Biblioteka · Ibën el Kajim · Vëllimi II

SHPËTIMI NGA KURTHET E SHEJTANIT

Udhërrëfyes për zemrën e brengosur · Vëllimi II

Autor: Shemsudin Ebu Abdullah Muhamed ibën Kajim el Xheuzije

Përshtatja në Shqip dhe Redaktimi: Dr. Bledar Albani

Titulli origjinal: إغاثة اللهفان من مصايد الشيطان

Vëllimi i Dytë

13

Zgjidhjet për mbrojtjen nga mashtrimi në marrëveshje

Zgjidhjet përmes të cilave njeriu shpëton nga dredhia dhe tradhtia e tjetrit kanë disa shembuj:1

Shembulli 1 — Siguria në qiranë shumëvjeçare

Nëse merr prej dikujt me qira një tokë, një kopsht ose një shtëpi për disa vjet dhe nuk është i sigurt nga mashtrimi i tij pasi toka dhe kopshti të jenë përmirësuar, me ndonjë lloj dredhie e tradhtie, qoftë edhe vetëm duke pretenduar se qiraja e zakonshme në atë gjendje është më e lartë se shuma e caktuar, rrugëdalja për t’u siguruar prej kësaj është që për çdo vit të caktojë një qira të ditur dhe pjesën më të madhe të qirasë ta lërë për vitet e fundit, ndërsa pjesën më të vogël për vitet e para. Pas kësaj, pronari nuk e ka të lehtë të përdorë dredhi.

E kundërta veprohet kur qiradhënësi i frikësohet mashtrimit e tradhtisë së qiramarrësit në të ardhmen: pjesën më të madhe të qirasë e cakton për vitet e para dhe më të voglën për të fundit.

Shembulli 2 — Mungesa e qiramarrësit dhe qëndrimi i bashkëshortes

Qiradhënësi mund të ketë frikë se qiramarrësi do të largohet dhe ai nuk do të mund t’ia kërkojë qiranë bashkëshortes së tij, as ta nxjerrë atë prej banesës. Rrugëdalja për t’u siguruar është që pronari t’ia japë shtëpinë me qira vetë gruas. Nëse pengesa që i del është pamundësia për t’ia kërkuar asaj qiranë, burri merr përsipër garantimin e qirasë ose pronari merr për të një peng.

Nëse ia ka dhënë tashmë me qira burrit dhe i frikësohet largimit të tij, le të marrë dëshmitarë për pohimin e gruas se shtëpia është e pronarit dhe se ajo e mban në bazë të qirasë së bashkëshortit deri në një afat të caktuar. Po ashtu, nëse në lidhjen e kontratës merr garancinë e gruas se do t’ia kthejë shtëpinë kur të mbarojë afati, kjo i bën dobi.

Shembulli 3 — Mbrojtja nga rritja e qirasë dhe prishja e kontratës

Qiramarrësi mund të ketë frikë se do t’ia rrisin qiranë dhe do t’ia prishin kontratën, qoftë sepse sendi i dhënë me qira është vakëf, sipas mendimit të atij që e lejon këtë, qoftë duke përdorur ndonjë dredhi për ta zhvlerësuar kontratën e tij.

Rrugëdalja për sigurinë dhe shpëtimin e tij është të caktojnë në kontratë një qira më të madhe se ajo për të cilën janë marrë vesh, pastaj ta shlyejë shumën e emërtuar përmes një këmbimi me vlerën e rënë dakord, t’ia dorëzojë dhe të marrë dëshmitarë se qiradhënësi e ka marrë qiranë e emërtuar në kontratë. Kur ky ta mashtrojë dhe të kërkojë prishjen e kontratës, qiramarrësi i kërkon shumën që ka marrë sipas saj. Kjo vlen kur ai nuk ka mundësi t’ia paraqesë qiranë një gjykatësi që gjykon se ajo është detyruese dhe nuk prishet për shkak të rritjes së vlerës.

Shembulli 4 — Qiraja e një sendi që i përket dikujt tjetër

Mund të ketë frikë se tjetri do t’i japë me qira diçka që nuk e zotëron dhe pronari i vërtetë do ta kundërshtojë, do ta prishë kontratën dhe do t’ia kërkojë atij qiranë. Rrugëdalja është që qiradhënësi të garantojë pasojat e daljes së një pronari tjetër mbi sendin e dhënë me qira. Nëse garancinë e merr nga vetë personi prej të cilit i frikësohet pretendimit të pronësisë dhe kërkesës për pagesë, kjo është edhe më e fortë.

Shembulli 5 — Paaftësia e qiramarrësit për të paguar

Nëse i frikësohet falimentimit të qiramarrësit dhe nuk gjen dikë që t’ia garantojë qiranë, rrugëdalja për prishjen e kontratës është të marrë dëshmi në kontratë se, kur qiramarrësi të mos mund të përballojë qiranë e një muaji ose të një viti, ai ka të drejtën e prishjes. Ky kusht është i vlefshëm.

Edhe sikur të mos e ketë vënë këtë kusht, ai e ka të drejtën e prishjes kur bëhet e pamundur marrja e qirasë së atij muaji ose viti. Falimentimi i shfaqur është një e metë në aftësinë e palës për të përmbushur detyrimin, përmes së cilës mund të prishet kontrata, ashtu si shfaqja e një të mete në sendin e marrë me qira e lejon prishjen.

Kjo është e qartë kur cakton për çdo muaj ose vit një këst të ditur dhe nuk përcakton gjatësinë e të gjithë periudhës, por thotë: “Ta dhashë me qira për kaq çdo vit”, ose: “Për kaq çdo muaj; qiranë do të ma paguash në fillim të muajit ose të vitit.” Nëse qiramarrësi falimenton para se të kalojë ndonjë pjesë e periudhës, qiradhënësi e ka të drejtën e prishjes. Nëse falimenton pasi ka kaluar një pjesë e saj, a e ka këtë të drejtë? Për këtë ka dy mendime:

I pari: nuk e ka, sepse kalimi i një pjese të periudhës është si humbja e një pjese të sendit të shitur, e cila e pengon rimarrjen.

I dyti: e ka. Ky është mendimi i Kadiut dhe është i sakti, sepse dobitë e përdorimit fitohen njëra pas tjetrës, ndryshe nga vetë sendet, pronësia e të cilave fitohet në një çast të vetëm. Ripërtëritja e kontratës sa herë që ripërtërihen dobitë është e vështirë.2

Shembulli 6 — Shpenzimet e riparimit dhe të mirëmbajtjes

Nëse qiramarrësi ka frikë se shtëpia do të shembet, ai do ta riparojë dhe qiradhënësi nuk do t’ia llogarisë shpenzimet, rrugëdalja është që, në kohën e kontratës, të shënohet: “Qiradhënësi e autorizoi qiramarrësin që, nga qiraja, të riparojë ato pjesë të shtëpisë që kanë nevojë për riparim.” Për këtë cakton një shumë të ditur, për shembull: “Njëqind e poshtë”, ose: “Nga dhjetë deri në njëqind.”

Nëse nuk e ka bërë këtë dhe shtëpia ka nevojë për riparime pa të cilat nuk mund të përdoret, ai merr dëshmitarë për këtë, për shumën e shpenzuar dhe se nuk e ka bërë si dhurim. Kjo i llogaritet nga qiraja.

Po kështu vepron nëse ka marrë me qira një kafshë që ka nevojë për ushqim dhe ka frikë se qiradhënësi nuk do t’ia llogarisë shpenzimin. Nëse pronari i thotë: “Të kam lejuar të shpenzosh për shtëpinë ose kafshën atë që i duhet”, e më pas qiramarrësi pretendon një shumë që qiradhënësi e mohon, fjala që merret për bazë është ajo e qiradhënësit.

Rrugëdalja që të pranohet fjala e qiramarrësit është që ai t’ia parapaguajë pronarit të shtëpisë atë që di se duhet për riparimin, të marrë dëshmitarë se pronari e mori si pjesë të qirasë, pastaj pronari t’ia kthejë dhe ta ngarkojë të shpenzojë prej saj për nevojat e shtëpisë ose të kafshës. Atëherë merret për bazë fjala e qiramarrësit, sepse ai është i besuar për administrimin e asaj pasurie.

Nëse qiradhënësi ka frikë se qiramarrësi do ta konsumojë pasurinë e marrë dhe do të thotë: “Ajo humbi; ishte amanet, prandaj nuk jam i detyruar ta zhdëmtoj”, rrugëdalja për t’u siguruar është t’ia japë si hua, që të jetë detyrim mbi të, pastaj ta ngarkojë të shpenzojë prej saj për nevojat e sendit.

Shembulli 7 — Mbajtja e sendit pas mbarimit të qirasë

Nëse i jep me qira një kafshë ose një shtëpi për një kohë të ditur dhe ka frikë se tjetri do ta mbajë pas mbarimit të afatit, rrugëdalja është të thotë: “Kur të mbarojë afati, qiraja pas tij do të jetë një dinar për çdo ditë”, ose diçka e ngjashme. Kështu, nuk e ka të lehtë ta mbajë pasi të ketë mbaruar afati.

Shembulli 8 — Blerja në emër të kreditorit

Nëse dikush i ka një borxh dhe ai i thotë: “Më bli me të këtë e atë”, e borxhliu e bën, sipas një mendimi nuk lirohet prej borxhit, sepse nuk mund ta lirojë vetveten nga borxhi i tjetrit përmes veprimit të vet.

Rrugëdalja është të merret dëshmi për pohimin e kreditorit se borxhliu lirohet nga borxhi pasi t’i blejë atij atë që ka përcaktuar.

Por analogjia kërkon që ai të lirohet me blerjen edhe pa e bërë këtë, sepse, duke e ngarkuar si përfaqësues, kreditori e ka vendosur në pozitën e vet. Ashtu siç zë vendin e tij në veprim, e zë edhe në lirimin nga detyrimi. Ai nuk është liruar me një veprim të bërë për veten, por me veprimin për atë që e ka ngarkuar, i cili zë vendin e veprimit të vetë këtij të fundit.

Shembulli 9 — Dy largësi dhe dy shuma qiraje

Nëse dëshiron të marrë me qira për të shkuar në një vend të caktuar kundrejt një pagese të ditur, por nëse nuk arrin atje dhe qëndron më afër, pagesa do të jetë kaq e aq, disa thonë: “Kontrata nuk është e vlefshme, sepse nuk e dimë për cilën prej dy largësive është lidhur.”

Ata thonë: “Rrugëdalja për vlefshmërinë e saj është të caktojë një pagesë deri në vendin më të afërt, pastaj një tjetër prej andej deri në vendin më të largët.” Për shembull: “Ta dhashë me qira deri në Remle për njëqind, kurse nga Remle deri në Egjipt për njëqind.”

Megjithatë, qiramarrësi nuk është i sigurt se qiradhënësi nuk do t’ia kërkojë pagesën deri në vendin më të largët, kur ai ka qëndruar te më i afërti. Rrugëdalja për të është të vërë kusht të drejtën e zgjedhjes në kontratën e dytë: nëse dëshiron, e zbaton; nëse dëshiron, e prish. Vendosja e kushtit të zgjedhjes është e vlefshme në kontratën e qirasë, kur ajo ka të bëjë me një periudhë që nuk vjen menjëherë pas lidhjes së kontratës.

Por analogjia kërkon vlefshmërinë e qirasë edhe në këtë formë: nëse arrin në këtë vend, pagesa është njëqind; nëse arrin në atë vend, është dyqind. Në këtë nuk ka pasiguri mashtruese, as paqartësi.

Po kështu është nëse i thotë: “Nëse e qep këtë rrobë sipas mënyrës romake, ke një dirhem; nëse e qep sipas mënyrës perse, ke gjysmë dirhemi.” Puna do të kryhet vetëm në njërën prej dy mënyrave.

Edhe largësia është e tillë: do të përshkohet ose e afërta, ose e largëta. Kjo nuk i ngjan thënies: “Ta shita për dhjetë me pagesë të menjëhershme ose për njëzet me pagesë të shtyrë.” Në këtë rast, kur e merr sendin, nuk dihet me cilin prej dy çmimeve e ka marrë; kështu lind kundërshtimi dhe nuk kemi si ta dimë se cili është përcaktuar. Ndryshe është kontrata e qirasë: përfitimi i asaj për të cilën është lidhur kontrata mund të ndodhë vetëm në një formë të përcaktuar, prandaj bëhet e detyrueshme pagesa e punës së kryer.

Shembulli 10 — Dhënia me qira e tokës së mbjellë

Nëse e ka mbjellë tokën, pastaj dëshiron ta japë me qira ndërkohë që të mbjellat janë ende në të, kjo nuk lejohet, për shkak se qiramarrësi nuk mund të përfitojë nga toka.

Rruga e vlefshmërisë është t’ia shesë të mbjellat, pastaj t’ia japë tokën me qira. Nëse dëshiron t’i mbajë të mbjellat në pronësinë e vet, cakton një afat të ditur për përfundimin e tyre, pastaj ia jep tokën me qira duke e nisur qiranë pas atij afati.

Nëse ka frikë se një gjykatës që e konsideron të pavlefshme këtë qira do t’ia prishë kontratën, rrugëdalja është t’ia shesë të mbjellat, pastaj t’ia japë tokën me qira. Kur kontrata të jetë plotësuar, i blen përsëri prej tij të mbjellat. Kështu, të mbjellat kthehen në pronësinë e tij dhe qiraja është e vlefshme.3

Shembulli 11 — Tatimi i tokës dhe ushqimi i kafshës

Nëse dëshiron t’ia japë tokën me qira me kusht që haraxhi i saj të jetë mbi qiramarrësin, kjo nuk është e vlefshme. Haraxhi lidhet me vetë pronësinë e tokës, prandaj është detyrim i pronarit, jo i atij që përfiton prej saj, qoftë qiramarrës ose huamarrës i përdorimit.

Rruga e lejimit është t’ia japë me një qira më të lartë se qiraja e zakonshme në masën e haraxhit, pastaj të marrë dëshmitarë se e ka lejuar qiramarrësin të paguajë nga qiraja e tokës një shumë të caktuar çdo vit për haraxhin.

Po kështu, nëse merr me qira një kafshë me kusht që ushqimi i saj të jetë mbi qiramarrësin, sipas këtij mendimi nuk është e vlefshme. Rrugëdalja është ta marrë me një pagesë të emërtuar, pastaj t’i caktojë sa i duhet kafshës dhe ta ngarkojë ta shpenzojë për të.

Por analogjia kërkon vlefshmërinë e kontratës edhe pa këtë. Ne e quajmë të vlefshëm punësimin e punëtorit kundrejt ushqimit dhe veshmbathjes së tij, sikurse Musai (alejhi selam) e dha veten për punë kundrejt ruajtjes së nderit të vet dhe ngopjes së barkut. Po kështu lejohet qiraja e kafshës kundrejt ushqimit të saj. Ashtu si ushqimi mund të jetë e gjithë qiraja, mund të jetë edhe një pjesë e saj, ndërsa pjesa tjetër të jetë diçka e emërtuar.

Shembulli 12 — Marrja me qira e pemëve për prodhimin e tyre

Disa thonë: “Nuk lejohet dhënia me qira e pemëve, sepse synimi prej tyre janë frutat, dhe kjo është si shitja e frutave para shfaqjes së tyre.” Ata thonë: “Rrugëdalja për lejimin është t’ia japë tokën me qira dhe të lidhë me të një marrëveshje për ujitjen e pemëve kundrejt një pjese të ditur të prodhimit.”

Shejhul Islam ka thënë: “Për këtë nuk ka nevojë. E sakta është lejimi i qirasë së pemëve, sikurse veproi Umer ibën el Hatabi (radijallahu anhu) me kopshtin e Usejd ibën Hudajrit: e dha me qira për disa vjet dhe me të shleu borxhin e tij.”

Ai thotë: “Qiraja e pemëve për frutat e tyre është si qiraja e tokës për prodhimin e saj. Qiramarrësi kujdeset për pemët me ujitje, përmirësim dhe plehërimin e vreshtit,4 derisa të dalë prodhimi, sikurse kujdeset për tokën me lërim, ujitje e mbjellje, derisa të dalin të korrat. Fruti i pemës zë vendin e prodhimit të tokës.”

Nëse thuhet: “Dallimi mes dy çështjeve është se prodhimi vjen nga fara, e cila është pronë e qiramarrësit, ndërsa kontrata ka për objekt përfitimin përmes vendosjes së saj në tokë, ujitjes dhe kujdesit për të. Ndryshe është marrja me qira e pemëve, sepse fruti vjen nga pema, e cila është pronë e qiradhënësit”, përgjigjja jepet nga disa anë:

E para: kjo nuk ka ndikim në vlefshmërinë ose pavlefshmërinë e kontratës; është një dallim pa ndikim.

E dyta: kjo rrëzohet me marrjen me qira të tokës për kullotën dhe barin që Allahu i Lartësuar e nxjerr pa farë nga qiramarrësi. Kjo i ngjan frutit të pemës.

E treta: fruti u përftua përmes ujitjes, shërbimit dhe kujdesit për pemën. Pra, ai lindi prej punës së qiramarrësit dhe prej pemës. Qiramarrësi ka përpjekje dhe punë në përftimin e tij.

E katërta: të mbjellat nuk lindin vetëm prej farës, por prej farës, dheut, ujit e ajrit. Përftimi i tyre prej dheut, që është pronë e qiradhënësit, është si përftimi i frutit prej pemës. Fara në tokë zë vendin e ujitjes së pemës. Njëri vendosi në tokën e qiradhënësit një lëndë të ngurtë; tjetri vendosi në pemën e tij një lëndë të lëngshme. Pastaj fruti doli prej bazës së njërit, ujit dhe punës së qiramarrësit, sikurse të korrat dolën prej tokës së njërit, farës dhe punës së qiramarrësit. Kjo është ndër analogjitë më të sakta që ka mbi tokë.

Prej kësaj bëhet e qartë se sahabët janë njerëzit më të ditur të këtij umeti në jurisprudencë dhe ata që i njohin më mirë kuptimet që ndikojnë në dispozita. Asnjë prej sahabëve nuk e kundërshtoi Umerin (radijallahu anhu), prandaj ky është ixhma prej tyre.

Për më tepër, rrugëdalja që kanë përmendur këta shpesh bëhet e pamundur kur kopshti i përket një jetimi ose është vakëf. Qiradhënësi atëherë nuk ka të drejtë të bëjë favor në ndarjen e prodhimit. Nuk e zgjidh këtë favorizimi i përfituesit në qiranë e tokës: nëse e bën të fitojë në një kontratë, nuk i lejohet ta bëjë të humbasë në një kontratë tjetër.

As vendosja e njërës kontratë si kusht për tjetrën nuk e zgjidh këtë, duke thënë: “Ta jap për kujdesin e pemëve një të mijtën e prodhimit, me kusht që të ta jap tokën me qira për kaq e aq.” Kjo nuk është e vlefshme.

Sipas veprimit të sahabëve, që është edhe kërkesa e analogjisë së saktë, nuk ka nevojë për këtë hile. Allahu e jep suksesin.

Shembulli 13 — Garancia kur mbi sendin e blerë del një pronar tjetër

Nëse blen një shtëpi ose tokë dhe ka frikë se do të dalë se ajo është vakëf ose pronë e një tjetri, e do t’ia marrin bashkë me pagesën e përdorimit, rrugëdalja është që shitësi ose dikush tjetër të garantojë pasojat e pretendimit mbi sendin e shitur dhe çdo shumë që blerësi detyrohet të paguajë për këtë shkak.

Garancia e këtyre pasojave është e vlefshme edhe tek ai që e quan të pavlefshëm garantimin e një detyrimi të panjohur dhe të asaj që ende nuk është bërë detyrim, për shkak të nevojës për të. Nëse garanton vetë ai prej të cilit i frikësohet pretendimit të pronësisë, kjo është më e fortë. Nëse ka frikë se pretendimi do t’i dalë trashëgimtarit të tij pas vdekjes, le të marrë, nëse mundet, garancinë e trashëgimtarëve të shitësit ose të trashëgimtarëve të atij prej të cilit i frikësohet pretendimit.

Mund të jetë i sigurt se, kur sendi t’i merret për shkak të pronësisë së një tjetri, do t’i kthehet çmimi, por do të detyrohet të paguajë vlerën e përfitimit, pra qiranë e zakonshme për kohën gjatë së cilës e ka mbajtur sendin. Ky është një mendim shumë i dobët. Blerësi hyri në marrëveshje që të përfitonte pa pagesë të veçantë; kundërvlera që dha ishte për vetë sendin, jo për përdorimin. Detyrimi i tij me qira është detyrim me diçka që nuk e ka marrë përsipër.

Po kështu themi për atë që e ka marrë sendin për përdorim pa pagesë: nëse del se i përket dikujt tjetër, nuk ka detyrim të paguajë vlerën e përdorimit, sepse e mori që të përfitonte falas. Ndryshe është qiramarrësi, i cili e ka marrë përsipër përfitimin kundrejt pagesës; megjithatë, i bëhet detyrim vetëm pagesa e emërtuar me të cilën hyri në marrëveshje.

Po kështu, nëse blen një robëreshë, kryen marrëdhënie me të dhe pastaj del se i përket dikujt tjetër, nuk i bëhet detyrim mehri, sepse hyri në marrëveshje për këtë pa kundërvlerë të veçantë. Ndryshe është bashkëshorti, i cili e ka lidhur martesën kundrejt mehrit. Por nëse del pronësia e një tjetri mbi të, edhe atij i bëhet detyrim vetëm mehri i emërtuar.

Sipas kësaj, pronari i vërtetë nuk ka të drejtë t’ia kërkojë pagesën të mashtruarit, sepse ky është i arsyetuar, nuk e ka marrë përsipër zhdëmtimin, është mirëbërës dhe jo i padrejtë; nuk ka rrugë kundër tij. Kjo është e sakta.

Nëse, sipas mendimit tjetër, pagesa i kërkohet atij, ai kthehet kundër mashtruesit për ato pagesa zhdëmtimin e të cilave nuk e kishte marrë vetë përsipër; nuk kthehet për atë që e kishte pranuar si detyrim.

Kur mbajtësi i amanetit ose marrësi i dhuratës detyrohet të paguajë vlerën e sendit dhe të përdorimit, i kërkon mashtruesit të dyja. Kur qiramarrësi detyrohet t’i paguajë, i kërkon vlerën e sendit, por jo të përdorimit; megjithatë, i kërkon pjesën që tejkalon qiranë e emërtuar, sepse nuk e kishte marrë përsipër atë. Kur paguan si blerës ose huamarrës i përdorimit, i kërkon vlerën e përdorimit, por jo vlerën e sendit; gjithashtu i kërkon atë që tejkalon çmimin e emërtuar.

Qëllimi është se, kur ky blerës ka frikë se do t’i kërkohet pagesa e përfitimit nëse sendi i shitur del se i përket dikujt tjetër, rrugëdalja është ta marrë fillimisht shtëpinë ose tokën me qira për disa vjet të ditur, me qira të emërtuar, pastaj ta blejë prej tij dhe të marrë dëshmitarë se ia ka dorëzuar qiranë. Kur sendi t’i merret dhe t’i kërkohet pagesa e përfitimit, ai ia kërkon qiradhënësit shumën që ky ka marrë si qira, pasi u bë e qartë se qiraja ishte e pavlefshme.

Shembulli 14 — Përfaqësuesi që synon blerjen ose martesën për vete

Nëse e ngarkon dikë që ta martojë me një grua të caktuar ose t’i blejë një robëreshë të caktuar, pastaj ka frikë se ajo do t’i pëlqejë përfaqësuesit dhe ky do të martohet me të ose do ta blejë për veten, rrugëdalja në rastin e robëreshës është t’i thotë: “Kurdo që ta blesh për veten, ajo është e lirë.” Ky kushtëzim dhe lirimi janë të vlefshëm.

Për gruan, kjo i bën dobi sipas atij që e quan të vlefshëm kushtëzimin në këtë rast, si Maliku dhe Ebu Hanifja. Ndërsa sipas Shafiut dhe Ahmedit, nuk i bën dobi. Rrugëdalja është të marrë dëshmi nga përfaqësuesi se ajo nuk i lejohet, se mes tyre ka një shkak që e bën të ndaluar për të dhe se, kurdo që ta martojë, martesa e tij është e pavlefshme.

Nëse përfaqësuesi dëshiron të martohet me të ose ta blejë për veten pa bërë gjynah mes tij dhe Allahut të Lartësuar, rrugëdalja është të heqë dorë nga përfaqësimi, pastaj ta lidhë kontratën për veten. Edhe po ta lidhte drejtpërdrejt për veten, ky veprim do të ishte largim i tij nga përfaqësimi.

Nëse ka frikë se kjo nuk do t’i realizohet, duke ia paraqitur çështjen një gjykatësi hanefi që mendon se përfaqësuesi nuk ka të drejtë ta shkarkojë vetveten në mungesë të personit që e ka ngarkuar, e kërkon një rrugëdalje, rruga është ta blejë për veten me një lloj tjetër kundërvlere nga ai për të cilin ishte autorizuar. Nëse e blen për veten me të njëjtin lloj, kjo përmban shkarkimin e vetvetes në mungesë të atij që e ka ngarkuar, gjë që sipas këtij mendimi nuk lejohet. Nëse e blen me një lloj tjetër, blerja bëhet për të dhe nuk është shkarkim nga përfaqësimi.

Shembulli 15 — Përfaqësimi i të dyja palëve të kontratës

Nëse dikush e ngarkon të shesë një robëreshë, kurse një tjetër e ngarkon ta blejë, atëherë, nëse themi se përfaqësuesi mund t’i marrë përsipër të dyja anët e kontratës, lejohet të jetë shitës për njërin dhe blerës për tjetrin.

Nëse e ndalojmë këtë, rruga është t’ia shesë dikujt për të cilin është i sigurt se do t’ia shesë përsëri, pastaj ta blejë për personin që e ka ngarkuar. Nëse ka frikë se blerësi tek i cili u mbështet nuk do t’ia përmbushë premtimin, rrugëdalja është t’ia shesë me kusht të drejtën e zgjedhjes: nëse ia përmbush shitjen, mirë; përndryshe, ai ka mundësi ta prishë kontratën.

Shembulli 16 — Lirimi i bijës nga martesa përmes mehrit të saj

Babai nuk e ka të drejtën ta nxjerrë bijën nga martesa përmes hul’it duke dhënë mehrin e saj. Nëse shfaqet dobia për të, rruga është që ta marrë atë pasuri në pronësinë e vet, pastaj të kërkojë ndarjen e saj nga bashkëshorti kundrejt saj. Kështu, e ka nxjerrë nga martesa me pasurinë e vet.

E sakta është se për këtë nuk ka nevojë. Kur shfaqet dobia që ajo të shpengohet nga bashkëshorti me mehrin e vet, kjo lejohet, sikurse lejohet shpërblesa e saj nga robëria me pasurinë e saj. Madje, kjo mund të jetë edhe më e mirë për të.

Shembulli 17 — Dërgimi i mallit nga përfaqësuesi

Nëse e ngarkon t’i blejë mall, ai e blen dhe pastaj dëshiron t’ia dërgojë, por ka frikë se do të humbasë dhe përfaqësuesi do të mbajë përgjegjësinë, rrugëdalja është që përfaqësuesi t’i kërkojë leje të veprojë sipas gjykimit të vet dhe kjo t’i lihet në dorë. Nëse e lejon, ai e dërgon mallin dhe malli humbet, nuk e ka detyrim zhdëmtimin.

Shembulli 18 — Pasuria e ndaluar që zotërohet para Islamit

Nëse dikush dëshiron të hyjë në Islam dhe ka verë ose derra, e nuk dëshiron që kjo pasuri t’i shkojë dëm, rrugëdalja është t’ia shesë një jobesimtari para se të hyjë në Islam, pastaj të bëhet musliman. Atij i takon ta kërkojë çmimin, pavarësisht nëse blerësi hyn në Islam ose mbetet në mosbesimin e tij.

Ahmedi e ka shprehur këtë për një mexhusi që i shiti verë një mexhusiu tjetër dhe pastaj të dy hynë në Islam: e merr çmimin që iu bë e drejtë e tij ditën kur e shiti.

Shembulli 19 — Parandalimi i kthimit të lëngut në verë

Nëse ka lëng të shtrydhur dhe ka frikë se do të kthehet në verë, pas së cilës nuk do t’i lejohet ta shndërrojë në uthull, rrugëdalja është që fillimisht të hedhë në të diçka që e pengon kthimin në verë.

Nëse nuk e bën derisa lëngu të bëhet verë, e ka detyrim ta derdhë dhe nuk i lejohet ta mbajë derisa të kthehet në uthull. Nëse e bën, sipas këtij mendimi nuk pastrohet, sepse mbajtja e saj është gjynah, ndërsa kthimi në uthull është mirësi; mirësia nuk bëhet e lejueshme përmes gjynahut.

13

Borxhet, kushtet e kontratave dhe të drejtat bashkëshortore

Shembulli 20 — Ulja e borxhit kundrejt pagesës së parakohshme

Nëse dikush ka ndaj një burri një borxh me afat dhe kreditori dëshiron të udhëtojë, ka frikë se pasuria do t’i humbasë ose ka nevojë për të,5 por nuk mund ta kërkojë para afatit, e dëshiron t’ia ulë borxhliut një pjesë që ky t’ia paguajë menjëherë pjesën tjetër, të parët dhe të mëvonshmit kanë pasur mospajtim për këtë çështje.

Ibën Abasi e lejoi, kurse Ibën Umeri e ndaloi. Nga Ahmedi përcillen dy mendime: më i njohuri është ndalimi, që është zgjedhja e shumicës së pasuesve të tij; i dyti është lejimi, të cilin e ka përcjellë Ibën Ebu Musa dhe e ka zgjedhur shejhu ynë.

Ibën Abdul Berri, në “El Istidhkar”, e ka përcjellë edhe si një mendim të Shafiut. Pasuesit e tij pothuajse nuk e njohin dhe nuk e përcjellin këtë mendim. Mendoj se, nëse kjo vërtetohet prej Shafiut, bëhet fjalë për rastin kur ndodh pa kusht: borxhliu ia paguan përpara kohe një pjesë të borxhit, gjë që është e lejuar, pastaj kreditori e liron nga pjesa e mbetur.

Madje, edhe sikur ta kishin kushtëzuar këtë para uljes dhe parapagimit, pastaj ta kryenin duke u mbështetur te kushti i mëparshëm, tek ai është e vlefshme. Në medhhebin e tij ndikon kushti që shoqëron kontratën, jo ai që e paraprin. Këtë e kanë shprehur disa prej pasuesve të tij. Të tjerët kanë thënë: “Nëse e bën pa kusht, lejohet”, duke pasur për qëllim kushtin që shoqëron veprimin.

Maliku nuk e lejon as me kusht, as pa kusht, për t’ia mbyllur rrugën të ndaluarës. Ahmedi e lejon në borxhin e kontratës së lirimit të robit kundrejt pagesës6, kurse për borxhet e tjera nga ai ka dy transmetime. Ata që e ndalojnë argumentojnë me transmetimet dhe me arsyetimin.

Sa u përket transmetimeve, në “Sunenin” e Bejhekiut përcillet nga Mikdad ibën el Esvedi, i cili thotë: “I dhashë një burri hua njëqind dinarë. Pastaj më ra shorti të dilja në një ekspeditë që e dërgoi i Dërguari i Allahut (salallahu alejhi ue selem). I thashë: ‘M’i paguaj menjëherë nëntëdhjetë dinarë dhe t’i heq dhjetë.’ Tha: ‘Po.’ Ia përmenda këtë të Dërguarit të Allahut (salallahu alejhi ue selem), i cili tha: ‘Ke ngrënë kamatë, o Mikdad, dhe ia ke dhënë edhe tjetrit të hajë.’” Në zinxhirin e këtij transmetimi ka dobësi.7

Është vërtetuar nga Ibën Umeri (radijallahu anhuma) se u pyet për një burrë që i ka një tjetri borxh deri në një afat dhe kreditori ia ul një pjesë që tjetri t’ia paguajë menjëherë. Ibën Umeri e quajti të papëlqyer dhe e ndaloi.

Është vërtetuar nga Ebu el Minhali se e pyeti Ibën Umerin (radijallahu anhuma): “I kam një burri borxh dhe ai më tha: ‘Më paguaj më herët që të të ul një pjesë.’” Ai thotë: “Ma ndaloi dhe tha: ‘Prijësi i besimtarëve — domethënë Umeri — e ndaloi shitjen e pasurisë së pranishme kundrejt borxhit.’”

Ebu Salihu, i liruari i Sefahit, emri i të cilit ishte Ubejd, thotë: “U shita grurë disa njerëzve të tregut me afat. Pastaj desha të nisesha për në Kufe dhe më propozuan t’u hiqja një pjesë që të më paguanin në të holla. Për këtë pyeta Zejd ibën Thabitin. Ai tha: ‘Nuk të urdhëroj ta hash këtë, as t’ia japësh tjetrit ta hajë.’” E ka përcjellë Maliku në “El Muvetta”.

Sa i përket arsyetimit, ata thonë se, kur kreditori e merr më herët një pjesë dhe heq pjesën tjetër, e ka shitur afatin kundrejt asaj që ka hequr. Kjo është vetë kamata, sikurse ta shesë afatin kundrejt shumës që ia shton borxhit kur ai bëhet i pagueshëm, duke thënë: “Ma shto borxhin dhe ta zgjas afatin.” Çfarë dallimi ka mes thënies: “Shkurtoje afatin dhe ta pakësoj borxhin”, dhe thënies: “Zgjate afatin dhe ta shtoj borxhin”?

Zejd ibën Eslemi thotë: “Kamata e kohës së injorancës ishte që një burrë të kishte ndaj një tjetri një të drejtë me afat. Kur vinte afati, kreditori i thoshte: ‘Do të paguash apo do ta shtosh borxhin?’ Nëse e paguante, ia merrte; përndryshe, ia shtonte shumën dhe ia shtynte afatin.” E ka përcjellë Maliku.

Ka ixhma për ndalimin dhe pavlefshmërinë e kësaj kamate. Ndalimi i saj njihet prej fesë islame, sikurse njihet ndalimi i zinasë, marrëdhënieve homoseksuale dhe vjedhjes.

Ata thonë: “Pakësimi i afatit kundrejt pakësimit të kundërvlerës është si shtimi i afatit kundrejt shtimit të saj. Ashtu si kjo është kamatë, edhe tjetra është e tillë.”

Ata që e lejojnë thonë: “Është vërtetuar nga Ibën Abasi (radijallahu anhuma) se nuk shihte ndonjë të keqe që borxhliu të thoshte: ‘Ta paguaj më herët dhe më hiq një pjesë.’ Ai vetë përcolli se, kur i Dërguari i Allahut (salallahu alejhi ue selem) urdhëroi dëbimin e Beni Nadirit nga Medina, disa prej tyre erdhën dhe thanë: ‘O i Dërguari i Allahut! Ti urdhërove dëbimin e tyre, ndërsa ata kanë borxhe te njerëzit që ende nuk u ka ardhur afati.’ Profeti (salallahu alejhi ue selem) tha: ‘Ulni një pjesë dhe merreni më herët.’” Ebu Abdullah el Hakimi tha: “Zinxhiri i tij është i saktë.”

Them: ai është sipas kriterit të librave të “Suneneve”. Bejhekiu e ka vlerësuar të dobët, ndonëse transmetuesit e zinxhirit janë të besueshëm. E ka quajtur të dobët për shkak të Muslim ibën Halid ez Zenxhiut, por ai është i besueshëm dhe jurist; Shafiu ka përcjellë prej tij dhe e ka përdorur si argument.

Bejhekiu ka vendosur këtë titull: “Kreu për atë të cilit i paguhet para afatit më pak se e drejta e tij dhe ai ia heq pjesën tjetër, me pëlqimin e të dyve.” Duket se synon që kjo të ketë ndodhur pa kusht: ky pagoi më herët, tjetri ia hoqi një pjesë, dhe në këtë nuk ka ndonjë pengesë.

Ata thonë: “Kjo është e kundërta e kamatës. Ajo përmban shtim të afatit dhe të borxhit, gjë që është vetëm dëm për borxhliun. Çështja jonë përmban lirimin e borxhliut nga detyrimi dhe përfitimin e kreditorit prej asaj që merr më herët. Të dy përfitojnë pa dëm. Ndryshe është kamata për të cilën ka ixhma: dëmi i saj bie mbi borxhliun dhe përfitimi i saj i përket vetëm kreditorit. Kjo, pra, është e kundërta e kamatës në formë dhe në kuptim.”

Ata thonë gjithashtu: “Vendosja e shtesës kundrejt afatit në kamatë është rrugë drejt dëmit më të madh: një dirhem bëhet mijëra e mijëra dhe njeriu ngarkohet me detyrime pa dobi. Ndërsa me uljen dhe parapagimin, ky lirohet nga borxhi dhe tjetri përfiton prej pagesës së parakohshme.”

Ata thonë: “Ligjvënësi synon lirimin e njerëzve nga borxhet dhe e ka quajtur borxhliun rob. Lirimi i tij nga borxhi është shpëtim nga robëria. Kjo është e kundërta e ngarkimit të tij me shtesë kundrejt pritjes.”

Ky argument është detyrues për atë që thotë se kjo lejohet në borxhin e kontratës së lirimit, gjë që është mendimi i Ahmedit dhe Ebu Hanifes. Në marrëdhëniet pasurore, robi që ka lidhur kontratën e lirimit është ndaj zotërisë si një i huaj. Prandaj nuk i lejohet zotërisë t’i shesë një dirhem për dy, as të bëjë me të marrëveshje me kamatë. Nëse i lejohet të marrë para kohe një pjesë të pagesës së lirimit dhe t’ia heqë pjesën tjetër, për dobinë e përshpejtimit të lirisë dhe të çlirimit nga borxhi, kjo nuk ndalohet në borxhet e tjera.

Nëse dikush do të bënte një dallim dhe do të thoshte: “Nuk lejohet në borxhin e huas, nëse themi se afati i huas është detyrues, por lejohet në çmimin e shitjes, qiranë, kundërvlerën e hul’it dhe mehrin”, kjo do të kishte një bazë.

Në hua duhet të kthehet e njëjta vlerë. Nëse ia paguan më herët dhe kreditori ia heq pjesën tjetër, del prej asaj që kërkon kontrata: i dha hua njëqind dhe mori nëntëdhjetë, pa ndonjë përfitim për huadhënësin; përfitimi i takoi vetëm huamarrësit. Kështu, është si marrësi i kamatës, për sa i përket veçimit me përfitimin kundrejt palës tjetër.

Ndërsa në shitje dhe në qira, palët kanë të drejtë ta prishin kontratën dhe ta bëjnë kundërvlerën të pagueshme menjëherë, me një shumë më të vogël nga sa ishte. Kjo është vetë ulja dhe parapagimi, por kanë përdorur një rrugë të tërthortë për të. Në kontrata merren për bazë qëllimet, jo format. Nëse ulja dhe parapagimi janë dëm, hileja për t’i realizuar nuk e largon dëmin. Nëse nuk janë dëm, nuk ka nevojë për hile.

Në këtë çështje, pra, dalin katër mendime:

Ndalimi në çdo rast, me kusht ose pa të, në borxhin e kontratës së lirimit dhe në borxhet e tjera, sikurse mendimi i Malikut.

Lejimi në borxhin e kontratës së lirimit, por jo në të tjerat, sikurse mendimi i njohur i medhhebit të Ahmedit dhe Ebu Hanifes.

Lejimi në të dyja rastet, sikurse mendimi i Ibën Abasit dhe transmetimi tjetër nga Ahmedi.

Lejimi pa kusht dhe ndalimi me kushtin që e shoqëron veprimin, sikurse mendimi i pasuesve të Shafiut. Allahu e di më së miri.

Shembulli 21 — Falja e një pjese të borxhit me kusht pagese

Nëse ka ndaj dikujt një mijë dirhemë dhe bie në ujdi me të që në vend të tyre t’i paguajë njëqind dirhemë në një muaj të caktuar të një viti të caktuar, por nëse nuk e bën, të ketë detyrim dyqind, Kadi Ebu Ja’la ka thënë: “Është e lejuar.” Të tjerë e kanë quajtur të pavlefshme.

Rrugëdalja që të jetë e lejuar sipas mendimit të të gjithëve është që kreditori të heqë menjëherë e përfundimisht tetëqind, pastaj, për dyqind që mbeten, të bëjë marrëveshje me borxhliun që t’i paguajë njëqind në muajin e caktuar, me kusht që, nëse e shtyn përtej asaj kohe, mes tyre të mos ketë marrëveshje pajtimi.

Shembulli 22 — Kushti në pagesën e lirimit

Nëse me robin e vet lidh kontratën e lirimit për një mijë, që do t’ia paguajë brenda dy vjetësh, me kusht që, nëse nuk e bën, t’i bëhen detyrim edhe një mijë të tjera, kjo është kontratë e pavlefshme e lirimit. Këtë e ka përmendur Kadiu, sepse e ka lidhur detyrimin pasuror me një ngjarje të pasigurt, dhe kjo nuk lejohet.

Rrugëdalja për lejimin është ta lidhë kontratën për dy mijë dirhemë, pastaj të bëjë marrëveshje me të që në vend të tyre t’i paguajë një mijë brenda dy vjetësh. Nëse nuk e bën, të mos ketë marrëveshje pajtimi mes tyre. Kështu, e ka lidhur prishjen e marrëveshjes me një ngjarje të pasigurt, gjë që lejohet. Kjo është si çështja e mëparshme.

Shembulli 23 — Shtyrja e borxhit që është bërë i pagueshëm

Nëse ka ndaj dikujt një borxh të pagueshëm menjëherë dhe bie në ujdi me të për shtyrjen e të gjithit ose të një pjese, sipas një mendimi shtyrja nuk bëhet detyruese, sepse detyrimi i menjëhershëm nuk kthehet në detyrim me afat.

E sakta është se ai mund të shtyhet, sikurse mund të shtyhet kthimi i huas. Ndonëse mospajtimi ekziston në të dyja format, mendimi i dijetarëve të Medinës në këtë është më i forti.

Rrugëdalja për vlefshmërinë dhe detyrueshmërinë e shtyrjes është të marrë dëshmitarë për pohimin e kreditorit se ai nuk e ka të drejtën ta kërkojë borxhin para afatit për të cilin janë marrë vesh dhe se, kurdo që ta kërkojë para tij, ka kërkuar diçka që nuk i takon. Kur e bën këtë, sigurohet nga tërheqja e tij prej shtyrjes së pranuar.

Shembulli 24 — Pajtimi për një pjesë të së drejtës së parablerjes

Nëse blen prej dikujt një shtëpi për një mijë dhe vjen personi që gëzon të drejtën e parablerjes8 për ta kërkuar atë, e blerësi bie në ujdi me të që të marrë gjysmën e shtëpisë me gjysmën e çmimit, kjo lejohet, sepse ai është pajtuar për një pjesë të së drejtës së vet, sikurse të pajtohej për pesëqind në vend të një mijë.

Nëse bie në ujdi për një dhomë të caktuar të shtëpisë kundrejt pjesës së saj të çmimit, dhoma vlerësohet dhe nxirret pjesa e saj prej çmimit. Edhe kjo lejohet, sepse pjesa e saj bëhet e ditur gjatë llogaritjes. Nuk bën dëm që në çastin e pajtimit ishte e panjohur.

Kjo është si rasti kur blen së bashku një pjesë të pandarë të një prone dhe një shpatë: ai që gëzon parablerjen mund ta marrë pjesën e pronës kundrejt pjesës së saj prej çmimit, edhe nëse kjo ishte e panjohur gjatë kontratës, sepse përfundimisht bëhet e ditur.

Kadiu dhe të tjerë prej dijetarëve tanë kanë thënë: “Nuk lejohet, sepse u pajtua për diçka të panjohur.” Pastaj tha: “Rrugëdalja për vlefshmërinë është që mbajtësi i së drejtës së parablerjes ta blejë këtë dhomë nga blerësi me një çmim të emërtuar, pastaj t’ia lërë blerësit pjesën tjetër të shtëpisë.” Blerja e kësaj dhome nga ai është heqje dorë prej së drejtës së parablerjes. Edhe hyrja në pazarllëk për dhomën është heqje dorë prej saj.

Nëse dëshiron ta blejë dhomën e caktuar dhe ta ruajë të drejtën e parablerjes për pjesën tjetër, rrugëdalja është të mos e nisë ai pazarllëkun, por të presë që blerësi të thotë i pari: “Këtë dhomë e kam marrë për kaq e aq.” Atëherë mbajtësi i parablerjes thotë: “E kërkova si të drejtën time për atë me të cilën e ke marrë.” Kështu nuk ka hequr dorë prej parablerjes për pjesën tjetër të shtëpisë.

Në këtë zgjidhje nuk ka rrëzim të së drejtës së tjetrit; ka vetëm arritje te e drejta e vet.

Shembulli 25 — Përfaqësimi i lidhur me një kusht

Lejohet lidhja e përfaqësimit me një kusht, sikurse lejohet lidhja e caktimit të kujdestarit dhe e emërimit të prijësit me një kusht. Është vërtetuar nga Profeti (salallahu alejhi ue selem) emërimi i prijësit në formë të kushtëzuar.9 Kjo është përfaqësim, delegim dhe dhënie përgjegjësie. Nuk ka asnjë pengesë që përfaqësimi të lidhet me një kusht.

Rrugëdalja për ta bërë të vlefshëm sipas atij që nuk e pranon këtë është ta bëjë përfaqësimin të menjëhershëm, kurse lejen për të vepruar ta lidhë me kushtin.

Në të vërtetë, kjo është lidhje e vetë përfaqësimit me kushtin. Synimi i përfaqësimit është vlefshmëria dhe hyrja në fuqi e veprimit, ndërsa marrja përsipër e përfaqësimit është mjet dhe rrugë drejt tij. Nëse nuk ndalohet lidhja e vetë synimit me kusht, lejimi i mjetit është edhe më parësor.

Shembulli 26 — Falja e detyrimit, dhurimi dhe vakëfi me kusht

Lejohet lidhja e lirimit nga detyrimi me një kusht dhe kjo është e vlefshme. Imam Ahmedi e ka bërë këtë. Dijetarët tanë kanë thënë: “Nuk është e vlefshme.”

Ata thonë: “Nëse thotë: ‘Nëse vdes, je i liruar nga ajo që më detyrohesh’, dhe e lidh me vdekjen e vet, është e vlefshme, sepse është testament. Nëse e lidh me vdekjen e borxhliut, nuk është e vlefshme, sepse e ka lidhur lirimin nga detyrimi me kusht dhe kjo nuk është e vlefshme, sikurse nuk është i vlefshëm dhurimi me kusht.”

Atyre u thuhet, së pari: dispozita për rastin që e merrni si bazë nuk është vërtetuar as me tekst, as me ixhma. Cili është argumenti për pavlefshmërinë e dhurimit me kusht? Është vërtetuar nga Profeti (salallahu alejhi ue selem) se e lidhi dhurimin me kusht, në hadithin e Xhabirit, kur tha: “Nëse do të vinte pasuria e Bahrejnit, do të të jepja kaq, kaq dhe kaq”, duke treguar tri mbushje duarsh. Ebu Bekër es Sidiku (radijallahu anhu) ia përmbushi këtë kur pasuria e Bahrejnit erdhi pas vdekjes së të Dërguarit të Allahut (salallahu alejhi ue selem).10

Nëse thuhet: “Ky ishte premtim”, ne themi: “Po, edhe dhurimi i lidhur me një kusht është premtim.”

Po kështu veproi Profeti (salallahu alejhi ue selem) kur i dërgoi Nexhashiut një dhuratë prej misku dhe i tha Umu Selemes: “I kam dërguar Nexhashiut një veshje dhe disa ukije misk. Mendoj se Nexhashiu ka vdekur dhe se dhurata ime do të kthehet. Nëse më kthehet, ajo është për ty.” Pastaj përmendi hadithin. E ka përcjellë Ahmedi.

E sakta, pra, është vlefshmëria e dhurimit të lidhur me kusht, duke vepruar sipas këtyre dy haditheve.

Gjithashtu, testamenti është kalim pronësie. Në të vërtetë, ai është lidhje e kalimit të pronësisë me vdekjen. Kur thotë: “Nëse vdes prej kësaj sëmundjeje, ia kam lënë filanit me testament kaq”, ky është kalim pronësie i lidhur me vdekjen.

Po kështu, e sakta është vlefshmëria e vakëfit të lidhur me kusht. Ahmedi e ka shprehur këtë në transmetimin e Mejmuniut për lidhjen e tij me vdekjen. Kushtet e tjera kanë të njëjtin kuptim dhe nuk ka asnjë dallim.

Për këtë shkak, Ebu el Hatabi e ndoqi në mënyrë të njëtrajtshme mendimin e ndalimit dhe tha: “Nuk është i vlefshëm as kushtëzimi me vdekjen.” Por e sakta është të zbatohet në mënyrë të njëtrajtshme teksti i Ahmedit: është i vlefshëm kushtëzimi me vdekjen dhe me të tjera. Ky është njëri prej dy mendimeve në medhhebin e Ahmedit dhe është medhhebi i Malikut. Nga Ahmedi nuk njihet ndonjë shprehje që e quan të pavlefshëm; pavlefshmëria është mendimi i Kadiut dhe i pasuesve të tij.

Në këtë çështje ka edhe një mendim të tretë: është i vlefshëm kushtëzimi me vdekjen, por jo me kushtet e tjera. Këtë e ka zgjedhur shejh Muvefekudini. Ai dallon mes tyre duke thënë se lidhja me vdekjen është testament, kurse testamenti ka hapësirë më të gjerë se veprimet gjatë jetës. Argument për këtë është lejimi i testamentit me diçka të panjohur, me diçka që ende nuk ekziston dhe për fëmijën në bark.

E sakta është vlefshmëria në çdo rast. Sikur lidhja e vakëfit me vdekjen të ishte testament, do të ndalohej në dobi të trashëgimtarit. Nuk ka mospajtim se është i vlefshëm kushtëzimi i vakëfit për brezat, njëri pas tjetrit: kalimi te brezi i dytë kushtëzohet me mbarimin e brezit të parë.

Allahu i Lartësuar ka thënë:

“O besimtarë! Përmbushni marrëveshjet!” [El Maide, 1 — pjesë e ajetit].

Profeti (salallahu alejhi ue selem) ka thënë: “Muslimanët u përmbahen kushteve të tyre.”11

Analogjia e saktë kërkon vlefshmërinë e kushtëzimit të tij, sepse vakëfi i ngjan lirimit të robit më shumë sesa kalimit të pronësisë. Prandaj, kur vakëfi bëhet për një drejtim të përgjithshëm bamirësie, me pajtimin e dijetarëve nuk kushtëzohet pranimi. Edhe kur bëhet për një njeri të caktuar, në më të fortin prej dy mendimeve nuk kushtëzohet pranimi. Kjo është vetëm për shkak të ngjashmërisë së tij me lirimin e robit.

Qëllimi është se lidhja e faljes së detyrimit me një kusht është më parësore për vlefshmëri se të gjitha këto. Ndalimi i saj bie ndesh me kërkesën e argumentit dhe të medhhebit.

Së dyti, u thuhet: pavlefshmëria e dhurimit me kusht nuk e bën të domosdoshme pavlefshmërinë e faljes së detyrimit me kusht. Përkundrazi, analogjia e saktë kërkon vlefshmërinë e kësaj të fundit, sepse ajo është vetëm heqje e një detyrimi. Prandaj nuk ka nevojë për pranimin dhe pëlqimin e të liruarit prej detyrimit. Ajo i ngjan lirimit të robit dhe divorcit më shumë sesa kalimit të pronësisë.

Sipas kësaj, vlefshmëria e të gjitha këtyre e bën të panevojshme hilenë.

Nëse ka nevojë për kushtëzimin dhe ka frikë se do t’ia rrëzojnë, rrugëdalja është të thotë: “Nuk kam asgjë për t’i kërkuar pas këtij muaji ose viti”, ose: “Nuk kam asgjë për t’i kërkuar kur të vijë Zejdi”, ose: “Çdo pretendim që ngre kundër tij pas filan muaji, filan viti ose kur të vijë Zejdi, për shkak të kësaj çështjeje ose këtij borxhi, është pretendim i pavlefshëm.” Ose thotë: “Çdo pretendim që ngre mbi trashëgiminë e tij pas vdekjes së tij për këtë borxh ose këtë çmim është pretendim i pavlefshëm.”

Por sipas asaj që kemi sqaruar, nuk ka nevojë për asgjë prej këtyre.

Shembulli 27 — Pamundësia e bashkëshortit për të përballuar mbajtjen

Nëse bashkëshorti nuk mund të përballojë shpenzimet e mbajtjes së gruas, ajo e fiton të drejtën e zgjidhjes së martesës. Nëse një tjetër i merr përsipër shpenzimet në vend të tij, e drejta e saj për zgjidhje nuk bie, sepse në këtë ajo ngarkohet me nderin e tjetrit. Kjo është si rasti kur dikush dëshiron të paguajë borxhin e një tjetri dhe kreditori nuk e pranon: ai nuk detyrohet ta pranojë.

Rruga që i përmendet për rrëzimin e së drejtës së saj për zgjidhje është që burri ta kalojë kërkesën e saj për shpenzimet që i janë bërë detyrim atij te ai person tjetër. Kalimi i detyrimit është i vlefshëm dhe detyrues sipas bazës sonë, kur personi tek i cili kalon është i pasur.

Rruga për vlefshmërinë e këtij kalimi është që tjetri të pohojë se i detyrohet burrit një shumë të caktuar për shpenzimet e gruas për një vit, një muaj ose një periudhë të ngjashme. Pastaj burri e kalon kërkesën e saj tek ai.

Nëse nuk ka mundësi ta detyrojë gruan ta pranojë, ngaqë nuk gjendet dikush që gjykon me këtë mendim, burri e ngarkon atë që mori përsipër shpenzimet si përfaqësues për të shpenzuar për të. Bashkëshorti ka zgjedhjen të shpenzojë vetë për të ose përmes përfaqësuesit të vet.

Po kështu veprohet edhe në çështjen e pagesës së borxhit në vend të borxhliut.

Shembulli 28 — Hapësira e veprimit në ortakërinë me kapital dhe punë

Nëse punuesi në një marrëveshje mudarebe12 ka frikë se pronari i kapitalit do ta ngarkojë me zhdëmtim për shkak të ndonjë veprimi që nuk ia lejon vetë kontrata e mudarebes, si përzierja e pasurisë me një tjetër, blerja për një shumë më të madhe se kapitali, marrja e borxhit për llogari të pasurisë së mudarebes, dhënia e saj një tjetri si mudarebe, për tregtim pa pjesë fitimi, si amanet, ose udhëtimi me të, rrugëdalja për të shpëtuar nga përgjegjësia në të gjitha këto është të marrë dëshmi nga pronari i kapitalit se i ka thënë: “Vepro sipas gjykimit tënd”, ose: “Sipas asaj që e sheh të dobishme.”

Shembulli 29 — Ortakëria me mallra

Nëse secili prej dy burrave ka mallra dhe dëshirojnë të hyjnë me to në një ortakëri inan, për këtë ka dy transmetime:

I pari: ortakëria është e vlefshme. Mallrat vlerësohen në lidhjen e kontratës dhe vlera e tyre është kapitali. Fitimi ndahet sipas tij ose sipas asaj që kanë kushtëzuar. Kur dëshirojnë ta prishin ortakërinë, secili merr vlerën e mallrave të veta dhe e ndajnë fitimin sipas kushtit të tyre. Ky mendim është i sakti.

Transmetimi i dytë: ortakëria është e vlefshme vetëm me ar dhe argjend. Kur e prishin dhe secili dëshiron të marrë kapitalin e vet ose të ndajnë fitimin, sasia e kapitalit të secilit nuk dihet veçse me vlerësim. Vlera e mallrave mund të rritet ose të ulet para fillimit të punës, ndaj kapitali nuk është i qëndrueshëm.

Gjithashtu, kontrata e ortakërisë kërkon që njëri ortak të mos veçohet me fitimin e pasurisë së tjetrit. Kjo ortakëri mund të çojë në të kundërtën, sepse vlera e mallrave të njërit mund të rritet, ndërsa e tjetrit jo; kështu në fitim merr pjesë edhe ai të cilit nuk iu rrit vlera e mallit.

Ky arsyetim mund të zbatohet vetëm për sendet që vlerësohen veç e veç, si robërit, kafshët e të ngjashme. Për sendet që kanë njësi të njëjta të zëvendësueshme, ky shkak mungon. Prandaj, edhe sipas atij që e ndalon ortakërinë me mallra, e sakta është lejimi me sendet e zëvendësueshme.

E sakta është lejimi në të dyja rastet, sepse kontrata e ortakërisë ndërtohet mbi drejtësinë nga të dyja anët. Secili ortak është mes mundësisë së fitimit dhe humbjes. Në këtë lejim ata janë të barabartë. Lejimi i fitimit të njërit pa tjetrin qëndron përballë mundësisë së kundërt. Janë të barabartë në shpresën e fitimit dhe frikën e humbjes. Kjo është drejtësia, sikurse në mudarebe, ku mund të fitojnë të dy ose të humbasin të dy; po kështu në marrëveshjen e kujdesit për pemët dhe në atë të punimit të tokës kundrejt një pjese të prodhimit.

Rrugëdalja për vlefshmërinë e kësaj ortakërie sipas atij që nuk e lejon me mallra është që secili t’i shesë tjetrit një pjesë të mallrave të veta kundrejt një pjese të mallrave të tij.

Nëse mallrat e njërit vlejnë pesë mijë dhe të tjetrit një mijë, pronari i atyre që vlejnë pesë mijë blen prej tjetrit pesë të gjashtat e mallrave që vlejnë një mijë, kundrejt një të gjashtës së mallrave të veta që vlejnë pesë mijë. Kur e bëjnë këtë, bëhen ortakë: atij që kishte mallra me vlerë një mijë i takon një e gjashta e gjithë mallit, kurse tjetrit pesë të gjashtat.

Ose secili i shet tjetrit një pjesë të mallit të vet me një çmim të emërtuar, pastaj ia dorëzojnë njëri-tjetrit dhe ai bëhet i përbashkët mes tyre. Më pas secili e autorizon tjetrin të veprojë. Fitimi i përftuar ndahet mes tyre sipas kushtit të tyre tek Ahmedi, kurse sipas pjesëve të kapitalit tek Shafiu. Humbja ndahet sipas kapitalit, me pajtimin e dijetarëve.

Shembulli 30 — Kushtet e gruas në kontratën e martesës

Nëse e marton me kusht që të mos e nxjerrë nga shtëpia ose vendi i saj, të mos martohet me një tjetër përmbi të dhe të mos marrë robëreshë për marrëdhënie krahas saj, martesa është e vlefshme dhe kushti detyrues.

Ky është ixhma i sahabëve (radijallahu anhum), sepse është vërtetuar nga Umeri, Sa’di dhe Muavija, dhe nuk ka prej sahabëve dikush që t’i ketë kundërshtuar. Këtë e kanë ndjekur shumica e tabiinëve dhe me të ka gjykuar Ahmedi. Tre imamët e tjerë e kanë kundërshtuar: e kanë quajtur kushtin të pavlefshëm dhe nuk e kanë bërë detyrim përmbushjen e tij.

Nëse gruaja ka nevojë për këtë dhe nuk ka pranë një gjykatës që e quan kushtin të vlefshëm dhe detyrues, rrugëdalja për arritjen e qëllimit është të mos japë lejen për martesë pa kërkuar që, pas lidhjes së kontratës, të vendoset ky kusht: nëse ai udhëton me të, e zhvendos nga shtëpia e saj ose martohet me një tjetër, ajo të jetë e divorcuar ose të ketë zgjedhjen mes qëndrimit me të dhe zgjidhjes së martesës.

Nëse nuk ka besim se ai do ta bëjë këtë, kërkon një mehr shumë të madh nëse nuk e bën dhe një më të vogël nëse e bën. Nëse ai ia vendos këtë kusht, ajo kënaqet me mehrin më të vogël; nëse nuk e vendos, ia kërkon më të madhin dhe e bën të pagueshëm menjëherë. Ajo ka të drejtë të mos i dorëzohet derisa ai t’ia paguajë ose t’i vendosë kushtin që i kërkoi.

Nëse thuhet: “Me cilin prej dy mehreve lidhet kontrata?”, thuhet: “Me mehrin më të madh, që ajo të mund ta detyrojë të vendosë kushtin.”

Nëse ai ka frikë se do t’ia vendosë kushtin që kërkoi, por megjithatë do t’i mbetet detyrim mehri më i madh, rrugëdalja është të marrë dëshmi prej saj se, pas vendosjes së kushtit, nuk i takon asgjë prej shumës që tejkalon mehrin më të vogël dhe se, kurdo që ta pretendojë, pretendimi është i pavlefshëm. Kështu sigurohet prej saj. Kjo shkruhet bashkë me kushtin.

Ajo e ka të drejtën ta kërkojë mehrin më të madh nëse ai nuk ia përmbush kushtin, sepse nuk pranoi që më i vogli të ishte mehri i saj veçse kundrejt një dobie tjetër që t’i sigurohej: qëndrimi në shtëpinë ose vendin e saj, ose që bashkëshorti të ishte vetëm për të. Kjo zë vendin e një pjese të mehrit të saj. Kur e humbet këtë dobi, i takon ta kërkojë mehrin më të madh.

Shembulli 31 — Martesa dhe trashëgimi i pronësisë së bashkëshortit

Nëse e marton bijën e vet me robin e tij, martesa është e vlefshme. Kur i afrohet vdekja dhe ai ose gruaja ka frikë se ajo do të trashëgojë një pjesë të robit dhe martesa do të zgjidhet, rrugëdalja për ruajtjen e martesës është t’ia shesë robin një të huaji. Nëse dëshiron, e merr çmimin; nëse dëshiron, e lë borxh në detyrimin e tij, që të ketë gjykimin e borxheve të tij të tjera. Kur ajo të trashëgojë pjesën e saj të çmimit, martesa nuk zgjidhet.

Edhe nëse ia shet robin një të huaji para lidhjes së martesës dhe pastaj e marton me bijën, sigurohet nga kjo pengesë.

Po kështu, nëse dëshiron ta martojë robëreshën e vet me të birin dhe ka frikë se do të vdesë, i biri do ta trashëgojë bashkëshorten e vet dhe martesa do të zgjidhet, ia shet robëreshën një të huaji, pastaj e marton me të birin. Ose ia shet të huajit pasi është lidhur martesa.

Shembulli 32 — Sigurimi i kreditorit gjatë kalimit të borxhit

Nëse dikush ia kalon kreditorin e vet një borxhliu tjetër dhe kreditori ka frikë se pasuria do t’i humbasë tek ai, e dëshiron ta sigurojë të drejtën e vet, rrugëdalja është t’i thotë: “Mos ma kalo të drejtën e borxhit, por më ngarko të ta kërkoj atë që të detyrohet ai dhe bëje atë që marr detyrim huaje mbi mua.” Kështu, të dy lirohen përmes kompensimit të ndërsjellë të borxheve.

Nëse ai që bën kalimin ka frikë se pasuria do të humbasë në dorën e përfaqësuesit para se ky ta marrë si hua dhe pastaj do t’ia kërkojë përsëri borxhin, rrugëdalja është t’i thotë personit tek i cili do të kalonte borxhin: “Garantoje për mua këtë borxh ndaj këtij kërkuesi.” Ai e garanton dhe, kur kreditori e merr pagesën, e merr për veten.

Nëse ky nuk pranon garancinë, kreditori e pranon kalimin me kusht që, nëse nuk ia shlyen të drejtën deri në një kohë të caktuar, ai që bëri kalimin ta garantojë këtë pasuri. Lidhja e garancisë me një kusht është e vlefshme. Nëse personi tek i cili kaloi e shlyen, mirë; përndryshe, kreditori kthehet tek ai që e kaloi dhe ia merr pagesën.

Shembulli 33 — Humbja e pengut dhe ruajtja e borxhit

Nëse ka ndaj një burri një borxh dhe ky i lë peng një rob, ai mund të ketë frikë se robi do të vdesë dhe tjetri do ta çojë çështjen te dikush që mendon se borxhi bie me humbjen e pengut.

Rrugëdalja për t’i shpëtuar kësaj pengese është ta blejë robin prej tij kundrejt borxhit, por të mos e marrë në dorëzim. Nëse tjetri ia paguan borxhin, e zgjidhin shitjen me marrëveshje. Nëse nuk ia paguan, i kërkon dorëzimin. Nëse robi humbet, përgjegjësia është e shitësit dhe blerësi kthehet te borxhi i vet, i cili është çmimi i tij.

Shembulli 34 — Pretendimi i një të treti mbi pengun

Nëse ka ndaj dikujt një borxh dhe ky i lë për të një peng, pastaj ka frikë se mbi pengun do të dalë një pronar tjetër dhe sigurimi i borxhit do të bjerë, rrugëdalja është të marrë garanci për borxhin nga ai prej të cilit i frikësohet pretendimit të pronësisë. Nëse ai e merr pengun si pronë të vet, kreditori ia kërkon pasurinë që ka garantuar.

Ose merr garanci për pasojat e pretendimit mbi pengun, ose merr dëshmi prej tij se nuk ka asnjë të drejtë mbi të dhe se, kurdo që të pretendojë një të drejtë, pretendimi i tij është i pavlefshëm.

Shembulli 35 — Rikuperimi i borxhit të mohuar

Nëse ka ndaj dikujt njëqind dinarë, pesëdhjetë prej tyre me dokument dhe pesëdhjetë pa dokument, e borxhliu ia mohon pjesën pa dokument, rrugëdalja që përmendet për nxjerrjen e pasurisë së tij është të ngarkojë një burrë të panjohur për marrjen e shumës që ka dokument dhe të marrë dëshmitarë publikisht për përfaqësimin e tij.

Pastaj merr dëshmitarë të tjerë se e ka shkarkuar nga përfaqësimi. Përfaqësuesi ia kërkon borxhliut atë pasuri dhe e vërteton përfaqësimin me dëshmitarët e tij. Kur merr pesëdhjetë dinarët, ia dorëzon atij që i takojnë dhe largohet.

Më pas kreditori ia kërkon borxhliut këto pesëdhjetë. Nëse ai thotë: “Ia dorëzova përfaqësuesit tënd”, kreditori sjell provën se e kishte shkarkuar nga përfaqësimi. Gjykatësi e detyron me pagesën dhe i thotë: “Ndiqe atë që i mori dhe merre prej tij pasurinë tënde.”

Nëse borxhliu është i kujdesshëm, nuk i jep asgjë përfaqësuesit nga frika e diçkaje të tillë dhe thotë: “Nuk të paguaj veçse në praninë e atij që të ngarkoi dhe pasi ai të pohojë se je përfaqësuesi i tij.” Kështu kjo hile rrëzohet.

Shembulli 36 — Shlyerja e një borxhi ndaj një trashëgimtari

Nëse dikujt i afrohet vdekja dhe i ka borxh njërit prej trashëgimtarëve të tij, e dëshiron të lirohet nga detyrimi, po t’ia pohojë borxhin, sipas këtij mendimi pohimi nuk është i vlefshëm; po t’ia lërë me testament, ky është testament për një trashëgimtar.

Rrugëdalja është të merret vesh me të që të sjellë dikë të besuar dhe borxhin ta pohojë për atë person. Kur ky ta marrë, ia dorëzon atij që i takon.

Nëse i huaji ka frikë se gjykatësi do ta detyrojë të betohet: “Ky borxh të takon ty ndaj të vdekurit dhe nuk e ke liruar prej tij, as prej ndonjë pjese të tij”, nuk i lejohet të betohet për këtë. Kalohet te një rrugëdalje tjetër: i sëmuri i thotë të huajit: “Shitja shtëpinë ose robin tënd trashëgimtarit tim kundrejt pasurisë që unë i kam borxh.” Ai e bën. Nëse pas kësaj i kërkohet betimi, betohet për diçka të vërtetë.

Nëse nuk ka asgjë që t’ia shesë, trashëgimtari i dhuron një rob ose robëreshë; ky e merr në dorëzim, pastaj ia shet trashëgimtarit kundrejt borxhit që ka mbi të i sëmuri.

Shembulli 37 — Liria e fëmijëve në martesën me robëreshë

Nëse martohet me një robëreshë në rrethanat kur i lejohet martesa me robëresha dhe ka frikë se zotëria i saj do t’ia marrë fëmijën si rob, rrugëdalja është t’i kërkojë zotërisë së robëreshës të thotë: “Çdo fëmijë që ajo lind prej teje është i lirë.” Kur e thotë këtë, të gjithë fëmijët që ajo lind prej tij janë të lirë.

Shembulli 38 — Dy betime lidhur me kërkesën për hul’

Nëse burri i thotë gruas së vet: “Nëse ma kërkon hul’in dhe unë nuk ta jap, je e divorcuar tri herë”, kurse gruaja thotë se çdo rob që ka është i lirë nëse nuk ia kërkon hul’in atë ditë, Ebu Hanifja u pyet për këtë dhe i tha gruas: “Kërkoja hul’in.”

Ajo tha: “Të kërkoj të më ndash me hul’.” Ai i tha bashkëshortit: “Thuaj: ‘Të ndava me hul’ kundrejt një mijë dirhemëve.’” Burri e tha. Pastaj Ebu Hanifja i tha gruas: “Thuaj: ‘Nuk pranoj.’” Ajo tha: “Nuk pranoj.” Ebu Hanifja i tha: “Çohu bashkë me burrin tënd; secili prej jush e ka përmbushur betimin e vet.”

Shembulli 39 — Dy vëllezërit dhe ngatërrimi i nuseve

Ebu Hanifja u pyet për dy vëllezër që u martuan me dy motra. Nusja e secilit iu dërgua tjetrit, ai kreu marrëdhënie me të dhe ata nuk e morën vesh këtë derisa gdhiu. I thanë: “Cila është rrugëdalja?”

Ai pyeti: “A është secili prej tyre i kënaqur me atë me të cilën kreu marrëdhënie?” Thanë: “Po.” Ai tha: “Secili ta ndajë bashkëshorten e vet me një divorc.” Ata e bënë. Pastaj tha: “Secili të martohet me gruan me të cilën kreu marrëdhënie.” Kështu ata u qetësuan.

13

Pajtimi, trashëgimia, garancitë dhe ortakëria

Shembulli 40 — Shlyerja e borxhit me të ardhurat e pronës

Nëse një burrë ka ndaj një tjetri pasuri për të marrë dhe borxhliu ka një pronë të paluajtshme, e dëshiron t’ia lërë kreditorit në dorë që ta shfrytëzojë dhe të marrë prej të ardhurave të saj për shlyerjen e borxhit, kjo lejohet, sepse është ngarkim i tij si përfaqësues për këtë.

Nëse kreditori ka frikë se pronari do ta shkarkojë nga përfaqësimi, rrugëdalja është ta marrë pronën si peng, ta mbajë në dorëzim dhe pronari ta lejojë t’i marrë të ardhurat e qirasë për shlyerjen e borxhit. Edhe sikur të mos e lejojë, ai ka të drejtë t’i marrë si kompensim kundrejt borxhit.

Ka edhe një rrugëdalje tjetër: ta marrë pronën prej tij me qira kundrejt shumës së borxhit. Sa herë që i bëhet detyrim qiraja, po aq bie nga borxhi përmes kompensimit të ndërsjellë.

Shembulli 41 — Martesa në vend të marrëdhënies përmes pronësisë

Nëse ka një robëreshë, dëshiron të kryejë marrëdhënie me të dhe ka frikë se ajo do të mbetet shtatzënë prej tij, do të bëhet nënë e fëmijës së tij dhe ai nuk do të mund ta shesë, rrugëdalja që përmendet është t’ia shesë babait, vëllait ose motrës së vet. Kur ky ta marrë në pronësi, i kërkon ta martojë me të.

Kështu kryen marrëdhënie me të përmes martesës dhe fëmijët që ka prej saj janë të lirë: ata lirohen te pronari që e bleu për shkak të lidhjes së gjakut. Kjo është kur burri është prej atyre të cilëve u lejohet martesa me robëresha: sipas Ebu Hanifes, të mos ketë për bashkëshorte një grua të lirë; sipas shumicës, të ketë frikë se do të bjerë në zina dhe të mos ketë mundësi të martohet me një të lirë.

Shembulli 42 — Ripërtëritja e martesës pas ndarjes së vogël përfundimtare

Nëse bashkëshortja është ndarë prej tij me ndarje të vogël përfundimtare13 dhe ai dëshiron të lidhë përsëri martesë me të, por ka frikë se, po ta lajmërojë, ajo nuk do të martohet me të, për këtë përmenden disa rrugëdalje.

Njëra është t’i thotë: “Kam bërë një betim, pastaj kërkova fetva dhe m’u tha: ‘Ripërtërije martesën. Nëse ajo është ndarë prej teje, martesa rikthehet; përndryshe, kjo nuk të bën dëm.’” Nëse ajo ka kujdestar martese, ai ia lidh përsëri martesën; përndryshe, gjykatësi ose zëvendësi i tij.

Një tjetër është të shfaqë se dëshiron të udhëtojë dhe t’i lërë asaj diçka prej pasurisë së vet, e se më e sigurt është ta vendosë si mehr në një kontratë që e shpall.

Një tjetër është të shfaqë sëmundje dhe se dëshiron t’i pohojë asaj një pasuri ose t’ia lërë me testament, por se kjo nuk plotësohet ashtu dhe se më e sigurt është të shpallë një kontratë martese e ta vendosë atë pasuri si mehr në të.

Nëse thuhet: “Kur ajo u nda përfundimisht prej tij, e fitoi të drejtën të vendosë për veten dhe martesa nuk është e vlefshme pa pëlqimin e saj. Ndoshta, po ta dinte gjendjen, nuk do ta pranonte martesën e dytë”, thuhet: “Pëlqimi i saj për ripërtëritjen e kontratës për qëllimin që synon përmban edhe pëlqimin për martesën. Sikur ajo ta jepte lejen me shaka, leja dhe martesa do të ishin të vlefshme, ndonëse nuk e synoi martesën; sikurse, nëse bashkëshorti e jep pranimin me shaka, martesa e tij është e vlefshme. Këtu ajo ka synuar vazhdimin e martesës dhe është kënaqur me të; kjo është edhe më e denjë për vlefshmëri.”

Nëse thuhet: “Burri e synon martesën, ndërsa gruaja nuk e synon”, thuhet: “Përkundrazi, ajo synoi ripërtëritjen e një martese me të cilën plotëson qëllimin e saj. Kështu nuk ka dalë jashtë synimit dhe pëlqimit.”

Nëse një burrë i thotë një tjetri me shaka e lojë: “Ma marto bijën tënde për njëqind dirhemë”, ose: “Ma marto atë që është nën kujdestarinë tënde”, ndërkohë që ajo e dëgjon, dhe tjetri i thotë po me shaka e lojë: “Ta martova”, martesa lidhet dhe marrëdhënia me të i bëhet e lejuar. Kjo për shkak të hadithit të Ebu Hurejrës, të përcjellë nga autorët e “Suneneve”, prej Profetit (salallahu alejhi ue selem): “Tri gjëra janë serioze kur bëhen seriozisht dhe serioze kur bëhen me shaka: martesa, divorci dhe kthimi i bashkëshortes.”14

Shembulli 43 — Kufizimi i padrejtë i administrimit të pasurisë

Nëse burri e administron mirë pasurinë e vet dhe nuk e shpërdoron, por çështja i paraqitet gjykatësit dhe dëshmohet kundër tij se është shpërdorues, ai mund të ketë frikë se do t’i kufizohet e drejta për të vepruar me pasurinë.

Nëse thotë: “Nëse ma kufizon të drejtën e administrimit, robërit e mi janë të lirë dhe pasuria ime është sadaka për të varfrit”, sipas këtij arsyetimi gjykatësi nuk ka të drejtë ta vendosë kufizimin pas kësaj. Ai e kufizon vetëm për të ruajtur pasurinë e tij, ndërsa kufizimi në këtë rast do ta humbiste pasurinë. Kështu, do të kthehej kundër vetë qëllimit të kufizimit dhe do ta rrëzonte.

Shembulli 44 — Pajtimi kur pala e mohon pretendimin

Tek ne, tek Ebu Hanifja dhe tek Maliku, pajtimi është i vlefshëm edhe kur pala e mohon pretendimin. Nëse dikush ngre një pretendim kundër tjetrit, ky e mohon, pastaj pajtohet duke dhënë një pjesë të tij, kjo lejohet.

Shafiu nuk e quan të vlefshëm këtë pajtim, sepse kundër palës mohuese nuk është vërtetuar asgjë. Me çfarë rruge atëherë t’i merret ajo për të cilën është pajtuar? Ndryshe është pajtimi pas pohimit: kur pala ia pohon borxhin ose sendin dhe pastaj pajtohen për një pjesë, ai ia ka dhuruar ose ia ka falur pjesën tjetër.

Shumica thonë: “Libri, Suneti dhe analogjia kanë treguar vlefshmërinë e këtij pajtimi. Allahu i Lartësuar ka nxitur pajtimin mes njerëzve dhe ka treguar se:

“Padyshim se marrëveshja është më e mirë (se divorci)” [En Nisa, 128 — pjesë e ajetit].15

Dhe ka thënë:

“Me të vërtetë, besimtarët janë vëllezër, prandaj pajtoni mes vëllezërve tuaj” [El Huxhurat, 10 — pjesë e ajetit].

Profeti (salallahu alejhi ue selem) ka thënë: “Pajtimi mes muslimanëve është i lejuar, përveç një pajtimi që e bën të lejuar një haram ose e bën të ndaluar një hallall.”16

Sa i përket analogjisë, pala kundër së cilës është ngritur pretendimi jep diçka nga pasuria e vet për të shpëtuar nga kërkesa për betim, paraqitja e provave dhe pasojat e kësaj. E jep që të çlirohet nga padia dhe kërkesat e saj. Ky është një qëllim i saktë, i synuar nga njerëzit e mençur.

Më e shumta që mund të supozohet është se paditësi është gënjeshtar. Megjithatë, i padituri shpëton nga betimi para tij dhe nga ekspozimi ndaj refuzimit të betimit, për shkak të të cilit mund të gjykohet kundër tij ose betimi t’i kthehet paditësit.

Madje, sipas Hirakiut, pajtimi është i vlefshëm vetëm me mohimin dhe nuk është i vlefshëm me pohimin. Ai thotë: “Sepse në këtë ka pakësim të së drejtës.”

Nëse pajtohet duke e mohuar pretendimin dhe ka frikë se çështja do t’i paraqitet një gjykatësi që e zhvlerëson pajtimin, rrugëdalja është që një i huaj të pajtohet në emër të mohuesit për një shumë pasurie. I huaji ia pohon paditësit atë që pretendoi kundër borxhliut të tij, pastaj pajtohet me të për padinë kundrejt një shume.

Nëse pretendimi është borxh, kjo nuk ka nevojë për lejen ose përfaqësimin e të paditurit. I huaji thotë: “Nëse paditësi gënjen, e shpëtova atë nga kjo padi, sikurse shpëtohet një rob. Nëse thotë të vërtetën, i kam shlyer një pjesë të borxhit dhe paditësi e ka liruar nga pjesa tjetër.” Kjo nuk kërkon lejen e tij.

Nëse pretendimi ka të bëjë me një send të caktuar, pajtimi në emër të tij nuk është i vlefshëm derisa i huaji të thotë: “Mohuesi më ka ngarkuar si përfaqësues”, sepse ai në të vërtetë thotë: “Ia bleva atij këtë send të pretenduar kundrejt pasurisë me të cilën pajtohem me ty.” Nëse nuk pohon se është ngarkuar, kjo nuk është e vlefshme.

Nëse nuk e pohon përfaqësimin, rruga e vlefshmërisë është që i huaji të pajtohet për veten. Kështu ai është në pozitën e atij që blen një send të rrëmbyer. Nëse e pranon përbrenda se sendi i përket paditësit, ai bëhet pala që e kërkon atë. Nëse nuk e pranon se i përket atij, nuk i lejohet të hapë proces kundër të paditurit për të. Pohimi i tij i jashtëm është atëherë një mënyrë për ta bërë pajtimin të vlefshëm.

Sipas kësaj, nëse objekti i pretendimit është një shtëpi që i vdekuri ia la të birit dhe gruas së vet dhe një burrë e pretendon, e ata të dy pajtohen me të për një shumë, atëherë, nëse pajtimi është me mohimin e pretendimit, shtëpia ndahet mes tyre në tetë pjesë: gruas i takon një e teta dhe të birit shtatë të tetat. Edhe pagesa e pajtimit përballohet sipas kësaj.

Nëse pajtimi bëhet me pohimin e pretendimit, pagesa ndahet mes tyre përgjysmë dhe shtëpia është e të dyve përgjysmë.

Nëse dëshirojnë që pajtimi me mohimin të jetë detyrues, një i huaj pajtohet për ta duke e pohuar pretendimin. Pajtimi bëhet detyrues, ndërsa pagesa ndahet mes tyre në pjesët një e tetë dhe shtatë të tetat; po kështu shtëpia. Ata vetë nuk ia pohuan shtëpinë paditësit dhe pohimi i të huajit nuk ua imponon atyre gjykimin e tij.

Shembulli 45 — Pajtimi për një sipërfaqe të caktuar të tokës

Nëse dikush pretendon një tokë, shtëpi ose kopsht që është në dorën e një tjetri dhe pajtohet me të për dhjetë kutë, më pak ose më shumë, kjo lejohet. Po kështu lejohet nëse pajtohet për dhjetë kutë nga një tokë ose shtëpi tjetër, sepse ai thotë: “Mora një pjesë të së drejtës sime dhe hoqa dorë nga pjesa tjetër.”

Nëse ka frikë se çështja do t’i paraqitet një gjykatësi hanefi që nuk e lejon këtë, duke u mbështetur te mendimi se nuk lejohet shitja e një kuti ose e dhjetë kutëve nga një tokë ose shtëpi, rruga e lejimit është të matet shtëpia nga e cila kanë caktuar atë sipërfaqe. Pastaj sipërfaqja vihet në raport me të gjithën dhe kontrata e pajtimit lidhet për pjesën që jep ky raport. Kjo është e vlefshme dhe detyruese.

Shembulli 46 — Pajtimi për një përfitim të lënë me testament

Nëse dikush ia lë një burri me testament shërbimin e robit të vet për një kohë të caktuar ose sa të jetojë, kjo lejohet. Nëse trashëgimtari dëshiron ta blejë shërbimin e robit nga ai të cilit iu la me testament, sipas këtij mendimi blerja nuk është e vlefshme, sepse e drejta e lënë me testament ka të bëjë me dobitë e përdorimit dhe shitja e këtyre dobive nuk lejohet.

Rrugëdalja për lejimin është që trashëgimtari të pajtohet me të për heqjen dorë nga testamenti kundrejt një pasurie të caktuar. Kjo lejohet.

Po kështu, nëse i lë me testament barrën e deles ose të robëreshës, ose atë që pemët e tij do të prodhojnë gjatë një viti, e trashëgimtari dëshiron ta blejë prej tij, kjo nuk është e vlefshme. Por i lejohet të pajtohet me të për të. Ndonëse në pajtim ka një ngjashmëri me shitjen, ai ka hapësirë më të gjerë se ajo.

Shembulli 47 — Falja e dëmtimit dhe e pasojave të tij

Nëse një burrë e plagos një tjetër në kokë dhe i plagosuri ia fal plagën dhe pasojat që lindin prej saj, pastaj vdes për shkak të saj, plagosësit nuk i bëhet detyrim asgjë.

Nëse thotë: “Ta fala këtë plagë ose këtë çarje”, dhe nuk thotë: “Edhe atë që lind prej saj”, sipas njërit prej dy transmetimeve gjykimi është po ky; sipas tjetrit, dëmtimi zhdëmtohet sipas pjesës që i takon prej dijes, shpërblesës së gjakut.

Nëse thotë: “Ta fala këtë cenim”, nuk i mbetet asnjë kërkesë për përhapjen e pasojave të tij, sipas një transmetimi të vetëm.

Sipas Ebu Hanifes, në të gjitha këto ai ka të drejtë ta kërkojë dijen, përveç kur ka thënë: “Ta fala atë dhe atë që lind prej saj.”

Rrugëdalja për atë që është falur është të marrë dëshmi nga i dëmtuari se ia ka falur këtë cenim ose çarje dhe atë që lind prej saj. Kështu lirohet sipas mendimit të të gjithëve.

Shembulli 48 — Pajtimi me bashkëshorten për pjesën e trashëgimisë

Nëse një burrë vdes dhe lë bashkëshorte e trashëgimtarë, e bashkëshortja dëshiron të pajtohet me trashëgimtarët për të drejtën e saj, shikohet pasuria e lënë dhe ajo për të cilën është bërë pajtimi.

Nëse në trashëgimi ka monedha ari e argjendi dhe ajo pajtohet me ta kundrejt diçkaje prej monedhave, sipas kësaj forme pajtimi nuk është i vlefshëm për shkak se çon në kamatë: pajtimi i saj është shitje e pjesës së saj atyre.

Nëse pajtohet me ta kundrejt mallit ose një prone të paluajtshme, ose nëse në trashëgimi ka dirhemë dhe pajtohet për dinarë, ose e kundërta, lejohet. Nuk dëmton që e drejta e saj është e panjohur, sepse kontrata e pajtimit ka hapësirë më të gjerë se shitja, sikurse u tha më parë.

Nëse në trashëgimi ka borxhe për t’u marrë, sipas një mendimi pajtimi nuk është i vlefshëm, sepse shitja e borxhit dikujt tjetër nga borxhliu nuk është e vlefshme. Mund të thuhet edhe se është i vlefshëm, sikurse është i vlefshëm pajtimi për diçka të panjohur, ndonëse shitja e saj më vete nuk është e vlefshme.17

Rrugëdalja që pajtimi i saj të përfshijë edhe borxhet është që trashëgimtarët t’ia parapaguajnë pjesën e saj prej borxhit duke ia dhënë hua atë shumë. Ajo i ngarkon të mbledhin borxhin për të, pastaj pajtohet me ta për sendet e trashëgimisë sipas asaj që bien dakord.

Kur ata ia japin hua pjesën e saj prej borxhit dhe ajo i ngarkon ta marrin, pasi e mbledhin, në duart e tyre gjendet një pasuri e saj e të njëjtit lloj me atë që ajo u detyrohet atyre.18 Dy detyrimet kompensohen. Kontrata e pajtimit, kështu, ka rënë vetëm mbi mallrat dhe sendet.

Nëse nuk janë të gatshëm t’ia japin hua aq sa është pjesa e saj e borxhit dhe ajo dëshiron ta kryejë shpejt pajtimin, pajtohet për të drejtën e saj në sendet dhe mallrat, duke lënë mënjanë borxhet. Sa herë që merret diçka prej borxhit, ajo merr të drejtën e saj.

Nëse kjo bëhet e vështirë dhe e rëndë për të dhe dëshiron të shkëputet, në pajtimin për sendet ia llogarisin më shumë se pjesa që i takon prej tyre. Ajo pohon se borxhi u takon trashëgimtarëve dhe jo asaj, sepse është çmimi i mallrave që i vdekuri i ka shitur për llogari të tyre.

Nëse dëshirojnë t’i ndajnë mes tyre borxhet që janë në detyrimin e të tjerëve, mendimi i njohur është se kjo nuk është e vlefshme, sepse aftësitë e borxhlinjve për të shlyer nuk janë të barabarta. Në një transmetim tjetër, ndarja lejohet, dhe ky është i sakti. Në këtë mund të jetë dobia e trashëgimtarëve dhe e borxhlinjve.

Dallimi i aftësive të borxhlinjve nuk e pengon ndarjen, sepse dallimi është tek ai ku ndodhet e drejta, kurse ajo që ndahet është një dhe e njëjtë, edhe nëse ndryshojnë mbartësit e saj.

Nëse të gjithë borxhlinjtë janë në gjendje të mirë, ose të gjithë në vështirësi, ose disa janë të pasur e disa në vështirësi dhe secili trashëgimtar merr një të pasur dhe një në vështirësi, kjo është drejtësi, nuk ka pengesë dhe ata janë pajtuar me të. Nuk ka arsye për pavlefshmërinë e saj. Allahu e jep suksesin.

Shembulli 49 — Dhënia sadaka ose tregtimi me shumën e borxhit

Nëse një burrë ka borxh ndaj një tjetri dhe kreditori i thotë: “Jepe sadaka për mua”, e ai e bën, sipas dijetarëve tanë nuk lirohet nga borxhi. Sadakaja është për atë që e nxori dhe borxhi i mbetet, sepse shuma nuk është veçuar për kreditorin dhe sepse borxhliu nuk e liron vetveten përmes veprimit të vet.

Ata thonë: “Rruga e vlefshmërisë është që kreditori t’i thotë: ‘Jep për mua sadaka kaq’, duke caktuar aq sa është borxhi i tij. Kjo është dhënie huaje nga borxhliu për të. Kur e kryen, në detyrimin e kreditorit vërtetohet ajo shumë, ndërsa vetë borxhliu i ka atij po aq; kështu të dyja kompensohen.”

Po kështu, nëse i thotë: “Tregto me pasurinë që më ke borxh dhe fitimi të jetë mes nesh”, sipas tyre kjo nuk është e vlefshme.

Rrugëdalja për vlefshmërinë është t’i thotë: “Të lejova t’ia dorëzosh birit ose bashkëshortes sate si amanet, pastaj të ngarkova ta marrësh dhe të tregtosh me të si mudarebe.”

Por duket se nuk ka nevojë për asgjë prej këtyre. Mjafton që ai ta marrë shumën nga vetvetja për pronarin e pasurisë. Kur e jep sadaka sipas urdhrit, ajo është për urdhëruesin. Ky është i sakti dhe një mendim i nxjerrë prej disa dijetarëve tanë. Nuk ka nevojë për këtë hile: kur e përcakton me nijet, shuma përcaktohet dhe ai e ka marrë nga vetvetja për atë që e ka ngarkuar. Çfarë pengese ka në këtë?

Shembulli 50 — Punësimi kundrejt ushqimit dhe veshmbathjes

Tek ne lejohet punësimi i punëtorit kundrejt ushqimit dhe veshmbathjes së tij; po kështu, marrja me qira e kafshës kundrejt ushqimit të saj dhe punësimi i mëndeshës. Ky është edhe medhhebi i Malikut.

Shafiu thotë: “Nuk lejohet në këto raste”, kurse Ebu Hanifja e lejon vetëm për mëndeshën.19

Nëse kontrata e qirasë lidhet kështu dhe pastaj ka frikë se çështja do t’i paraqitet një gjykatësi që e quan të pavlefshme dhe do ta detyrojë me pagën e zakonshme, rrugëdalja është ta punësojë kundrejt një shume të ditur të hollash, sa vlera e ushqimit dhe e veshmbathjes. Pastaj merr dëshmitarë se e ka ngarkuar ta shpenzojë atë shumë për ushqimin e veshmbathjen e vet. Po kështu në rastin e kafshës.

Shembulli 51 — Dhënia e sendit përsëri me qira pronarit

Qiramarrësit i lejohet t’ia japë me qira qiradhënësit atë që ka marrë prej tij, sikurse i lejohet t’ia japë një tjetri. Ebu Hanifja e quan të pavlefshme këtë qira.

Rrugëdalja që ajo të jetë detyruese është t’ia japë me qira një të huaji, që nuk është qiradhënësi, pastaj i huaji t’ia japë me qira pronarit.

Shembulli 52 — Dorëzimi i personit nga njëri prej dy garantuesve

Nëse dy veta garantojnë paraqitjen e një personi dhe njëri prej tyre e dorëzon, tjetri lirohet nga detyrimi, sikurse, kur të dy garantojnë një borxh dhe njëri e shlyen.

Nëse kanë frikë se çështja do t’i paraqitet një gjykatësi që nuk e pranon këtë dhe e detyron edhe tjetrin me dorëzimin e tij, rrugëdalja është ta garantojnë personin me kusht që, kur njëri ta dorëzojë, të dy të jenë të liruar. Ose marrin dëshmi se secili është përfaqësuesi i tjetrit për dorëzimin e personit të garantuar te kërkuesi dhe për çlirimin nga detyrimi ndaj tij. Kështu lirohen sipas mendimit të të gjithëve.

Shembulli 53 — Garantimi i detyrimit të panjohur ose të ardhshëm

Tek ne është i vlefshëm garantimi i një detyrimi të panjohur dhe i një detyrimi që ende nuk ka lindur, sikurse është i vlefshëm garantimi i pasojave të daljes së pronësisë së një tjetri. Nëse thotë: “Çfarëdo që t’i japësh filanit, unë e garantoj”, është e vlefshme dhe detyruese. Shafiu thotë: “Nuk është e vlefshme.”

Rrugëdalja për vlefshmërinë, që të mos e rrëzojë një gjykatës që e quan të pavlefshme, është të thotë: “Çfarëdo që t’i japësh filanit, nga një dirhem deri në një mijë, unë e garantoj.”

Nëse e garantojnë dy veta pa e kufizuar pjesën e secilit, lejohet dhe ata janë të barabartë në barrën e pagesës. Nëse e garantojnë me kusht që njëri të ketë një të tretën dhe tjetri dy të tretat, edhe kjo lejohet, sepse pasuria i bëhet detyrim secilit vetëm me marrjen përsipër prej tij. Kur e kanë marrë përsipër në këtë formë, është e vlefshme.

Nëse njëri prej garantuesve dëshiron t’ia garantojë tjetrit atë që i është bërë detyrim prej kësaj garancie, duke u bërë edhe garantues i tij, kjo gjithashtu lejohet. Pasuria është vërtetuar në detyrimin e secilit prej tyre; kur njëri e garanton për tjetrin, lejohet, sikurse lejohej në rastin fillestar.

Shembulli 54 — Vazhdimi i punës pas vdekjes së ortakut

Nëse dy burra hyjnë në një ortakëri inan dhe njëri udhëton me pasurinë me lejen e ortakut të vet, mund të ketë frikë se ortaku që mbeti do të vdesë, ai do të blejë mall me pasurinë pas vdekjes së tij dhe do të mbajë përgjegjësi, sepse pasuria ka kaluar te trashëgimtarët dhe ortakëria është zgjidhur.

Rrugëdalja është të marrë dëshmi nga ortaku që qëndron se pjesa e tij në pasurinë e përbashkët u përket fëmijëve të tij të mitur, se e ka caktuar ortakun si zbatues të testamentit për administrimin e saj dhe e ka urdhëruar të blejë me të çfarë të dëshirojë, gjatë jetës së tij dhe pas vdekjes.

Nëse fëmijët janë të rritur, merr dëshmitarë për pohimin e tij se kjo pasuri u përket atyre. Pastaj fëmijët e tij të rritur e urdhërojnë këtë ortak të veprojë për ta me këtë pasuri sipas asaj që e sheh të arsyeshme dhe t’u blejë çfarë të dëshirojë.

Shembulli 55 — Martesa kundrejt pjesës së borxhit të përbashkët

Nëse dy burra kanë ndaj një gruaje, për shembull, një mijë dirhemë dhe njëri martohet me të duke e vendosur si mehr pjesën e vet nga pasuria që ajo u detyrohet, martesa është e vlefshme. Gruaja lirohet nga detyrimi për atë shumë dhe bashkëshortit nuk i bëhet detyrim t’i garantojë shokut të vet asgjë prej saj, sepse ai nuk mori në dorëzim asgjë nga pjesa e vet dhe ajo nuk hyri në përgjegjësinë e tij. Kjo zë vendin e faljes së asaj shume ndaj saj.

Disa juristë e ngarkojnë me pjesën e ortakut prej mehrit dhe e quajnë si një shumë të marrë në dorëzim, sepse ai mori si kundërvlerë lidhjen martesore. Kështu, është si t’i kishte blerë asaj me të një mall, i cili do të ishte i përbashkët mes tyre. Këtu ortakëria në lidhjen martesore është e pamundur, prandaj tjetri merr pjesë në kundërvlerën e saj, që është mehri. Është sikur ajo t’ia kishte shlyer pjesën e tij të borxhit.

Rrugëdalja për t’i shpëtuar kësaj është t’ia dhurojë asaj pjesën e vet të detyrimit, pastaj të martohet me të kundrejt pesëqind që i bëhen borxh mbi vete. Më pas gruaja ia dhuron atij mehrin që ka për t’i marrë. Kur njëri ortak e dhuron pjesën e vet të pasurisë së përbashkët, nuk i garanton tjetrit asgjë, sepse është dhurues.

Nëse ka frikë se do t’ia dhurojë ose do ta lirojë nga detyrimi, por ajo do ta mashtrojë dhe nuk do të martohet me të, rrugëdalja është të marrë dëshmi për pohimin e saj se ai e ka të drejtën e asaj shume ndaj saj për sa kohë që ajo është e huaj për të dhe se ai nuk ka të drejtë të kërkojë prej bashkëshortes së vet filane asgjë nga ajo pasuri.

Më e shumta që ka në këtë është se e emërton bashkëshorte para lidhjes së kontratës. Kur kontrata lidhet, ajo lirohet nga borxhi.

Nëse ka frikë se ajo nuk do t’ia falë mehrin, por do t’ia kërkojë, ndërsa e drejta e tij ndaj pasurisë që ajo i detyrohej do të ketë rënë, rrugëdalja është të marrë dëshmi prej saj në kontratë se e ka shlyer mehrin ndaj saj dhe se asaj nuk i takon ta kërkojë.

Shembulli 56 — Betimi për bashkëpronësi në blerje

Nëse dëshiron të blejë një robëreshë dhe paraqitet edhe një tjetër që dëshiron ta blejë, e njëri i kërkon tjetrit të betohet se, nëse e blen, ajo do të jetë mes tyre përgjysmë, por ai dëshiron ta blejë dhe të jetë vetëm e tij, mund ta interpretojë betimin kështu: nëse e blen vetë, ajo do të jetë mes tyre. Nëse pastaj ngarkon dikë që t’ia blejë, ajo është vetëm e tij.

Nëse i kërkon të betohet se, kurdo që ta marrë në pronësi, tjetri do të jetë ortak në të, kjo rrugëdalje rrëzohet. Atëherë mund ta urdhërojë dikë të besuar ta blejë për veten e vet, ndërsa ai ia paguan çmimin për të. Pastaj ky e marton me të.

Nëse dëshiron shitjen e saj, pret periudhën e verifikimit të zbrazëtisë së mitrës së saj, pastaj e urdhëron atë burrë ta shesë dhe çmimi i kthehet atij.

Shembulli 57 — Pajtimi me njërin prej dy kreditorëve ortakë

Nëse dy veta kanë një mall të përbashkët, një i huaj e blen prej të dyve për njëqind dirhemë dhe e merr në dorëzim, pastaj blerësi dëshiron të pajtohet me njërin për të gjithë çmimin kundrejt një pjese të tij, me kusht që ai t’ia garantojë pasojat e kërkesës së ortakut tjetër, derisa ta lirojë prej saj ose t’ia kthejë të gjithë çmimin mbi të cilin u lidh kontrata, Kadiu thotë: “Kjo nuk lejohet, sepse garancia në raport me ortakun e tij bëhet e detyrueshme vetëm kur merret pasuria në dorëzim. Kjo ende nuk ka ndodhur, prandaj ai nuk është përgjegjës për të.”

Rrugëdalja që blerësi të jetë i liruar dhe, nëse ortaku tjetër i kërkon pasojat e pjesës së vet, të kthehet kundër atij me të cilin u pajtua, është që ortaku pajtues t’ia heqë blerësit të gjithë pjesën e vet prej çmimit. Pastaj blerësi ia dorëzon atij pjesën e ortakut tjetër dhe pajtohet me të me kusht që ai të garantojë atë që do t’i kërkohet nga ortaku i tij:20 ose ta lirojë nga kërkesa, ose t’ia kthejë atë që mori prej tij. Vetë ortaku pajtues e liron nga pjesa e vet.

Kur e liron nga pjesa e vet, prej borxhit mbetet vetëm pjesa e ortakut tjetër. Kur e merr atë, e ka në përgjegjësinë e vet, sepse ka marrë borxhin e tjetrit pa urdhrin e tij.

13

Ruajtja e të drejtave në lirim, testament dhe garanci

Shembulli 58 — Lirimi i një robi që u përket dy ortakëve

Nëse një rob u përket dy ortakëve të pasur dhe secili dëshiron ta lirojë pjesën e vet pa u detyruar t’i paguajë tjetrit asgjë, rrugëdalja është që të dy të ngarkojnë një burrë që ta lirojë në emër të tyre. Lidhja e velasë së tij do t’u përkasë të dyve.

Shembulli 59 — Betimi për të mos lidhur një martesë

Nëse robi i kërkon zotërisë ta martojë me robëreshën e tij dhe ai betohet se nuk do ta bëjë, pastaj ndryshon mendim për martesën, rrugëdalja është t’ia shesë robin dhe robëreshën dikujt të besuar. Blerësi i marton dhe, pasi të lidhet kontrata, e zgjidhin shitjen me marrëveshje.

Nuk ka të keqe në një zgjidhje të tillë, sepse ajo nuk përmban rrëzim të një të drejte, as lejim të një të ndaluare. Kjo nuk është e pamundur sipas bazës sonë, sepse ngjarja e kushtëzuar — kontrata e martesës — ndodhi në kohën kur pronësia e tij kishte pushuar. Prandaj me të nuk lidhet shkelje e betimit. Nuk e shkel betimin as duke e lënë martesën të vazhdojë pasi i merr të dy përsëri në pronësi, sepse “martimi” është lidhja e kontratës: ajo tashmë ka përfunduar dhe ka mbetur vetëm pasoja e saj. Prandaj, nëse betohet se nuk do të martohet dhe vetëm vazhdon martesën ekzistuese, nuk e shkel betimin.

Kjo ndryshon nga rasti kur betohet lidhur me robin e vet se ai nuk do të hyjë në shtëpi, pastaj e shet, robi hyn në të dhe më pas e merr sërish në pronësi. Nëse ai hyn pas kësaj, zotëria e shkel betimin, sepse ka ndodhur një hyrje e re dhe betimi mbetet. Edhe nëse robi hyri gjatë kohës kur zotëria nuk e kishte në pronësi dhe ai e merr përsëri në pronësi ndërsa robi ndodhet brenda, e shkel betimin. “Hyrja” e parë këtu nënkupton qëndrimin brenda, i cili gjendet edhe pas fitimit të dytë të pronësisë. Kështu e shkel betimin, sikurse të gjendej gjatë pronësisë së parë.

Në transmetimin e Muhennasë, Ahmedi ka thënë për një burrë që i tha bashkëshortes: “Je e divorcuar nëse ke lënë peng këtë e atë”, e doli se ajo e kishte lënë peng përpara betimit të tij: “Kam frikë se e ka shkelur betimin.”

Kadiu tha: “Kjo kuptohet sikur ai të ketë thënë: ‘Nëse e kishe lënë peng.’” Ky është një interpretim prej tij i fjalës së Ahmedit. Kuptimi i dukshëm i fjalës së Ahmedit është se vazhdimin e pengut e ka konsideruar si fillimin e tij, sikurse në rastin e hyrjes.

Shembulli 60 — Veprimet e të sëmurit dhe kundërshtimi i trashëgimtarëve

Nëse një burrë i ka borxh një tjetri dhe kreditori sëmuret e dëshiron ta lirojë prej borxhit, i cili hyn brenda një të tretës së pasurisë së tij, por ka frikë se trashëgimtarët do ta fshehin pasurinë e tij e do të thonë: “Nuk ka lënë veçse borxhin që ka mbi këtë njeri”, rrugëdalja është që i sëmuri të nxjerrë nga pasuria e vet aq sa është borxhi, t’ia kalojë borxhliut në pronësi, pastaj ta marrë prej tij si shlyerje të borxhit dhe të marrë dëshmitarë për këtë.

Po kështu, nëse i sëmuri dëshiron të lirojë një rob dhe t’ia kalojë në pronësi pasurinë e tij, ndërkohë që ka pasuri nga një e treta e së cilës mbulohet kjo, por ka frikë se trashëgimtarët do të thonë: “I vdekuri nuk ka lënë gjë tjetër përveç këtij robi dhe pasurisë së tij”, rrugëdalja është që i sëmuri t’ia shesë robin dikujt të besuar, ta marrë çmimin, pastaj t’ia dhurojë blerësit dhe blerësi ta lirojë robin.

Nëse mbi të ka borxh dhe ka pasuri të mjaftueshme për shlyerjen e tij e tepricë nga një e treta e së cilës mbulohet robi, por ka frikë se trashëgimtarët do ta fshehin pasurinë e do të thonë: “E liroi robin pa pasur pasuri tjetër veç tij, prandaj nuk e pranojmë këtë veprim”, rrugëdalja është t’ia shesë robin vetë atij dhe ta marrë çmimin në praninë e dëshmitarëve. Pastaj i sëmuri ia dhuron fshehurazi robit atë që mori prej tij. Kështu sigurohet nga kundërshtimi i trashëgimtarëve.

Nëse robi nuk ka pasuri që ta blejë vetveten, zotëria i dhuron fshehurazi një pasuri dhe ia dorëzon. Me të robi e blen vetveten prej zotërisë së tij.

Nëse zotëria nuk dëshiron ta lirojë, por dëshiron t’ia shesë njërit prej trashëgimtarëve kundrejt një borxhi që i sëmuri ia ka,21 për të cilin trashëgimtari nuk ka provë, rrugëdalja është t’ia shlyejë fshehurazi trashëgimtarit atë që i detyrohet. Pastaj ia shet robin, merr dëshmitarë për këtë dhe e merr çmimin në praninë e tyre. Kështu shpëton nga kundërshtimi i trashëgimtarëve.

Shembulli 61 — Caktimi me kusht i zbatuesit të testamentit

Nëse e ngarkon një burrë si zbatues të testamentit, por ka frikë se nuk do ta pranojë dhe thotë: “Nëse filani nuk e pranon ngarkimin tim, ai i kalon filanit tjetër”, kjo është e vlefshme22 sipas Sunetit të saktë dhe të qartë të të Dërguarit të Allahut (salallahu alejhi ue selem), të cilin nuk lejohet ta kundërshtojmë. Ai e lidhi emërimin e prijësit me kusht. Lidhja e caktimit të zbatuesit të testamentit me kusht është edhe më parësore, sepse prijësi fiton më shumë të drejta përmes emërimit sesa zbatuesi i testamentit përmes caktimit të tij.

Disa juristë e quajnë këtë të pavlefshme. Rrugëdalja është që i sëmuri të marrë dëshmitarë se të dy janë zbatues të testamentit të tij: nëse njëri nuk pranon dhe tjetri pranon, ai që pranoi është zbatuesi i vetëm. Nëse pranojnë të dy, secilit i lejohet të veprojë veçmas prej tjetrit, sepse i sëmuri e ka pranuar veprimin e secilit. Këtë e ka thënë Kadiu.

Nëse ka frikë se këtë do ta pengojë ai që nuk e lejon veprimin e veçuar të njërit dhe thotë: “Ai i ka bashkuar dhe i ka vendosur në pozitën e një zbatuesi të vetëm”, rrugëdalja për lejimin është të thotë: “I kam caktuar të dy për të vepruar së bashku dhe veçmas.”

Shembulli 62 — Llogaridhënia e kujdestarit të pasurisë së jetimit

Nëse zbatuesi i testamentit vepron, shet, blen dhe shpenzon për jetimin, gjykatësi ka të drejtë t’i kërkojë llogari dhe ta pyesë për mënyrat si ka vepruar. Fakti se ai është i besuar nuk e pengon llogaridhënien. Profeti (salallahu alejhi ue selem) u kërkonte llogari nëpunësve të tij, sikurse është vërtetuar në “Sahihun” e Buhariut: e dërgoi Ibën el Lutbijen të mbledhë sadakanë dhe, kur u kthye, i kërkoi llogari.23

Nëse zbatuesi dëshiron të shpëtojë nga kjo, rrugëdalja që përmendet për të është të bëjë që një tjetër të merret me shitjen e trashëgimisë, mbledhjen e borxhit dhe shpenzimin, ndërsa ai të mos dëshmojë kundër vetes se diçka prej kësaj i ka mbërritur në dorë. Kur gjykatësi ta pyesë, thotë: “Nuk më ka mbërritur asgjë prej trashëgimisë dhe nuk kam vepruar në të.”

Nëse trashëgimia është shitur me urdhrin e tij, çmimi është marrë me urdhrin e tij dhe është shpenzuar me urdhrin e tij, e gjykatësi i kërkon të betohet se nuk ka marrë, nuk ka ngarkuar dikë të marrë, nuk ka vepruar e nuk ka shpenzuar, atëherë, nëse ka bërë mirë, e ka vendosur trashëgiminë në vendin e duhur dhe nuk ka tradhtuar, i lejohet të përdorë interpretim në betimin e tij. Nëse ka qenë i padrejtë, interpretimi nuk i bën dobi.

Shembulli 63 — Vakëfi në dobi të vetes

Sipas më të saktit prej dy transmetimeve, është i vlefshëm vakëfi që njeriu e cakton për veten e tij. Lejohet që ta kushtëzojë mbikëqyrjen për veten dhe të veçojë prej tij shpenzime për veten sa të jetojë ose për familjen e vet. Dijetarë të tjerë na kundërshtojnë në këtë.24

Nëse ka frikë nga një gjykatës që e zhvlerëson vakëfin në këtë formë, rrugëdalja është t’ia kalojë pronësinë të birit, bashkëshortes ose një të huaji që e bën vakëf në dobi të tij dhe i kushtëzon atij mbikëqyrjen e tij. Po ashtu kushtëzon që ai të ketë përparësi ndaj përfituesve të tjerë në të ardhurat ose në shpenzimin për të. Atëherë është i vlefshëm dhe nuk mbetet rrugë për kundërshtim.

Shembulli 64 — Kthimi i sendit të metë kundrejt një çmimi më të ulët

Nëse blen një robëreshë, e merr dhe gjen tek ajo një të metë, ndërsa ende nuk ia ka paguar çmimin, e dëshiron ta kthejë, pastaj shitësi pajtohet me të që ta marrë robëreshën me më pak se çmimi me të cilin e bleu, Kadiu thotë: “Kjo nuk lejohet. Pajtimi ka kuptimin e shitjes, ndërsa shitja e sendit të blerë përsëri te shitësi me më pak se çmimi i tij nuk lejohet, sepse është rrugë drejt kamatës dhe është si çështja e ines.”

Nëse tek robëresha është shfaqur një e metë te blerësi, kjo lejohet, sepse ulja është kundrejt së metës së shfaqur tek ai dhe nuk çon në çështjen e ines.

Rrugëdalja që rasti i parë të lejohet në një mënyrë që nuk i ngjan ines është ta nxjerrë robëreshën nga pronësia e vet dhe t’ia shesë një burri kundrejt çmimit me të cilin shitësi do ta merrte përsëri. Pastaj ai në dorën e të cilit është robëresha pajtohet me shitësin që ta pranojë me më pak se çmimi mbi të cilin u lidh kontrata. Çmimin me të cilin e merr e bën shlyerje në vend të blerësit të parë.

Kur blerësi i dytë pajtohet me shitësin që ky ta marrë robëreshën me më pak se çmimi me të cilin u ble, kjo është një kontratë e re mes tyre, pa u mbështetur njëra kontratë mbi tjetrën. Kur shitësi e blen prej të dytit, çmimi i saj bëhet detyrim mbi të ndaj këtij, ndërsa ai vetë ka çmimin e saj për t’ia marrë blerësit të parë. Kur shitësi ia kërkon çmimin, blerësi i parë e kalon kërkesën tek ai dhe dy detyrimet kompensohen.

Shembulli 65 — Garancia që synon lirimin e borxhliut fillestar

Vetëm marrja e garancisë nuk e liron borxhliun fillestar nga detyrimi, qoftë ky i gjallë ose i vdekur. Në një transmetim tjetër thuhet se e liron të vdekurin, por jo të gjallin; ky është medhhebi i Ebu Hanifes. Një mendim i tretë thotë se e liron të gjallin dhe të vdekurin, sikurse kalimi i borxhit; ky është medhhebi i Davudit.

Nëse garantuesi dëshiron që garancia e tij ta lirojë borxhliun fillestar, rrugëdalja është të thotë: “Nuk e garantoj borxhin e tij veçse me kusht që ta lirosh prej tij. Kurdo që ta lirosh, unë e garantoj.” Sipas më të fortit prej dy mendimeve, lidhja e garancisë me kusht është e vlefshme. Kur e liron, lirimi është i vlefshëm dhe borxhi i bëhet detyrim vetëm garantuesit.

Nëse kreditori ka frikë se çështja do t’i paraqitet një gjykatësi që nuk e pranon garancinë e kushtëzuar, e borxhi do t’i bjerë nga përgjegjësia e borxhliut fillestar përmes lirimit, pa iu vërtetuar në përgjegjësinë e garantuesit, rrugëdalja është që, pas pohimit të lirimit të borxhliut fillestar, të shkruajë një garanci të pakushtëzuar dhe të marrë dëshmitarë për të. Kështu realizohet qëllimi i të dyve.

Shembulli 66 — Tri format e kalimit të borxhit

Havaleja e kalon të drejtën nga përgjegjësia e atij që bën kalimin te përgjegjësia e personit tek i cili kalon. Pas kësaj, kreditori nuk ka të drejtë t’ia kërkojë përsëri të parit, përveç një rasti: kur vë kusht aftësinë e të dytit për të paguar dhe më pas del se ai ishte i falimentuar.

Sipas Ebu Hanifes, kur pasuria humbet tek personi që e mori përsipër detyrimin, duke ia mohuar të drejtën — sepse me kalimin e pranuar e drejta është vendosur mbi të — nëse ai e mohon dhe betohet për të ose vdes i falimentuar, kreditori kthehet tek ai që bëri kalimin. Sipas Malikut, nëse e mendonte në gjendje të mirë dhe del i falimentuar, kthehet; por nëse falimentimi i shfaqet më vonë, nuk ka të drejtë të kthehet.

Nëse mbajtësi i së drejtës dëshiron të sigurohet që, po t’i humbasë pasuria tek ai që merr detyrimin, të kthehet tek ai që bëri kalimin, rrugëdalja është të bëjë një kalim për marrje në dorëzim, jo një kalim që shlyen e zhvendos të drejtën. I thotë: “Më drejto te borxhliu yt që ta marr për ty borxhin që ai të ka.” Ai e pranon. Ajo që kreditori merr prej tij mbetet pronë e atij që e ngarkoi, e ky e lejon ta marrë si shlyerje të së drejtës së vet.

Nëse ai që bën kalimin ka frikë se pasuria do të humbasë në dorën e marrësit dhe ky nuk do ta zhdëmtojë, sepse është përfaqësues për marrjen e saj, rrugëdalja është t’i thotë: “Çfarëdo që të marrësh është hua në detyrimin tënd.” Në përgjegjësinë e tij vërtetohet aq sa ka për t’i marrë prej tij dhe të dy detyrimet kompensohen.

Pra, kalimi është tri llojesh: kalim vetëm për marrje, i cili është përfaqësim; kalim për shlyerje, i cili zhvendos të drejtën; dhe kalim në formë huaje. I pari nuk e vendos shumën e marrë si detyrim mbi marrësin. I dyti e vendos të drejtën e kreditorit mbi personin tek i cili kalon. I treti e vendos shumën e marrë si detyrim mbi marrësin, sipas gjykimit të huas.

Shembulli 67 — Kur mund t’i kërkohet pagesa garantuesit

Nëse një garantues e merr përsipër borxhin, kreditori ka të drejtë t’ia kërkojë kujtdo prej të dyve që dëshiron. Nga Maliku ka dy transmetime: njëri është po ky; i dyti thotë se nuk ka të drejtë t’ia kërkojë garantuesit, përveç kur bëhet e pamundur kërkesa ndaj borxhliut fillestar.

Nëse garantuesi dëshiron ta japë garancinë në këtë mënyrë, rrugëdalja është të thotë: “Nëse të bëhet e pamundur marrja e pasurisë prej tij, unë e garantoj.” Sipas mendimit më të saktë, lidhja e garancisë me kusht është e vlefshme.

Nëse dëshiron ta bëjë të vlefshme sipas çdo mendimi dhe të sigurohet nga paraqitja te dikush që e zhvlerëson, rrugëdalja është të thotë: “Ta garantova atë që do të të humbasë te filani ose që ai nuk do të ketë mundësi ta paguajë.” Kjo është e vlefshme dhe kreditori nuk mund t’ia kërkojë garantuesit veçse kur pasuria humbet te borxhliu fillestar ose ai nuk ka mundësi ta shlyejë.

Shembulli 68 — Betimi për t’ia kthyer gruas çdo fjalë

Nëse bashkëshortja e fyen dhe ai thotë: “Më bëhet detyrim divorci prej teje nëse më thua diçka dhe unë nuk të them të njëjtën”, e ajo i thotë: “Je i divorcuar tri herë”, disa kanë thënë: “Ai i thotë po ashtu ‘ente talik thelathen’, duke e shqiptuar përemrin në gjininë mashkullore, dhe ajo nuk divorcohet, sepse ky drejtim i fjalës nuk vlen për të.”

Ky është një mendim shumë i dobët. Me fjalën “ti je i divorcuar”, ose e synon atë, ose dikë tjetër. Nëse nuk e synon atë, nuk i ka thënë asaj të njëjtën që i tha ajo, por ia ka thënë dikujt tjetër, ndaj nuk e ka përmbushur betimin. Nëse e synon atë, ajo divorcohet, sepse fjala i drejtohet asaj. Shqiptimi në mashkullore nuk e pengon vlefshmërinë e drejtimit të fjalës: kuptimi është “ti, o person” ose “o njeri”.

Pastaj, çfarë thotë mbajtësi i këtij mendimi kur ajo i thotë: “Allahu të bëftë këtë e atë”, dhe ai ia kthen duke e shqiptuar prapashtesën e përemrit në mashkullore? A e ka përmbushur betimin? Nëse thotë “jo”, e njëjta i bëhet detyrim edhe në divorc. Nëse thotë “po”, ai ia ka thënë asaj të njëjtën dhe kështu e ka divorcuar.

Më e mirë se kjo është të merret fjala e tij se nuk kërkon veprim të menjëhershëm, për sa kohë që ai nuk e ka kufizuar me menjëhershmëri përmes shprehjes ose nijetit.

Një grup thotë: “I thotë: ‘Je e divorcuar tri herë nëse nuk bëj këtë e atë’, ose e lidh me kryerjen e një veprimi që ajo nuk mund ta bëjë. Kështu i ka thënë të njëjtën dhe ka shtuar diçka.” Dobësia e kësaj nuk fshihet. Kjo shtesë e pakëson kuptimin e fjalës: është shtesë në shprehje, por pakësim në kuptim. Kur divorcin e lidh me kusht, e nxjerr nga zbatimi i menjëhershëm në zbatim të kushtëzuar dhe e gjithë shprehja bëhet një fjalë e vetme. Ajo nuk e kushtëzoi fjalën e saj, por e shqiptoi të menjëhershme; ngjashmëria kërkon një shqiptim të menjëhershëm si i saj.

Më e mirë se të gjitha këto është të thuhet se kjo fjalë e dalë prej saj nuk hyn fare në betimin e tij, sepse ai patjetër nuk e ka synuar dhe as i ka shkuar ndër mend. Betimi nuk e përfshiu, prandaj pa dyshim nuk është nga ajo për të cilën u betua. Shprehja e përgjithshme kufizohet përmes nijetit dhe zakonit. Zakoni në një rast të tillë nuk e përfshin këtë fjalë të saj ndaj tij. Në betime kthehemi te zakoni, nijeti dhe shkaku. Kjo është e qartë dhe e njëtrajtshme sipas bazave të Malikut dhe Ahmedit, të cilët marrin për bazë zakonin e betuesit, nijetin dhe shkakun e betimit. Allahu e di më së miri.25

Shembulli 69 — Qiraja e kafshës për qumështin e saj

Lejohet marrja me qira e deles, lopës dhe të ngjashmeve për një kohë të ditur, për qumështin e tyre. Lejohet të merren për këtë kundrejt ushqimit të tyre ose kundrejt dirhemëve të emërtuar, ndërsa ushqimi të jetë mbi qiramarrësin. Ky është medhhebi i Malikut; të tjerët e kanë kundërshtuar.

Mendimi i tij është i sakti dhe e ka zgjedhur shejhu ynë, sepse nevoja e kërkon. Gjithashtu, kjo është si punësimi i mëndeshës për qumështin e saj për një kohë të caktuar. Qumështi, ndonëse është një lëndë më vete, është si dobia e përdorimit në ripërtëritjen dhe shfaqjen e tij pjesë pas pjese.

Po ashtu, marrja e tokës me qira për kullotën dhe shkurret që rriten në të lejohet, ndonëse ato janë sende më vete. Qumështi është përftuar përmes ushqimit dhe kujdesit të tij, sikurse prodhimi i tokës përftohet me farën dhe shërbimin e tij. Nuk ka dallim mes tyre: lindja e qumështit nga ushqimi është si lindja e të korrave nga fara. Kjo është ndër analogjitë më të sakta.

Gjithashtu, mund ta bëjë kafshën vakëf dhe përfituesi i vakëfit të përfitojë prej qumështit të saj. E drejta që lë themeluesi i vakëfit ka të bëjë me dobinë e sendit, ndërsa vetë sendi mbetet.

Po ashtu, mund t’ia japë dikujt tjetër për një kohë të ditur që të marrë qumështin e saj, ndërsa ajo mbetet në pronësinë e dhënësit. Kjo dhënie është si huazimi për përdorim, i cili është lejim i dobive. Nëse qumështi merr gjykimin e dobisë në vakëf dhe huazim, e merr edhe në qira.

Allahu i Lartësuar ka thënë:

“E nëse ju ushqejnë fëmijën tuaj me gji, jepuni shpërblimin e tyre” [Et Talak, 6 — pjesë e ajetit].

Atë që merr mëndesha kundrejt qumështit e ka quajtur pagesë pune, jo çmim shitjeje.

Lejohet gjithashtu marrja me qira e një pusi për një kohë të ditur, për ujin e tij, ndonëse uji nuk është përftuar me punën e qiramarrësit. Atëherë lejimi i marrjes me qira të deles për qumështin që përftohet përmes ushqimit e kujdesit të tij është edhe më parësor.

Po ashtu, lejohet marrja me qira e një pellgu për peshqit që shumohen në të. Rasti ynë është edhe më i denjë për lejim, sepse njihet përmes zakonit dhe përftohet me ushqimin e kujdesin për kafshën.

Krahasimi i ndalimit me ndalimin e shitjes së qumështit në gji është një analogji e prishur. Atje shitet diçka e panjohur, për të cilën nuk dihet sasia dhe ajo që do të përftohet; është shitje e diçkaje që ende nuk ekziston dhe nuk lejohet. Qiraja ka hapësirë më të gjerë se shitja: ajo lejohet për dobi që ende nuk ekzistojnë dhe ripërtërihen pjesë pas pjese. Qumështi në këtë është pikërisht si dobia e përdorimit, ndonëse është lëndë më vete. Ky mendim është i sakti.

Nëse ka frikë se çështja do t’i paraqitet një gjykatësi që e zhvlerëson kontratën, rrugëdalja për detyrueshmërinë e saj është t’ia japë kafshën me qira për një kohë kundrejt dirhemëve të emërtuar, pastaj ta lejojë ta ushqejë me ta dhe t’ia lejojë qumështin.

Kjo zgjidhje mund të përdoret për lopën, devenë dhe buallin, sepse me to mund të lërohet ose të kalërohet. Ndërsa delja kërkohet vetëm për qumështin dhe shtimin, prandaj qiraja për një dobi tjetër nuk realizohet. Rruga në këtë rast është ta marrë me qira që të ushqejë me qumësht një qengj të tij për një kohë të ditur. E ngarkon të shpenzojë për delen nga qiraja e saj ose nga një pjesë e saj dhe ia lejon qumështin.

Shembulli 70 — Shitja e mallit me përfitimin e shtesës për përfaqësuesin

Nëse ia dorëzon rrobën dhe i thotë: “Shite për dhjetë; çfarëdo që të jetë mbi këtë është për ty”, Ahmedi e ka shprehur vlefshmërinë e kësaj duke ndjekur Abdullah ibën Abasin. Is’haku është pajtuar me të, ndërsa shumica e kanë ndaluar.

Shkaku i mospajtimit është se kjo kontratë ka ngjashmëri me përfaqësimin, punësimin dhe mudareben. Ai që i jep përparësi anës së përfaqësimit e quan kontratën të vlefshme; ai që i jep përparësi punësimit ose mudarebes e zhvlerëson, sepse pagesa dhe fitimi i caktuar për punuesin janë të panjohura.

E sakta është lejimi. Dhjetëshi zë vendin e kapitalit në mudarebe, kurse ajo që është mbi të është si fitimi. Kur ia cakton të gjithin atij, kjo është si dhënia e pasurisë për tregtim, kur ia jep të punojë me të dhe i thotë: “Çfarëdo që të fitosh është për ty.” Kontrata nuk hyn në punësime, por i ngjan më shumë ortakërive.

Nëse ka frikë se çështja do t’i paraqitet një gjykatësi që e zhvlerëson, rrugëdalja është të thotë: “Të ngarkova ta shesësh për dhjetë. Nëse e shet për më shumë, unë nuk kam të drejtë në shtesë.” Kjo është e vlefshme dhe shtesa i takon përfaqësuesit.

13

Ortakëria në punë dhe sigurimi i të drejtave pasurore

Shembulli 71 — Puna kundrejt një pjese të prodhimit

Imam Ahmedi ka thënë në transmetimin e Muhennasë: “Nuk ka të keqe që t’i korrë të mbjellat dhe t’i vjelë hurmat kundrejt një të gjashtës së asaj që del prej tyre. Kjo është më e dashur për mua sesa marrëveshja për një sasi të prerë.” Me këtë ka për qëllim që të caktojë për të një masë të caktuar drithi, dirhemësh ose mallrash.

Po kështu e ka shprehur në transmetimin e Ethremit dhe të tjerëve për një burrë që ia jep kafshën një tjetri që të punojë me të dhe atë që Allahu u jep ta kenë përgjysmë: kjo është e lejuar.

Ahmedi ka thënë gjithashtu: “Nuk ka të keqe që rroba të jepet kundrejt një të tretës ose një të katërtës”, për shkak të hadithit të Xhabirit se Profeti (salallahu alejhi ue selem) e dha Hajberin kundrejt gjysmës së prodhimit.26 Ebu Davudi ka përcjellë prej tij për atë që e jep kalin kundrejt gjysmës së plaçkës së luftës: “Shpresoj të mos ketë ndonjë të keqe.”

Në transmetimin e Is’hak ibën Ibrahimit ka thënë: “Nëse është për gjysmën ose një të katërtën, lejohet.” Ahmed ibën Seidi ka përcjellë prej tij se lejohet që dikush t’ia japë robin një burri për të fituar përmes punës së tij, me kusht që këtij t’i takojë një e treta ose një e katërta e fitimit.

Harbi ka përcjellë prej tij për një burrë që i jep rrobë një rrobaqepësi që ta presë në këmisha, t’i shesë dhe t’i takojë gjysma e fitimit për punën e vet: kjo lejohet. E ka shprehur lejimin edhe për një burrë që ia jep fillin një tjetri ta endë në pëlhurë kundrejt një të tretës ose një të katërtës së çmimit të saj.

Në “El Mugni” thuhet: “Sipas analogjisë së mendimit të Ahmedit, lejohet t’i japë mullisit një numër të ditur kafizësh që t’i bluajë kundrejt një kafizi miell prej tyre.”

Ka përcjellë prej Ibën Akilit ndalimin e kësaj. Ai argumentoi se i Dërguari i Allahut (salallahu alejhi ue selem) e ka ndaluar “kafizin e mullisit”.27 Shejhu tha: “Ne nuk e njohim këtë hadith dhe saktësia e tij nuk është vërtetuar te ne. Analogjia e mendimit të Ahmedit është lejimi i kësaj, për shkak të çështjeve që kemi përmendur prej tij.”

Po kështu, nëse ia jep rrjetën e tij një peshkatari që të zërë peshk me të dhe peshkun ta kenë përgjysmë, në “El Mugni” thotë: “Analogjia e mendimit të Ahmedit është vlefshmëria e kësaj dhe peshku është i përbashkët mes tyre.” Ibën Akili tha: “Peshku është i peshkatarit dhe pronarit të rrjetës i takon qiraja e zakonshme e saj.”

Nëse ka për të marrë pasuri prej dikujt dhe i thotë një burri: “Merrma prej tij dhe ke një të katërtën”, ose: “Merr një të tretën”, ose: “Nga ajo që merr, të takon një e katërta ose një e treta”, kjo lejohet.

Po kështu, nëse i është rrëmbyer një send dhe i thotë një burri: “Ma nxirr dhe të takon gjysma e tij”, lejohet.

Nëse malli i është fundosur në det dhe i thotë dikujt: “Nga ajo që shpëton, ke gjysmën ose një të katërtën”, lejohet. Nëse robi i ikën dhe i thotë një burri, ose e shpall: “Kush ma kthen, ka gjysmën ose një të katërtën e tij”, ose kafsha i është larguar dhe thotë të njëjtën, të gjitha këto janë të vlefshme.

Them: po kështu lejohet t’i thotë: “M’i shkund këto ullinj kundrejt një të gjashtës ose një të katërtës”, ose: “M’i shtrydh kundrejt një të tretës ose një të katërtës”, ose: “M’i copëto këto dru kundrejt një të katërtës”, ose: “Ma piq këtë brumë kundrejt një të katërtës”, e të ngjashme. Sipas shprehjeve dhe bazave të tij, e gjithë kjo lejohet. Në disa forma është më e dashur sesa pagesa e prerë.

Shafiu dhe Ebu Hanifja nuk kanë lejuar asgjë prej kësaj. Ndërsa pasuesit e Malikut përcjellin prej tij se, nëse thotë: “M’i korr të mbjellat dhe ke gjysmën e tyre”, kjo lejohet. Por nëse thotë: “Korr sot dhe nga ajo që korr ke gjysmën”, Ibën el Kasimi nuk e lejon, ndërsa në “El Utbijje” thuhet se lejohet.28

Nëse thotë: “M’i mblidh ullinjtë dhe nga ajo që mbledh ke gjysmën”, kjo lejohet sipas Ibën el Kasimit, kurse Sahnuni ka përcjellë ndalimin. Nëse thotë: “M’i shkund ullinjtë dhe nga ajo që shkund ke gjysmën”, Ibën el Kasimi nuk e lejon, ndërsa Abdul Melik ibën Habibi e ka lejuar.

Nëse thotë: “M’i merr njëqind dinarët që kam te filani dhe ke një të dhjetën”, Ibën el Kasimi dhe Ibën Vehbi e lejojnë, kurse Esh’hebi jo.

Nëse thotë: “Ma merr borxhin që kam te filani dhe nga çdo dhjetë ke një”, pa e sqaruar sasinë e borxhit, Ibën Vehbi nuk e lejon, ndërsa Ibën el Kasimi dhe Esbagu e kanë lejuar.

Ata që e kanë ndaluar e kanë quajtur punësim, në të cilin pagesa është e panjohur. E sakta është se kjo nuk hyn te punësimet, por te ortakëritë. Ahmedi e ka shprehur këtë: për lejimin e dhënies së rrobës kundrejt një të tretës ose një të katërtës ka argumentuar me hadithin e Hajberit.

Suneti ka treguar lejimin e kësaj, sikurse në “Musned” dhe në “Sunene”, nga Ruvejfi’ ibën Thabiti, i cili thotë: “Në kohën e të Dërguarit të Allahut (salallahu alejhi ue selem), ndonjëri prej nesh e merrte devenë e dobësuar të vëllait të vet, me kusht që atij t’i takonte gjysma e asaj që fitonim si plaçkë dhe ne gjysma. Ndodhte që njërit prej nesh t’i takonin maja dhe pendët e shigjetës, kurse tjetrit trupi i saj.”29

Baza e të gjitha këtyre është se Profeti (salallahu alejhi ue selem) ua dorëzoi tokën e Hajberit hebrenjve që ta punonin kundrejt gjysmës së asaj që dilte prej saj në fruta ose të mbjella.

Muslimanët janë pajtuar për lejimin e mudarebes: njeriu ia jep pasurinë dikujt që të punojë me të kundrejt një pjese të fitimit. Çdo send dobia e të cilit rritet përmes punës me të, pronarit të tij i lejohet t’ia japë dikujt që të punojë me të kundrejt një pjese të fitimit.

Kjo është analogjia e pastër dhe kërkesa e argumenteve. Ata që e ndalojnë nuk kanë provë tjetër veç mendimit se kjo hyn te punësimet me kundërvlerë të panjohur. Me këtë arsyetim kanë zhvlerësuar edhe marrëveshjet e kujdesit për pemët dhe të punimit të tokës kundrejt një pjese të prodhimit. Disa kanë përjashtuar disa forma të tyre dhe kanë thënë se mudarebeja është në kundërshtim me analogjinë, sepse e kanë menduar si punësim me një kundërvlerë sasia e së cilës nuk dihet.

Për Ahmedin (Allahu e mëshiroftë), e gjithë kjo fushë është më e mirë dhe më e pastër në lejueshmëri se punësimi. Në punësim, punëtori e ka të sigurt kundërvlerën, ndërsa punëdhënësi qëndron mes shpëtimit të kundërvlerës dhe humbjes së saj, pra përballet me rrezik. Rregulli i drejtësisë në shkëmbime është që të dy kontraktuesit të jenë të barabartë në shpresë dhe frikë.

Kjo gjendet në marrëveshjen e punimit të tokës, të kujdesit për pemët, në mudarebe dhe në të gjitha format që u bashkëngjiten këtyre. Nëse dobia shpëton, shpëton për të dy; nëse humbet, humbet për të dy. Kjo është ndër format më të mira të drejtësisë.

Të mëvonshmit prej atyre që ndalojnë kanë argumentuar me hadithin e Ebu Seidit, të përcjellë nga Darekutniu: “E ndaloi kafizin e mullisit.” Ky hadith nuk është i saktë. E kam dëgjuar Shejhul Islamin të thotë: “Është i trilluar.”

Disa prej dijetarëve tanë e kanë kuptuar ndalimin për bluarjen e një grumbulli drithi, masa e të cilit nuk dihet,30 kundrejt një kafizi prej tij, sepse pjesa tjetër është e panjohur. Kjo është si ta shesë të gjithin përveç një kafizi.

Nëse numri i kafizëve dihet dhe thotë: “M’i bluaj këta dhjetë kundrejt një kafizi prej tyre”, është e vlefshme, qoftë pagesa në kokërr ose në miell. Nëse është në kokërr, e ka punësuar të bluajë nëntë kafizë kundrejt një kafizi grurë. Nëse është në miell, e ka bërë ortak me kusht që një e dhjeta t’i takojë punuesit dhe nëntë të dhjetat tjetrit. Kështu punuesi bëhet ortak në pjesën e emërtuar.

Nëse thuhet: “Tek ju ortakëria nuk është e vlefshme me mallra”, thuhet: “Përkundrazi, më i sakti prej dy transmetimeve është vlefshmëria e saj. Edhe nëse marrim transmetimin tjetër, bashkëngjitja e kësaj marrëveshjeje te kujdesi për pemët dhe punimi i tokës është më e përshtatshme sesa bashkëngjitja e saj te mudarebeja me mallra.”

Mudarebeja me mallra përmban tregtimin dhe veprimin me vetë kapitalin përmes zëvendësimit të tij me diçka tjetër, ndryshe nga kjo.

Nëse thuhet: “Dhënia e drithit dikujt që ta bluajë kundrejt një pjese të tij të bluar, ose e fillit dikujt që ta endë kundrejt një pjese të tij të endur, përmban dy pengesa. E para: bluarja dhe endja e pjesës së pagesës janë detyrim mbi punuesin në bazë të punësimit, por njëkohësisht janë e drejtë e tij sepse janë pagesa. Kjo është kundërthënie: të qenët detyrim mbi të kërkon që punëdhënësi t’ia kërkojë, kurse të qenët e drejtë e tij kërkon që punuesi t’ia kërkojë punëdhënësit. E dyta: një pjesë e objektit të kontratës është vetë kundërvlera, dhe kjo nuk lejohet.”

Thuhet: kjo lindi vetëm nga mendimi se marrëveshja është punësim. Ne kemi sqaruar se është ortakëri, jo punësim. Edhe sikur të pranonim se është punësim, në të nuk ka kundërthënie, sepse anët prej të cilave lind e drejta ndryshojnë. Ajo është e drejtë e tij nga një anë tjetër prej asaj që e bën detyrim mbi të. Çfarë pengese ka në këtë?

Sa i përket thënies se një pjesë e objektit të kontratës bëhet kundërvlerë, kontrata në të vërtetë është lidhur për punën e tij. Objekti është puna dhe dobia kundrejt një pjese të sendit. Kjo është e përfytyrueshme sipas ligjit fetar dhe në realitet.

U bë e qartë, pra, se vlefshmëria e kësaj fushe është kërkesa e tekstit dhe e analogjisë. Allahu e jep suksesin.

Sipas kësaj, nuk ka nevojë për hile për ta bërë të vlefshme, përveç kur ka frikë nga tradhtia e njërit: që ai ta zhvlerësojë kontratën dhe të kthehet te pagesa e zakonshme.

Rrugëdalja për t’i shpëtuar kësaj është t’i japë një të katërtën ose gjysmën e fillit ose drithit dhe t’i thotë: “Ma end pjesën tjetër kundrejt kësaj sasie.” Kështu bëhen ortakë në fill ose drithë. Kur pas kësaj lidhen si ortakë për punën, është e vlefshme dhe ajo që përftohet ndahet sipas kushtit të tyre.

Është e çuditshme se ata që e ndalojnë e kanë lejuar në këtë formë dhe e kanë quajtur ortakëri, jo punësim. Përse atëherë nuk e lejuan kështu që nga fillimi? A nuk merren për bazë në kontrata qëllimet, të vërtetat dhe kuptimet e tyre, në vend të formave dhe shprehjeve? Allahu e jep suksesin.

Shembulli 72 — Marrja e borxhit kur borxhliu fshihet

Nëse një burrë ka borxh ndaj një tjetri, fshihet prej kreditorit dhe vetë ka për të marrë një borxh prej një personi të tretë, kreditori që dëshiron ta marrë të drejtën e vet nga ai borxh nuk e ka këtë të drejtë pa kalim borxhi ose përfaqësim. Borxhliu i është fshehur, ndaj kalimi dhe përfaqësimi bëhen të pamundura.

Rrugëdalja që përmendet për marrjen e borxhit është që kreditori ta ngarkojë të tretin duke i thënë: “Të ngarkova të kërkosh borxhin që kam te filani dhe të përfaqësosh çështjen për të. Të ngarkova gjithashtu që borxhin e tij ndaj teje ta bësh kompensim kundrejt asaj që unë kam për t’i marrë. Ta lejova këtë veprim.” Përfaqësuesi e pranon dhe merr dëshmitarë.

Pastaj përfaqësuesi merr të njëjtët dëshmitarë ose të tjerë dhe thotë: “Filani më ka ngarkuar të marr pasurinë që ka te filani, ta kompensoj me atë që unë i detyrohem filanit dhe ma ka lejuar këtë. E kam pranuar prej tij atë që më ka lënë në dorë. Dëshmoni se një mijë dirhemët që unë i detyrohem filanit i kam kompensuar kundrejt një mijë dirhemëve që ai i detyrohet filanit që më ka ngarkuar.” Kështu dy mijëshet kompensohen dhe e drejta që burri i fshehur kishte ndaj këtij përfaqësuesi i kalon atij që e ngarkoi.

Shembulli 73 — Gjykimi ndaj një personi që mungon

Nëse dikush ka për të marrë pasuri prej një burri, ky mungon dhe kreditori dëshiron ta vërtetojë të drejtën që gjykatësi të gjykojë kundër tij në mungesë, sipas më të saktit prej dy medhhebeve gjykatësit i lejohet të gjykojë në mungesë, duke ia ruajtur palës të drejtën e paraqitjes së argumentit të vet. Ky është mendimi i saktë nga Ahmedi, si dhe mendimi i Malikut dhe Shafiut. Sipas Ebu Hanifes, nuk lejohet gjykimi ndaj munguesit.

Nëse në atë anë ka vetëm një gjykatës që mban këtë mendim dhe mbajtësi i së drejtës ka frikë se ajo do t’i humbasë, rrugëdalja është të sjellë një burrë që t’ia garantojë kreditorit të gjithë pasurinë që i takon ndaj munguesit, duke ia përcaktuar emrin dhe prejardhjen e duke marrë dëshmitarë për këtë.

Pastaj e paraqet përpara gjykatësit. Garantuesi e pohon garancinë dhe thotë: “Ia kam garantuar pasurinë që i takon ndaj filanit, të birit të filanit. Nuk e di sa i takon dhe as e di nëse i takon pasuri apo jo.”

Gjykatësi e ngarkon atë për të cilin është dhënë garancia të sjellë provën e së drejtës së tij ndaj filanit. Kur e sjell, gjykatësi e pranon në praninë e garantuesit dhe gjykon për detyrimin ndaj munguesit dhe ndaj garantuesit, sipas garancisë që ka marrë përsipër.

Gjykatësi e vendos këtë garantues si palë kundërshtare në vend të munguesit, sepse ai ka garantuar detyrimin e tij. Nuk lejohet gjykimi ndaj garantuesit pa gjykuar më parë ndaj borxhliut të garantuar. Pastaj gjykohet me të njëjtën shumë ndaj garantuesit, sepse ai është dega e tij. Pa u vërtetuar pasuria ndaj bazës, nuk vërtetohet ndaj degës.

Shembulli 74 — Nxjerrja e pasurisë nga rrëmbyesi

Nëse dikush ia rrëmben mallin dhe në fshehtësi ia pohon se është i tij, por publikisht e mohon, e pronari dëshiron ta nxjerrë pasurinë prej tij, rrugëdalja që përmendet është t’ia shesë fillimisht dikujt të besuar dhe të marrë dëshmi të drejtë për këtë. Pastaj ia shet rrëmbyesit, duke lënë mes dy shitjeve një kohë të dallueshme për dëshmitarët, që ata ta përcaktojnë gjatë dhënies së dëshmisë.

Kur rrëmbyesi merr dëshmitarë për shitjen në kohën e caktuar, vjen ai të cilit iu shit më parë sendi i rrëmbyer me provën e vet. Gjykimi jepet për të për shkak të përparësisë kohore të provës. Rrëmbyesi kthehet te pronari për çmimin që i pagoi, kurse sendi i dorëzohet atij që ia morën me forcë.

Po kështu, nëse pronari ia pohon sendin një burri të besuar, pastaj ia shet rrëmbyesit dhe ai për të cilin u bë pohimi vjen me provën e pohimit të mëparshëm.

Nëse thuhet: “Po sikur rrëmbyesi t’i frikësohet kësaj hileje dhe t’i thotë pronarit: ‘Nuk ta blej këtë mall nga frika e këtij veprimi, por do të ngarkoj dikë të ma blejë’, ndërsa pronari kërkon një rrugë që ta kthejë mallin e vet?”, rrugëdalja është ta shesë fillimisht te dikush i besuar. Në dokumentin e shitjes së dytë të mos shkruhet pohimi i vetë pronarit se blerësi e mori në dorëzim.

Kur përfaqësuesi i rrëmbyesit pohon se e mori sendin nga pronari dhe pastaj vjen burri për të cilin pronari kishte shkruar shitjen e parë, ky ka përparësi ndaj përfaqësuesit të rrëmbyesit, sepse blerja e tij është më e hershme. Pohimi i përfaqësuesit për marrjen e sendit dhe dorëzimi tek ai që e bleu i pari janë më të denja të merren për bazë. Përfaqësuesi i rrëmbyesit ia kërkon pronarit çmimin që i kishte paguar.

Shembulli 75 — Detyrueshmëria e afatit të huas

Nëse i jep një pasuri hua dhe i cakton afat, sipas më të saktit prej dy medhhebeve afati është detyrues. Ky është medhhebi i Malikut dhe një mendim në medhhebin e Ahmedit. Mendimi i shprehur nga Ahmedi është se huaja nuk bëhet me afat detyrues, sikurse thonë Shafiu dhe Ebu Hanifja.

Për detyrueshmërinë e afatit tregon Fjala e Allahut të Lartësuar:

“Përmbushni marrëveshjet!” [El Maide, 1 — pjesë e ajetit].

Dhe Fjala e Tij:

“O besimtarë! Përse thoni atë që nuk e bëni?” [Es Saf, 2].

“Është shumë e urryer tek Allahu të thoni atë që nuk e bëni.” [Es Saf, 3].

Dhe Fjala e Tij:

“Dhe përmbushni premtimet” [El Isra, 34 — pjesë e ajetit].

Profeti (salallahu alejhi ue selem) ka thënë: “Muslimanët u përmbahen kushteve të tyre.” Ka thënë: “Shenjat e hipokritit janë tri: kur flet, gënjen; kur lidh marrëveshje, tradhton; dhe kur premton, nuk e përmbush.”31 Ka thënë: “Çdo tradhtari do t’i ngrihet një flamur pranë të ndenjurave në Ditën e Kiametit, në masën e tradhtisë së tij.”32 Ka thënë: “Mos tradhtoni.”33 Ka thënë: “Tradhtia nuk është e drejtë.” Dhe në përshkrimin e hipokritit: “Kur premton, nuk e përmbush.”

Mospërmbushja e premtimit është prej gjërave për të cilat Allahu i ka krijuar robërit ta qortojnë dhe ta shohin të shëmtuar. Atë që besimtarët e shohin të shëmtuar, edhe tek Allahu është e shëmtuar. Sipas kësaj, nuk ka nevojë për ndonjë hile për ta bërë afatin detyrues.

Sipas mendimit tjetër, mund të ketë nevojë për një zgjidhje që e bën afatin detyrues. Rrugëdalja është që huamarrësi ta kalojë kreditorin te një tjetër për pasurinë e tij, me afat një vit ose sa është periudha e rënë dakord. Pasuria bëhet detyrim mbi personin tek i cili kaloi deri në atë afat. As kreditori dhe as trashëgimtarët e tij nuk kanë rrugë kundër huamarrësit, as kundër personit tek i cili kaloi para afatit, sepse kalimi e zhvendos të drejtën.

Nëse personi tek i cili kaloi e kalon kreditorin te një i tretë deri në të njëjtin afat, kalimi lejohet. Nëse i pari që mori përsipër detyrimin vdes, kreditori nuk ka rrugë mbi trashëgiminë e tij dhe as kundër të dytit para afatit.

Shembulli 76 — Mosmarrëveshja për shumën e borxhit të siguruar me peng

Nëse i lë peng një shtëpi ose një mall për një borxh, por nuk ka njeri që ta dëshmojë shumën dhe ta shkruajë, sipas Malikut fjala merret për bazë nga mbajtësi i pengut për shumën e borxhit, për sa kohë që ai nuk pretendon më shumë se vlera e pengut.

Shafiu, Ebu Hanifja dhe Ahmedi thonë se merret fjala e lënësit të pengut. Mendimi i Malikut është më i forti dhe është zgjedhja e shejhut tonë. Allahu i Lartësuar e ka vendosur pengun si zëvendësues të dokumentit që dëshmon shumën e së drejtës dhe të dëshmitarëve që e dëshmojnë, duke e vënë në vendin e tyre.

Nëse fjala e mbajtësit të pengut nuk pranohet për këtë, sigurimi përmes pengut zhvlerësohet: lënësi i pengut do të pretendonte se e la për shumën më të vogël dhe pengu nuk do të sillte dobi.

Në ajetin e borxhit, Allahu i Lartësuar i ka udhëzuar robërit si t’i ruajnë të drejtat e njëri-tjetrit nga humbja përmes mohimit ose harresës. I udhëzoi t’i ruajnë përmes shkrimit dhe e përforcoi duke urdhëruar shkrimin e borxhit e duke e urdhëruar shkruesin të shkruajë. Pastaj e përforcoi duke e ndaluar shkruesin të refuzojë shkrimin dhe e përsëriti urdhrin që të shkruajë.

E urdhëroi borxhliun të diktojë dhe t’i frikësohet Zotit të vet, pa pakësuar asgjë prej së drejtës. Nëse diktimi i tij bëhet i pamundur për shkak të mendjelehtësisë, moshës së vogël, çmendurisë ose pamundësisë për ta bërë, kujdestari i tij urdhërohet të diktojë në vend të tij.

I udhëzoi t’i ruajnë të drejtat duke marrë dy dëshmitarë burra ose një burrë dhe dy gra. I urdhëroi të sigurojnë numrin e plotë të dëshmitarëve, me të cilin mbajtësi i së drejtës nuk ka nevojë për betim. I ndaloi dëshmitarët të refuzojnë kur thirren për dhënien e dëshmisë.

Pastaj e përforcoi këtë duke i ndaluar të mos shkruajnë të drejtat e vogla ose të mëdha për shkak të lodhjes dhe mërzitjes. Tregoi se kjo është më e drejtë tek Ai dhe më mbështetëse për dëshminë: kur dëshmitari e sheh shkrimin e vet, kujtohet dhe e jep dëshminë. Në këtë ka tregues se ai mund të dëshmojë kur e sheh shkrimin e vet dhe sigurohet për të; përndryshe arsyetimi me Fjalën:

“më e saktë për dëshminë” [El Bekare, 282 — pjesë e ajetit].

nuk do të kishte dobi. Tregoi se kjo është më afër sigurisë dhe largimit të dyshimit.

Pastaj ua hoqi gjynahun për lënien e shkrimit kur është një shitje e menjëhershme, në të cilën të dyja palët marrin në dorëzim dhe secila është e sigurt nga mohimi e harresa e tjetrës. Megjithatë, i urdhëroi të marrin dëshmitarë kur shesin e blejnë, nga frika e mohimit dhe tradhtisë së njërit ndaj tjetrit. Kur marrin dëshmitarë për shitblerjen, sigurohen nga kjo.

Pastaj e ndaloi shkruesin dhe dëshmitarin të bëjnë dëm: duke refuzuar të shkruajnë ose të dëshmojnë, qoftë në marrjen përsipër apo në dhënien e dëshmisë; duke kërkuar shpërblim që e dëmton mbajtësin e së drejtës; duke fshehur një pjesë të dëshmisë; ose duke e shtyrë shkrimin dhe dëshminë në një mënyrë që e dëmton atë, duke e zvarritur e të ngjashme.

Ose ndalimi i drejtohet mbajtësit të së drejtës që të mos e dëmtojë shkruesin dhe dëshmitarin duke i zënë prej nevojave dhe domosdoshmërive të tyre ose duke i ngarkuar me atë që u vështirësohet. Pastaj tregoi se kjo është shkelje për atë që e bën.

E gjithë kjo vlen kur ka mundësi për shkrim dhe dëshmitarë. Pastaj përmendi mjetin me të cilin ruhen të drejtat kur nuk ka mundësi për shkrim e dëshmitarë, gjë që zakonisht ndodh në udhëtim. Tha:

“Nëse jeni në udhëtim dhe nuk gjeni shkrues, atëherë merrni pengje në dorë.” [El Bekare, 283 — pjesë e ajetit].

Kjo tregon qartë se pengjet zënë vendin e dokumentit dhe dëshmitarëve: dëshmojnë dhe njoftojnë për të drejtën, sikurse dokumenti dhe dëshmitarët.

Kjo, dhe Allahu e di më së miri, është urtësia e përmendjes së pengut bashkë me udhëtimin. Udhëtimi është një gjendje në të cilën dokumenti që shpreh të drejtën zakonisht bëhet i vështirë, prandaj pengu zuri vendin e tij. Këtë e përforcoi duke kërkuar që pengu të jetë në dorëzimin e mbajtësit, që lënësi i tij të mos ketë mundësi ta mohojë.

Nuk ka këshillë, udhëzim dhe mësim më të mirë se ky. Sikur njerëzit të vepronin me të, në shumicën e rasteve askujt nuk do t’i humbiste e drejta dhe mohuesi i padrejtë nuk do të kishte mundësi të mohojë ose të pretendojë harresë.

Ky është gjykimi i Allahut të Lartësuar, i cili përmban dobitë e robërve në jetën e tyre dhe në kthimin tek Ai.

Qëllimi është se, nëse fjala e mbajtësit të pengut nuk pranohet kundrejt lënësit për shumën e borxhit, pengu nuk do të ishte sigurim e ruajtje e borxhit të tij, as zëvendësues i dokumentit dhe dëshmitarëve. Lënësi mund ta marrë prej tij duke thënë: “Ia kam lënë peng vetëm për një të tetën e dirhemit”, ose diçka të ngjashme. Ai që e merr për bazë fjalën e lënësit të pengut e pranon këtë prej tij edhe kur bëhet fjalë për lënien peng të një shtëpie ose ferme për kaq pak.

Ajo që ne besojmë dhe me të cilën i përkushtohemi Allahut është mendimi i dijetarëve të Medinës. Nëse burri dëshiron ta ruajë të drejtën e vet dhe ka frikë se gjykimi do të shkojë te një gjykatës që nuk e ndjek këtë medhheb, rrugëdalja që fjala e tij të pranohet është ta marrë pengun për të gjithë vlerën e tij dhe t’i dorëzojë tjetrit shumën për të cilën janë marrë vesh.

Lënësi i pengut merr dëshmitarë se pjesa tjetër e vlerës është amanet tek ai ose hua në detyrimin e tij, të cilën tjetri mund t’ia kërkojë kur të dëshirojë. Kështu secili mund ta marrë të drejtën e vet dhe është i sigurt nga padrejtësia e tjetrit. Allahu e di më së miri.

Shembulli 77 — Mohimi i borxhit dhe pretendimi se pengu është amanet

Nëse një burrë ka për të marrë prej një tjetri një mijë dirhemë dhe mban një peng për ta, pastaj e kërkon shumën dhe e paraqet borxhliun te gjykatësi duke thënë: “Kam për të marrë prej këtij një mijë dirhemë”, mund të ketë frikë se, po të shtojë: “Ai ka tek unë një peng për këtë mijëshe, që është ky e ai”, borxhliu do të thotë: “Nuk i kam borxh as këtë mijëshe që pretendon dhe asgjë prej saj. Sendi për të cilin thotë se është peng tek ai është imi, sikurse e pohoi, por nuk është peng; është amanet ose huazim për përdorim.” Kështu ia merr dhe e drejta e kreditorit rrëzohet.

Rrugëdalja për t’u siguruar prej kësaj është ta ngrejë padinë për një mijë. Gjykatësi e pyet të paditurin për pasurinë: ose e pohon, ose e mohon.

Nëse e pohon dhe pretendon se ka lënë peng, pasuria i bëhet detyrim dhe pengu i kthehet pronarit ose shitet për shlyerjen e tij.

Nëse e mohon dhe thotë: “Nuk i kam borxh asgjë dhe kam tek ai këtë send, shtëpinë ose kafshën”, mbajtësi i së drejtës i thotë gjykatësit: “Pyete për këtë që pretendon kundër meje: në çfarë forme është tek unë? Huazim për përdorim, rrëmbim, amanet apo peng?”

Nëse pretendon se është në dorën e tij në një formë tjetër nga pengu, kreditori betohet për rrëzimin e pretendimit dhe është i vërtetë. Nëse pretendon se është peng, i thotë gjykatësit: “Pyete: për sa është peng?” Nëse e pohon shumën e së drejtës, ai ia pohon sendin dhe i kërkon të drejtën e vet. Nëse mohon një pjesë, betohet për mohimin e asaj që pretendoi tjetri dhe është i vërtetë.

Shembulli 78 — Pohimi i detyrimit me cilësimin e tij

Nëse i shet një mall dhe nuk ia dorëzon, ose i jep me qira një shtëpi që tjetri nuk e ka marrë, ose e marton me bijën e vet dhe nuk ia dorëzon, pastaj ia kërkon çmimin, qiranë ose mehrin, pala tjetër mund të ketë frikë se, po ta mohojë, do t’i kërkohet betim ose do të sillen prova për lidhjen e këtyre kontratave. Nëse e pohon, i bëhet detyrim ajo që pretendohet kundër tij.

Rrugëdalja është të përgjigjet: “Nëse e pretendon këtë shumë si çmim të një malli që nuk e kam marrë, si qira të një shtëpie që nuk ma ke dorëzuar, ose si mehr të një gruaje që nuk ma ke dorëzuar, e pohoj.” Ose, nëse paditëse është vetë gruaja, thotë: “Nëse e pretendon këtë shumë si mehr, veshmbathje ose shpenzim mbajtjeje nga një martesë në të cilën nuk më je dorëzuar dhe nuk më ke mundësuar përfitimin e së drejtës së kontratës, e pohoj. Nëse është diçka tjetër, nuk e pohoj.” Kjo është përgjigje e vlefshme përmes së cilës shpëton.

Nëse thuhet: “Ky është pohim i lidhur me kusht dhe pohimi nuk është i vlefshëm të lidhet me kusht, sikurse të thotë: ‘Nëse dëshiron Allahu’, ose: ‘Nëse dëshiron Zejdi, i detyrohem një mijë’”, thuhet: “Përkundrazi, lidhja e pohimit me kusht është e vlefshme në disa raste.”

Për shembull: “Kur të vijë fillimi i muajit, i detyrohem një mijë.” Ky është pohim i vlefshëm dhe shuma nuk i bëhet detyrim para ardhjes së muajit. Po kështu, nëse thotë: “Nëse filani dëshmon kundër meje për atë që ai pretendoi, do ta besoj”, kushtëzimi është i vlefshëm. Kur filani dëshmon kundër tij, ai është pohues i saj.

Nuk ka dallim mes vendosjes së kushtit përpara ose pas, sikurse në kushtëzimin e divorcit, lirimit dhe hul’it.

Ka një mendim tjetër se, nëse kushtin e vendos pas, ai nuk i bën dobi dhe pohimi është i menjëhershëm. Ky është shumë i dobët. Fjala merret me përfundimin e saj. Sikur të zhvlerësohej kushti që i bashkëngjitet, do të zhvlerësoheshin edhe përjashtimi, zëvendësimi dhe cilësimi. Këto e ndryshojnë fjalën dhe e nxjerrin nga përgjithësia në veçanti, ndërsa kushti e nxjerr nga e pakufizuara në të kufizuar. Ky është edhe më i denjë për vlefshmëri.

Në Kuran kushti është vendosur pas edhe në diçka më të fortë se pohimi, si Fjala e Allahut që përcjell prej profetit të Tij Shuajbit se i tha popullit:

“Ne do trillonim gënjeshtër ndaj Allahut, nëse do të ktheheshim në fenë tuaj” [El A’raf, 89 — pjesë e ajetit].

Vetë mbajtësi i atij mendimi është pajtuar se, nëse thotë: “I detyrohem një mijë dirhemë kur të vijë fillimi i muajit”, kjo është e vlefshme sipas një mendimi të vetëm. Kjo e rrëzon arsyetimin e tij se lidhja e kushtit pas njoftimit është si tërheqje nga pohimi.

Sipas kësaj, nëse thotë: “I detyrohem një mijë me afat”, pohimi është i vlefshëm dhe një mijësheja i bëhet detyrim me atë afat.

Është thënë se merret fjala e palës tjetër për pagesën e menjëhershme. Dyshimi mbi të cilin mbështetet është se ai është pohues i borxhit dhe pretendues i shtyrjes së tij. Pavlefshmëria e kësaj është e dukshme: ai e pohoi vetëm me atë cilësim, prandaj nuk lejohet t’i bëhet detyrim pa cilësim, sikurse nëse e cilëson me një monedhë tjetër nga ajo e zakonshmja ose përjashton diçka prej shumës.

Po kështu, nëse thotë: “I detyrohem një mijë si çmim i një malli që nuk e kam marrë”, ose: “Si qira e një shtëpie që nuk e kam marrë në dorëzim”, ose: “Sendi humbi para se të kisha mundësi ta merrja”, sipas më të saktit prej dy mendimeve. Ai e ka pohuar vetëm në këtë formë, prandaj nuk lejohet të ngarkohet me të në mënyrë të pakufizuar.

Po kështu, nëse thotë: “I kisha borxh një mijë dhe ia shleva”, nuk i bëhet detyrim, sepse e ka pohuar në të shkuarën, jo në të tashmen. Këtë e ka shprehur Ahmedi. Fjala nuk është kundërthënëse në vetvete, që të quhet si të kishte thënë: “I detyrohem një mijë që nuk më bëhen detyrim.” Dallimi mes dy shprehjeve është më i qartë se të ketë nevojë për shpjegim.

Nga Ahmedi ka një transmetim tjetër: ai është pohues i së drejtës dhe pretendues i shlyerjes, prandaj pretendimi nuk pranohet pa provë. Ky është mendimi i tre imamëve të tjerë.

Ka edhe një transmetim të tretë: kjo nuk është përgjigje e vlefshme dhe atij i kërkohet të japë përgjigjen e duhur.

Sipas kësaj, kur thotë: “I detyrohem një mijë, të cilat ia kam shlyer”, ka tri transmetime të shprehura nga Ahmedi. I pari: nuk është pohues, sikurse kur thotë: “I kisha borxh.” I dyti: është pohues dhe pretendues i shlyerjes, ndaj kjo nuk pranohet pa provë. I treti: pretendimi i shlyerjes nuk dëgjohet prej tij edhe sikur të sjellë provë; përkundrazi, konsiderohet se po e përgënjeshtron provën e vet.

Sipas këtij të fundit, nëse thotë vetëm: “I kisha borxh”, pa shtuar gjë tjetër, është pohues. Është nxjerrë edhe mendimi se nuk është pohues, nga shprehja e Ahmedit se, nëse thotë: “I kisha borxh dhe ia shleva”, nuk është pohues.

Ky është një nxjerrim shumë i saktë. Ahmedi nuk e konsideroi jopohues për shkak të fjalës “ia shleva”, sepse kjo është pretendim i tij për shlyerje. E konsideroi të tillë sepse ai njoftoi për të shkuarën dhe jo për të tashmen. Nuk bëhet e domosdoshme që shuma të jetë në detyrimin e tij tani, ndërkohë që ai nuk e ka pohuar këtë.

Qëllimi është se, kur pala e paditur është e shtypur padrejtësisht, rrugëdalja është të thotë: “Nëse pretendon këtë nga ky ose ai shkak, nuk e pohoj. Nëse e pretendon nga një shkak tjetër i caktuar, e pohoj.” Kjo është përgjigje e vlefshme dhe nuk është pohim i pakufizuar.

13

Dorëzimi i mallit dhe vlerësimi i provave në gjykim

Shembulli 79 — Mbajtja e mallit deri në marrjen e çmimit

Dijetarët tanë kanë thënë: “Shitësi nuk ka të drejtë ta mbajë mallin derisa të marrë çmimin, por detyrohet t’ia dorëzojë blerësit. Nëse çmimi është një pasuri e caktuar dhe ata kundërshtohen se kush do të fillojë dorëzimin, vendoset mes tyre një njeri i besuar që merr prej të dyve dhe ua dorëzon.

Nëse çmimi është detyrim në përgjegjësi, shitësi detyrohet ta dorëzojë mallin, pastaj blerësi detyrohet të paguajë çmimin. Nëse pasuria e tij nuk është e pranishme në vendin e kontratës, i kufizohet administrimi i të gjithë pasurisë derisa ta paguajë. Nëse ajo është jashtë vendit, më larg se largësia e shkurtimit të namazit, shitësi fiton të drejtën e prishjes së kontratës. Nëse është më afër, a i kufizohet administrimi apo shitësi fiton të drejtën e prishjes? Ka dy mendime.

Nëse blerësi është në vështirësi pagese, shitësi ka të drejtën e prishjes dhe kthimit te vetë sendi i tij.” Këtë e kanë shprehur Ahmedi dhe Shafiu. Shafiinjtë kanë edhe një mendim se malli shitet dhe borxhi shlyhet nga çmimi i tij. Nëse mbetet tepricë, e merr blerësi; nëse mbetet mungesë, ajo qëndron si detyrim mbi të.

E sakta është se shitësi ka të drejtë ta mbajë mallin për çmimin e tij derisa ta marrë. Kjo është kërkesa e drejtësisë. Përndryshe, lejimi i blerësit të marrë para se të dorëzojë e dëmton shitësin. Malli mund të jetë ushqim ose pije që ai e konsumon dhe pastaj kërkimi i çmimit bëhet i pamundur ose i vështirë. Kështu shitësi dëmtohet dhe dëmi i tij nuk largohet veçse duke e mbajtur mallin deri në pagesë.

Sipas kësaj, edhe nëse blerësi e paguan të gjithë çmimin përveç një dirhemi, shitësi mund ta mbajë të gjithë mallin për pjesën e mbetur, sikurse themi për pengun.

Ka edhe një mendim tjetër: blerësi ka të drejtë të marrë prej mallit aq sa përputhet me pjesën e çmimit që pagoi, sepse çdo pjesë e mallit është kundrejt një pjese të çmimit. Kur dorëzon një pjesë të çmimit, fiton të drejtën të marrë pjesën përkatëse.

Dallimi mes kësaj dhe pengut është se pengu nuk është kundërvlerë e borxhit, por sigurim për të, ndaj kreditori ka të drejtë ta mbajë deri në marrjen e gjithë borxhit.

Mendimi i parë është i sakti, sepse shitësi ka pranuar ta nxjerrë mallin nga pronësia vetëm kur t’i sigurohet i gjithë çmimi. Nuk ka pranuar ta nxjerrë të gjithin ose një pjesë kundrejt vetëm një pjese të çmimit.

Nëse shitësi ka frikë se do të detyrohet ta dorëzojë mallin dhe pastaj do t’i lihet të ndjekë blerësin për pagesën, rrugëdalja për t’u siguruar është t’ia shesë sendin me kusht që ta marrë po atë si peng për çmimin. Lejohet kushti i pengut dhe i garantuesit në kontratën e shitjes.

Sipas më të saktit prej dy mendimeve, është e vlefshme marrja e tij peng për çmimin përpara dorëzimit, sikurse është e vlefshme lënia peng përpara dorëzimit për një borxh tjetër ose te dikush tjetër veç shitësit. Madje lënia peng për çmimin e vet është më parësore: shitësi ka të drejtë ta mbajë për çmimin edhe pa peng, siç u tha më parë. Atëherë vlefshmëria e mbajtjes së tij si peng është edhe më e denjë.

Gjithashtu, kur lejohet veprimi përmes lënies peng te një i huaj para dorëzimit, lejimi te shitësi është më parësor. Blerësi mund të kryejë me shitësin para dorëzimit veprime, si zgjidhja me marrëveshje dhe të tjera, që nuk mund t’i kryejë me një të huaj. Atij që e ndalon lënien peng për çmimin para marrjes i bëhet detyrim ta ndalojë edhe për një borxh tjetër ose te një i huaj.

Nëse thuhet: “Dallimi është se, para dorëzimit, sendi është i ekspozuar ndaj humbjes dhe përgjegjësia është e shitësit, kurse të qenët peng kërkon përgjegjësinë e lënësit. Dy gjërat përplasen: sendi i garantohet atij dhe njëkohësisht ai e garanton nga e njëjta anë. Kjo ndryshon nga lënia peng te një i huaj para marrjes, sepse atëherë ai përgjigjet ndaj të huajit dhe shitësi përgjigjet ndaj tij.

Nuk ka kundërthënie që një person ta ketë të garantuar prej dikujt dhe ta garantojë ndaj një tjetri, si sendi i marrë me qira kur qiramarrësi ia jep me qira dikujt tjetër. Dobitë bëhen përgjegjësi e tij ndaj qiramarrësit të dytë dhe e qiradhënësit të parë ndaj tij. Po kështu frutat, kur fillon pjekuria e tyre: blerësi mund t’i shesë, ndërsa shitësi i parë i garanton ndaj tij dhe ai i garanton ndaj blerësit të dytë.”

Thuhet: ky është dallimi mbi të cilin është ndërtuar ai mendim. Por çfarë pengese ka që sendi t’i garantohet dhe ai ta garantojë? Thënia juaj se kjo është nga një anë e vetme nuk është e saktë. I garantohet si blerës: është në përgjegjësinë e shitësit derisa t’i mundësohet marrja. Ai e garanton si lënës pengu: nëse humbet sipas gjykimit të pengut, humbet mbi të.

Edhe sikur ana të ishte e njëjtë, nuk do të kishte pengesë që sendi t’i garantohej dhe ai ta garantonte nga ajo anë, sikurse keni thënë se qiramarrësit i lejohet t’ia japë me qira sendin vetë qiradhënësit. Kështu dobitë garantohen prej tij dhe për të. Çfarë pengese ka në këtë?

Nëse thuhet: “Nëse ky peng humbet, përgjegjësia e kujt është? Shitësi i thotë blerësit: ‘Humbi në përgjegjësinë tënde, sepse është peng.’ Blerësi i thotë: ‘Humbi në përgjegjësinë tënde, sepse është mall i shitur që nuk është marrë në dorëzim.’ Asnjëri nuk ka më shumë të drejtë t’i japë përparësi anës së vet.”34

Thuhet: humbja është në përgjegjësinë e shitësit, sepse përgjegjësia e tij është më e hershme se ajo e lënësit të pengut. Kur e shiti, ai ishte përgjegjës për të derisa ta dorëzonte. Mbajtja e tij për çmimin nuk ia heq përgjegjësinë, sikurse po ta mbante pa e marrë si peng.

Marrja e tij si peng nuk ia hoqi detyrimin e dorëzimit që i lindi nga shitja. Ai vetëm u sigurua për veten me kontratën e pengut. Ndërsa lënësi i pengut nuk ka marrë kundrejt tij një borxh të ri me të cilin pengu të ishte në shkëmbim dhe prej të cilit të kishte përfituar nëse pengu humbiste.

Nëse dëshiron një rrugë për vlefshmërinë e pengut dhe të sigurimit, pa e ekspozuar ndaj zhvlerësimit, rrugëdalja është që blerësi ta marrë prej shitësit, pastaj t’ia lërë peng për çmimin pasi ta ketë marrë. Pengu është i vlefshëm dhe aty nuk mbivendosen dy përgjegjësi. Nëse pas kësaj humbet, humbet në përgjegjësinë e blerësit dhe çmimi nuk i bie.

Nëse shitësi ka frikë se blerësi do të largohet ose do ta shtyjë shpengimin e pengut, shkruan një dokument dhe merr dëshmitarë se, nëse kalon një afat i caktuar dhe pengu nuk është liruar, e ka lejuar ta shesë dhe ta marrë borxhin prej çmimit. Pjesa e mbetur është amanet në dorën e tij.

Nëse ka frikë se këtë përfaqësim do ta rrëzojë ai që nuk e quan të vlefshëm përfaqësimin me kusht, në dokument shkruhet se e ka ngarkuar përfaqësues që tani, ndërsa veprimin e shitjes e lidh me ardhjen e afatit. E kushtëzon veprimin, kurse përfaqësimin e bën të menjëhershëm.

Nëse ka frikë se ai që e ngarkoi do ta shkarkojë dhe veprimi nuk do të hyjë në fuqi, rrugëdalja është ta ngarkojë me një përfaqësim që ripërtërihet, sipas atij që e pranon këtë, duke thënë: “Sa herë që e shkarkoj, e kam ngarkuar përsëri.” Nëse dëshiron, thotë: “E kam ngarkuar me një përfaqësim që nuk pranon shkarkim.” Ose: “Kurdo që ta shkarkoj, nuk kam ndaj tij asnjë të drejtë dhe asnjë pretendim; çdo pretendim që ngre kundër tij nga ky ose ai shkak është i pavlefshëm.” Allahu e di më së miri.

Shembulli 80 — Pretendimi i kundërshtuar nga rrethanat e dukshme

Nëse gruaja pretendon se burri nuk ka shpenzuar për të dhe nuk e ka veshur gjatë qëndrimit të saj me të ose për shumë vjet, ndërkohë që realiteti i dukshëm dhe zakoni e përgënjeshtrojnë, gjykatësit nuk i lejohet ta dëgjojë padinë e saj, as ta detyrojë burrin të përgjigjet. Kur padinë e rrëzon realiteti dhe zakoni i njohur, ajo është e rreme.

Në “Sahih” është përcjellë prej Profetit (salallahu alejhi ue selem): “Kush ngre një pretendim të rremë për të shtuar pasurinë e vet, Allahu nuk ia shton veçse pakësimin.” Në “Sahih” është gjithashtu: “Kush pretendon atë që nuk është e tij, nuk është prej nesh dhe le ta përgatitë vendin e vet në Zjarr.”35

As gjykatësit dhe as një tjetri nuk i lejohet ta ndihmojë atë që pretendon diçka, kur realiteti, zakoni dhe rregullsia e jetës dëshmojnë se nuk është e tij dhe se padia e tij është e rreme. Vetë dëgjimi i padisë, sjellja e të paditurit dhe kërkimi i betimit prej tij janë ndihma më e madhe për diçka që realiteti dhe zakoni e përgënjeshtrojnë.

Shpenzimet bashkëshortore dhe dëshmia e jetës së përditshme

Pastaj, si i lejohet gjykatësit të pranojë fjalën e gruas se ajo ka shpenzuar për veten dhe e ka veshur veten gjatë gjithë kësaj kohe, ndërsa zakoni i pandërprerë dëshmon se ajo gënjen, e të mos pranojë fjalën e burrit se ai ka shpenzuar dhe e ka veshur, kur zakoni dëshmon për të dhe fqinjët e të tjerët e kanë parë që herë pas here sjell në shtëpi ushqim, pije, fruta e të tjera?

Si përgënjeshtrohet ai që ka me vete një dëshmi të tillë dhe pranohet fjala e atij që kjo dëshmi ia përgënjeshtron padinë? Si mund të shpëtojë burri nga kjo sprovë e gjatë dhe kjo çështje e rëndë, veçse duke marrë çdo mëngjes e mbrëmje dy dëshmitarë të drejtë për shpenzimin dhe veshmbathjen, ose duke i caktuar çdo muaj dirhemë të ditur që ia dorëzon me dëshmitarë?

Pastaj ose e lejon të dalë nga shtëpia kurdo që të dojë për të blerë nevojat e veta, ose merret ai me shërbimin e saj e me blerjen e tyre: ai bëhet i zënë rob e i nënshtruar, ndërsa ajo bëhet zotëruese dhe gjykuese mbi të. E gjithë kjo është kundër asaj që Ligjvënësi ka synuar nga martesa: afërsinë, dashurinë dhe jetesën sipas së mirës së njohur. Një jetë e tillë është ndër më të papranueshmet dhe më të largëtat nga e mira.

Është edhe e çuditshme se, kur ajo kërkon veshmbathjen dhe mbajtjen për gjithë kohën që ka qëndruar tek ai, e burri i thotë gjykatësit: “Pyete: prej nga hante, pinte dhe vishej?”, gjykatësi thotë: “Nuk ka detyrim të përgjigjet për këtë!”

Sa e çuditshme! Kur ajo nuk njihet për dalje e hyrje, burri nuk lejon njeri të hyjë tek ajo dhe ajo ka qëndruar në shtëpinë e tij me vite duke ngrënë, pirë e duke u veshur, si nuk e pyet gjykatësi: “Kush t’i përballonte këto?” Kur burri kërkon që ajo të pyetet, gjykatësi e ka detyrim ta bëjë. Nëse e lë, ka lënë të drejtën.

Nëse ajo emërton një të huaj veç burrit, gjykatësi e ngarkon të sjellë provë për këtë. Nëse thotë: “Unë e ushqeja dhe e vishja veten gjatë kësaj kohe”, gënjeshtra e saj dihet dhe fjala nuk pranohet.

Mbajtja dhe veshmbathja janë detyrime mbi burrin. Ajo pretendon se e ka kryer këtë detyrim në vend të tij nga pasuria e vet. Ai pretendon se e ka kryer vetë, është kujdesur për të dhe e ka hequr nga përgjegjësia e vet. Ai ka me vete gjendjen e dukshme dhe parimin fillestar.

Gjendjen e dukshme asnjë i arsyeshëm nuk mund ta mohojë me kokëfortësi: ajo është e qartë, afër sigurisë, madje për shumicën e njerëzve dihet me siguri. Edhe parimi fillestar është në anën e burrit. Të dy janë pajtuar se e drejta e saj e detyrueshme është përmbushur. Ajo ia atribuon këtë vetes ose një të huaji, ndërsa ai pretendon se e ka kryer vetë detyrimin.

Ata janë pajtuar se ushqimi dhe veshmbathja i kanë mbërritur. Ajo thotë: “Kjo ishte si zëvendësim dhe përfaqësim në vendin tënd.” Ai thotë: “Nuk ishte përfaqësim, por unë isha vepruesi fillestar.”

Kjo ndryshon nga rasti kur nuk dihet nëse e drejta i ka mbërritur atij që i takon, si në borxhe dhe sende për të cilat ka përgjegjësi zhdëmtimi. Atje pranimi i fjalës së mohuesit ka bazë dhe parimi fillestar është me të.

Një shembull i ngjashëm është të pranojë se borxhi është shlyer dhe i ka mbërritur, pastaj të mohojë se i erdhi prej vetë borxhliut. Thotë: “Borxhi që më takonte më mbërriti, por jo nga ti; një tjetër e pagoi për ty.” A do ta pranonte kush këtu fjalën e tij dhe të thoshte: “Parimi fillestar është se borxhi mbetet mbi borxhliun”?

Kjo është pikërisht si çështja e shpenzimit. Ajo e pohon se shpenzimi i ka mbërritur; sikur ta mohonte, realiteti do ta përgënjeshtronte. Pretendon se ai nuk i ka mbërritur prej burrit. Padia e saj kundërshton njëkohësisht parimin fillestar dhe gjendjen e dukshme. Prandaj Maliku dhe juristët e Medinës nuk e pranojnë. Mendimi i tyre është e sakta dhe e vërteta me të cilën i përkushtohemi Allahut, pa besuar tjetër veç saj.

Çfarë shëmtie është më e madhe se padia e një gruaje kundër burrit se nuk ka shpenzuar për të dhe nuk e ka veshur për gjashtëdhjetë vjet ose më shumë, ndërkohë që ajo nuk hyn e nuk del dhe nuk mund të jetojë si engjëjt? Burrit i kërkohet mbajtja për të gjithë periudhën për të cilën ajo pretendon se nuk ka shpenzuar. Kjo mund t’ia përpijë të gjithë pasurinë, shtëpinë, rrobat dhe kafshët. Të gjitha merren prej tij, pastaj burgoset për pjesën e mbetur dhe ajo i vendoset si borxh që gruaja mund t’ia kërkojë kur të dëshirojë.

Ajo e di se padia është e rreme; e di kujdestari i saj, fqinjët, Allahu, engjëjt e Tij dhe ai që e ndihmon e e përfaqëson në kundërshtim.

Kur juristët e Irakut, si Ebu Hanifja dhe pasuesit e tij, e kuptuan të keqen, prishjen dhe dëmin që përmban kjo, me të cilat nuk vjen asnjë ligj fetar, e rrëzuan detyrimin e mbajtjes dhe veshmbathjes për kohën e kaluar. Nuk e dëgjonin padinë e gruas për to, sikurse kundërshtarët e tyre thonë për mbajtjen e të afërmit.

Me këtë mendim ua liruan lakun burrave, ua lanë të ndiejnë erën e jetës dhe ua lehtësuan një pjesë të brengës.

I Dërguari i Allahut (salallahu alejhi ue selem), pasi Allahu e dërgoi te njerëzit, qëndroi trembëdhjetë vjet në Mekë dhe dhjetë në Medinë. Ai kurrë nuk e detyroi një bashkëshort me ushqim dhe veshmbathje të kohës së shkuar dhe as ndonjë grua nuk e ngriti këtë padi para tij.

Po kështu prijësit e tij të drejtudhëzuar pas tij, e gjithë koha e sahabëve dhe koha e tabiinëve. Në kohën e tij, të shokëve dhe pasuesve të tyre nuk u burgos as edhe një burrë për këtë, as për mehrin e gruas, ndërsa gratë e tyre ruanin nderin, qëndronin në shtëpi dhe nuk shfaqeshin të zbukuruara e nuk dilnin në tregje e rrugë, kurse burrat të ishin në burgje e ato të lira të shkonin ku të dëshironin.

Për Allahun, sikur i Dërguari i Allahut (salallahu alejhi ue selem) ta shihte këtë, do t’i rëndonte jashtë mase, do ta shihte tepër të madhe e të rëndë dhe do të shpejtonte për largimin e kundërshtimin e saj më shumë se për të tjera.

Në përgjithësi, kur padia është prej atyre që zakoni, rregullsia e jetës dhe gjendja e dukshme i rrëzojnë, nuk lejohet të dëgjohet.

Zotërimi afatgjatë dhe pesha e zakonit

Prej këtu pasuesit e Malikut kanë thënë: nëse një burrë e mban një shtëpi dhe vepron në të për shumë vjet, ndërton, prish, e jep me qira dhe e riparon, ia atribuon vetes dhe e llogarit pronë të tij, ndërkohë që një person tjetër është i pranishëm, e sheh dhe i dëshmon këto veprime gjatë gjithë kohës, por nuk e kundërshton dhe nuk përmend ndonjë të drejtë mbi të, atëherë shikohet gjendja e tij.

Nëse nuk ka pengesë për ta kërkuar të drejtën — si frika nga pushtetari ose ndonjë dëm i ngjashëm — dhe mes tij e atij që vepron me shtëpinë nuk ka afërsi gjaku, ortakëri trashëgimie ose të ngjashme, për të cilat të afërmit dhe krushqit e tolerojnë që njëri t’ia atribuojë vetes pasurinë e përbashkët, por ai është i zhveshur nga të gjitha këto, e më pas, pas shumë kohe, vjen dhe e pretendon shtëpinë për vete, thotë se është e tij dhe dëshiron të sjellë provë, padia e tij në themel nuk dëgjohet, e jo më prova. Shtëpia lihet në dorën e mbajtësit të saj.

Ata thonë: “Çdo padi që e mohon zakoni dhe e përgënjeshtron rregullsia e jetës është e refuzuar dhe nuk dëgjohet.” Allahu i Lartësuar ka thënë:

“urdhëro për të mirën” [El A’raf, 199 — pjesë e ajetit].

Sheriati e ka bërë detyrim kthimin tek e mira e njohur kur ka mospajtim në padi dhe në të tjera.

Them: në këtë tregon edhe fakti se bindja mbizotëruese e përftuar nga kjo gjendje e dukshme është shumë më e fortë se ajo që përftohet nga dy dëshmitarë, ose nga një dëshmitar dhe një betim, ose vetëm nga refuzimi i betimit apo kthimi i tij te pala tjetër.

Gjithashtu, prova i takon paditësit. Prova është çdo gjë që e bën të qartë të drejtën. Zakoni, rregullsia e jetës dhe gjendja e dukshme e fortë, e cila, nëse nuk arrin te siguria, është pranë saj, tregojnë vërtetësinë e burrit dhe gënjeshtrën e gruas kur ajo pretendon se ai nuk e ka veshur dhe nuk ka shpenzuar për të për shumë vjet, ndërkohë që askush nuk hyn tek ajo dhe ajo nuk është prej atyre që dalin të blejnë çfarë hanë e veshin.

Mbajtja sipas së mirës së njohur

Sheriati ka ardhur me atë që njihet si e mirë, jo me atë që refuzohet. Allahu i Lartësuar ka treguar se:

“Edhe ato kanë po aq të drejta sa edhe detyrime, sipas zakonit” [El Bekare, 228 — pjesë e ajetit].

Nuk është prej së mirës së njohur që burri të ngarkohet me shpenzimin dhe veshmbathjen e gjashtëdhjetë vjetëve, t’i përpihet e gjithë pasuria, t’i merret mirësia e Allahut, të kthehet në të varfër të pluhurosur dhe në rob të gruas për shkak të asaj që ajo pretendon. Kjo është ndër të këqijat më të papranueshme, të cilën muslimanët, madje edhe jomuslimanët, e shohin të shëmtuar.

Gjithashtu, burri ka përgjegjësinë e shpenzimit për bashkëshorten, sikurse ka përgjegjësinë e mbajtjes së saj në shtëpi dhe pengimit të daljes prej saj. Ligjvënësi ia ka lënë në dorë këtë dhe e ka urdhëruar të kujdeset për gruan, jo t’ia japë pasurinë e vet, por ta ushqejë dhe ta veshë nga ajo.

Allahu i Lartësuar e ka vendosur atë në këtë çështje në pozitën e të miturit dhe të atij që nuk ka aftësi mendore kundrejt kujdestarit, sikurse ka thënë:

“Mos ua jepni mendjelehtëve pasurinë tuaj, të cilën Allahu e ka bërë mjet jetese për ju, por ushqejini nga ajo, vishini” [En Nisa, 5 — pjesë e ajetit].

Ibën Abasi tha: “Mos e merr pasurinë që Allahu të ka dhënë dhe ta ka bërë mjet jetese e t’ia japësh gruas dhe fëmijëve të tu, që ata pastaj të bëhen kujdestarë mbi ty në veshmbathjen, ushqimin dhe nevojat e tua.”

Sipas këtij shpjegimi, me të paaftët për administrim janë për qëllim gratë dhe fëmijët. Allahu i Lartësuar i ka bërë bashkëshortët përgjegjës për ta, sikurse kujdestarin e fëmijës e ka bërë përgjegjës për të. Ai që kujdeset për dikë është përgjegjësi i tij.

Kush e pranon fjalën e gruas ose të fëmijës pas moshës së pjekurisë se mbajtja nuk u ka mbërritur, i ka bërë ata përgjegjës mbi bashkëshortët dhe kujdestarët. Nëse fjala e burrit nuk pranohet, ai nuk është përgjegjës mbi gruan; kur ajo bëhet kreditore, fjala e së cilës pranohet në vend të fjalës së tij, ajo bëhet përgjegjësja.

Në përgjithësi, burri ka një përgjegjësi mbi gruan edhe në pasurinë e saj. Sipas këtij mendimi, ai mund ta ndalojë nga dhurimi i saj, sepse mehrin e ka dhënë për pasurinë dhe vetë atë. Asaj nuk i lejohet të veprojë me të në një mënyrë që e pengon burrin nga plotësimi i përfitimit të tij bashkëshortor.

Profeti (salallahu alejhi ue selem) e ka barazuar shpenzimin për bashkëshortet me shpenzimin për robërit dhe e ka përshkruar gruan si të lidhur te bashkëshorti. I lidhuri është robi i zënë dhe kjo është një lloj nënshtrimi.36 Për gruan tha: “Ta ushqesh nga ajo që ha dhe ta veshësh nga ajo që vesh.”37 Të njëjtën tha edhe për robin.38

Ai është përgjegjës për shpenzimet e gruas, robërve dhe fëmijëve të vet, në bazë të kujdesit të tij për ta. Allahu i Lartësuar nuk i ka detyruar burrat t’ua kalojnë grave në pronësi ushqimin, gjellën ose dirhemët, por i ka detyruar t’i ushqejnë dhe t’i veshin sipas së mirës së njohur. Detyrimi i kalimit në pronësi është diçka për të cilën nuk ka treguar as Libri, as Suneti dhe as ixhmaja.

Po kështu, përcaktimi i shpenzimit të mbajtjes në dirhemë nuk ka bazë prej Librit, Sunetit, fjalës së një sahabi, një tabiiu ose ndonjërit prej katër imamëve.

Njerëzit kanë dy mendime: disa e përcaktojnë me drithë, si Shafiu; të tjerët e kthejnë te zakoni, dhe këta janë shumica. Nuk njihet prej ndonjërit nga të parët ose imamët përcaktimi i tij në dirhemë.

Për më tepër, në këtë ka vendosje të një kundërvlere për detyrimin e saj pa pëlqimin e burrit dhe pa marrë për bazë nëse dirhemët janë vlera e drithit që i takon ose e asaj që i takon sipas zakonit. Detyrimi me dirhemë kundërshton të dyja këto dhe fjalët e të gjithë të parëve e imamëve.

Në të ka prishje që nuk e numëron veçse Allahu. Nëse ajo lejohet të dalë kurdo për të blerë ushqim e gjellë, mbi burrin dhe gruan hyn e keqe e prishje që shihet me sy. Nëse pengohet të dalë, dëmtohen ajo dhe burri dhe ai bëhet si punëtor i paguar e rob për të.

Bindja mbizotëruese dhe treguesit e gjendjes

Në përgjithësi, baza e gjykimit në padi është bindja mbizotëruese: herë përftohet nga parimi fillestar i mungesës së detyrimit, herë nga pohimi, herë nga prova dhe herë nga refuzimi i betimit, bashkë me betimin e kthyer te kërkuesi ose pa të.

E gjithë kjo është prej asaj që e bën të drejtën të dukshme, prandaj është provë. Kufizimi i emrit “provë” vetëm te dëshmitarët është një përdorim i veçantë. Përndryshe, provë quhet çdo gjë që e bën të qartë të drejtën. Ai në anën e të cilit bindja për vërtetësinë është më e fortë ka më shumë të drejtë që gjykimi të jetë në dobi të tij.

Prandaj i japim përparësi anës së të paditurit kur nuk ka provë, pohim, refuzim betimi ose tregues të gjendjes, duke u mbështetur te bindja që përftohet prej mungesës fillestare të detyrimit.39

Kur në anën e paditësit ka një provë të pranuar nga Sheriati, i jepet përparësi, për shkak të fuqisë së bindjes që ajo sjell në anën e tij. Po kështu, kur në anën e tij ka një tregues të dukshëm, si leuthi, i jepet përparësi.40

Prandaj i është dhënë përparësi anës së burrit në lian kur gruaja refuzon të betohet: sipas këtij mendimi, ajo dënohet me gurë në bazë të betimeve të tij. Bindja në anën e tij është e fortë, nga hyrja e tij në lian dhe refuzimi i gruas që ta largojë prej vetes dënimin dhe turpin përmes betimit.

Njerëzit janë pajtuar për lejimin e marrëdhënies me gruan që i sillet bashkëshortit natën e dasmës, edhe nëse ai nuk e ka parë dhe nuk i është përshkruar, pa kushtëzuar dy dëshmitarë të drejtë që të dëshmojnë se ajo është gruaja me të cilën u lidh kontrata. Mjafton bindja mbizotëruese, madje siguria që përftohet prej treguesit të gjendjes.

Po kështu, lejohet të hahet prej kurbanit të haxhit të therur në shkretëtirë, edhe kur askush nuk është pranë tij, duke u mjaftuar me treguesin e gjendjes.

Të parët dhe të mëvonshmit kanë vepruar kështu edhe në lejimin që i varfri të hajë atë që fëmija ia dorëzon e e nxjerr nga shtëpia, si një copë bukë e të ngjashme, duke u mbështetur te treguesi i gjendjes.

Po kështu, në shitjen e sendeve me vlerë të vogël përmes dorëzimit të ndërsjellë pa formulë të shprehur mjafton treguesi i gjendjes. Me këtë ka vepruar umeti herët dhe vonë.

Kur kërkohet leja e vajzës së pamartuar, Ligjvënësi është mjaftuar me heshtjen e saj dhe e ka bërë tregues të pëlqimit, duke u mjaftuar me gjendjen.

Në marrëveshje, dhurata dhe dhënie vullnetare, umeti është mjaftuar me faktin se pasuria është në dorën e dhënësit. Tregimi i kësaj mbi pronësinë e tij sjell bindje të dukshme.

Po ashtu është mjaftuar me marrëveshjen dhe pohimin e një personi për të cilin nuk dihet nëse është i lirë dhe i aftë për administrim, me ngrënien e ushqimit të tij, pranimin e dhuratës dhe lejen e hyrjes në shtëpinë e tij, duke u mbështetur te treguesi i gjendjes dhe bindja mbizotëruese.

Ligjvënësi është mjaftuar me fjalën e një vlerësuesi të vetëm të prodhimit të frutave,41 në një çështje ku bëhet vlerësim i përafërt, duke marrë për bazë bindjen që del prej vlerësimit të tij.

Umeti është mjaftuar me fjalën e vlerësuesve për çështjet e vogla dhe të mëdha, duke u mbështetur te bindja që përftohet nga vlerësimi i tyre.

Ligjvënësi është mjaftuar me vlerësimin e dy vetave për kompensimin e gjahut42 dhe me një të vetëm për vlerësimin e prodhimit të pemëve.43

13

Treguesit e rrethanave dhe mbrojtja nga pretendimi i padrejtë

Vijimi i shembullit 80 — Pesha e treguesve në gjykim

Dhe u mjaftua me një të vetëm për shikimin e hënës së Ramazanit.44

Umeti është mjaftuar edhe me fjalën e një ndarësi të pasurisë ose të dy vetave; po kështu me një ose dy njohës të ngjashmërisë së tipareve, si dhe me fjalën e një muezini të vetëm.

Shumë juristë janë mjaftuar që fëmija i vogël të anojë natyrshëm nga njëri prej dy ose më shumë burrave që pretendojnë atësinë e tij dhe të thotë se ai është i ati. Këtë e kanë mbështetur te gjasa që krijon prirja e tij e natyrshme, megjithëse kjo është ndër gjasat më të dobëta. Prandaj, kur mungon njohësi i tipareve, këtë e kanë vendosur në shkallën e fundit të mënyrave të përcaktimit të prejardhjes.

Kështu veprohet edhe për detyrimin ose lejimin e dorëzimit të sendit të gjetur, duke u mbështetur te gjasa që krijon përshkrimi i atij që e kërkon. Po kështu mbështetja te shenjat e pastërtisë, të papastërtisë dhe të drejtimit të kibles, si dhe te fjala e matësit e e peshuesit. Shumë juristë kanë thënë se i padituri mbahet i ndaluar në bazë të dëshmisë së dy personave, drejtësia e të cilëve ende nuk është shqyrtuar, derisa të vërtetohet besueshmëria e tyre; sepse, përgjithësisht, njerëzit për të cilët nuk dihet e keqja janë të drejtë. Pra, mbi një gjasë të tillë kanë lejuar ndëshkimin e një muslimani.

Ata kanë thënë se dëshmia mbi pohimin e dikujt pranohet pa qenë kusht që dy dëshmitarët të përmendin se pohuesi, në çastin e pohimit, kishte zotësinë e duhur juridike; mbështeten te gjasa se ai ka qenë i pjekur dhe ka vepruar me vullnetin e vet.

Kanë thënë gjithashtu: Kur muri ndan rrugën nga prona e paditësit, ose pronën e tij nga një tokë e pajetësuar, muri i përket paditësit, sepse, sipas asaj që duket, as rruga, as toka e pajetësuar nuk rrethohen me mur. Nëse muri ndërmjet dy pronave lidhet me ndërtesën e njërit pronar, duke pasur tullat të ndërthurura e të lidhura me të, ai i përket atij që ka këtë lidhje të muraturës. Gjasa në anën e tij është më e fortë, sepse ka dy tregues: lidhjen dhe ndërthurjen e muraturës. Nëse muri, nga njëri skaj, ndërthuret me pronën e njërit dhe, nga skaji tjetër, me pronën e tjetrit, ai u përket të dyve, sepse të dy janë të barabartë në këta dy tregues.

Kanë thënë se dyert që hapen në një rrugicë pa dalje tregojnë pjesëmarrjen në të drejtën e asaj rrugice deri te secila derë. I pari është bashkëpronar nga hyrja e rrugicës deri te dera e vet; i dyti, deri te dera e vet; kurse ai që e ka derën në fund merr pjesë, pa kundërshtim, nga hyrja deri te dera e vet dhe, sipas mendimit të saktë, deri në fund të rrugicës. E gjithë kjo mbështetet te gjasa që krijon përdorimi i saj për kalim dhe te supozimi se ky përdorim është me të drejtë.

Kanë thënë se pjesët e ndërtesave që dalin mbi pronën e fqinjit ose mbi rrugicat pa dalje u përkasin atyre që i kanë ndërtuar. Mbështeten te gjasa mbizotëruese se ato janë vendosur me të drejtë. Po kështu, kanalet dhe vijat e ujit që kalojnë në pronën e të tjerëve tregojnë se u përkasin zotëruesve të ujit: gjendja dhe forma e tyre krijojnë gjasën se janë vendosur me të drejtë.

Këtu hyn edhe marrja e zotërimit faktik si tregues të së drejtës, mbi bazën e gjasës mbizotëruese, megjithëse dihet me siguri se shumë njerëz e shtijnë pasurinë në dorë me dhunë e padrejtësi. Kjo vlen veçanërisht për sendet që zakonisht jepen me qira e kalojnë nga dora e pronarit në dorën e qiramarrësit, si tokat, kafshët, dyqanet, banesat dhe banjat publike. Në shumicën e rasteve, ato janë jashtë dorës së pronarit. Megjithatë ju e keni marrë zotërimin faktik për bazë. Shumë nga dijetarët tuaj të shquar e kanë parë këtu një vështirësi dhe kanë pranuar se përgjigjja është shumë e ndërlikuar.

Meqë gjasa që lind nga dëshmitarët është më e fortë se ajo që lind nga këta tregues, dëshmia merr përparësi ndaj tyre. Dhe, meqë gjasa që lind nga pohimi është më e fortë se ajo që lind nga dëshmia, pohimi merr përparësi ndaj dëshmisë. Për këtë arsye, shumë juristë janë mjaftuar me një pohim të vetëm për imoralitetin seksual dhe për vjedhjen, pikërisht për fuqinë e tij.

Ata thonë: Pengesa që e ndalon pohuesin nga gënjeshtra kundër vetes është e natyrshme, kurse ajo që e ndalon dëshmitarin është fetare. Pengesa e natyrshme është më e fortë se ajo fetare. Prandaj pohimi pranohet nga muslimani dhe jomuslimani, nga i devotshmi dhe mëkatari, sepse tek të gjithë gjendet kjo pengesë e natyrshme.

Meqë pengesa për të gënjyer kundër vetes i përket vetë pohuesit, pohimi i tij është provë që kufizohet tek ai dhe tek ai që e merr të drejtën prej tij, si rrjedhim i tij. Kurse pengesa fetare e dëshmitarit përfshin të gjithë njerëzit: frika nga Allahu e ndalon të gënjejë në dëm të kujtdo. Prandaj fjala e tij është provë e përgjithshme për këdo. Ndërsa pengesa për të gënjyer kundër vetes i përket vetëm pohuesit, ndaj edhe prova kufizohet tek ai. Kështu, pohimi është provë e posaçme dhe e fortë; dëshmia është e përgjithshme, më e dobët në krahasim me pohimin, por më e fortë në krahasim me zotërimin faktik dhe me treguesit që përmendëm.

Dihet se gjasat lindin vetëm nga shkaqe që i nxisin e i vënë në lëvizje. Ndër këto shkaqe janë: vazhdimësia e gjendjes së mëparshme, zakoni i pandërprerë ose shpeshtësia e tij, fjala e dëshmitarit dhe dëshmia e vetë rrethanave. Kundërshtimi nuk ndodh ndërmjet gjasave si të tilla, por ndërmjet shkaqeve dhe shenjave të tyre. Kur këto shkaqe përplasen dhe mbetet vetëm dyshimi, nuk gjykohet në favor të asnjërës anë. Nëse gjasa anon nga njëra anë, gjykohet sipas saj: merret për bazë ajo që mbizotëron, sepse dobësia e anës tjetër tregon se ajo është më pak e besueshme.

Kur dy shkaqe të gjasës kundërshtojnë njëri-tjetrin dhe secili e përgënjeshtron tjetrin, të dy bien nga fuqia, siç ndodh me dy prova ose dy shenja të papajtueshme. Por, nëse secili nuk e përgënjeshtron tjetrin, veprohet sipas të dyve për aq sa është e mundur: si një kafshë mbi të cilën kanë hipur dy veta; një rob që dy veta e mbajnë për dore; një shtëpi ku banojnë dy veta; një tra që e mbajnë dy veta; një mur i lidhur me dy prona, dhe raste të ngjashme.

Nëse njëri tregues është më i fortë, veprohet sipas tij. Kështu, dëshmia merr përparësi ndaj parimit fillestar se njeriu nuk është i ngarkuar me detyrim dhe ndaj zotërimit faktik, sepse është më e fortë se të dyja.

Edhe zotërimi faktik ka shkallë të ndryshme fuqie. Zotërimi i atij që i ka veshur rrobat, çallmën, mestet, brezin dhe këpucët është më i fortë se zotërimi i atij që është ulur mbi një shtrojë ose ka hipur mbi një kafshë. Zotërimi i kalorësit është më i fortë se ai i atij që e shtyn kafshën nga pas ose e tërheq nga përpara. Zotërimi i banuesit të shtëpisë është më i dobët se këta; kurse zotërimi i atij që gjendet brenda banjës publike ose bujtinës është më i dobëti nga të gjithë. Prandaj më i forti merr përparësi ndaj më të dobëtit.

Nëse dy veta gjenden në një shtëpi dhe grinden për të dhe për rrobat që kanë veshur, shtëpia konsiderohet e të dyve, sepse zotërimi i tyre është i barabartë. Por, për rrobat e secilit, merret fjala e atij që i ka veshur, sepse afërsia dhe lidhja e drejtpërdrejtë ia forcojnë zotërimin. Nëse grinden kalorësi, ai që e shtyn kafshën dhe ai që e tërheq, zotërimi i kalorësit merr përparësi.

Për këtë arsye, shumica e dijetarëve kanë thënë: Kur bashkëshortët grinden për orenditë e shtëpisë, ose dy zejtarë për mjetet e një dyqani, merret fjala e atij që kërkon sendin që i përshtatet vetëm zanatit ose përdorimit të tij; sepse gjasa mbizotëruese, që i afrohet sigurisë, është se ai send i përket atij.

Po kështu, nëse shohim një njeri të nderuar që vrapon kokëzbuluar dhe përpara tij një njeri të shthurur që ikën, me një çallmë në kokë dhe një tjetër në dorë, e cila nuk i përshtatet, do të ishte krejtësisht e gabuar t’i jepej përparësi dorës së këtij të fundit ndaj gjasës që tregon se ai e ka marrë me padrejtësi.

Po kështu, nëse një jurist ka libra në shtëpi dhe bashkëshortja e tij nuk njihet aspak për lidhje me këto dije, është shumë larg arsyes që zotërimit të saj t’i jepet përparësi ndaj treguesve të gjendjes së juristit. Ku është gjasa që lind nga këto rrethana në krahasim me atë që lind nga refuzimi i betimit, ose nga zotërimi faktik?! Madje ku është ajo në krahasim me gjasën që lind nga një dëshmitar dhe betimi i paditësit?! Është e pamundur që Ligjvënësi t’i ketë lidhur gjykimet me këto gjasa dhe të mos i ketë lidhur me të tjera shumëfish më të forta, që pothuajse arrijnë sigurinë. Kjo do të ishte si të ndalonte që prindërve t’u thuhej “uf”, ndërsa të lejonte sharjen dhe rrahjen e tyre!

A nuk merr përparësi fjala e paditësit në betimet e kasames pikërisht nga mbështetja te gjasa mbizotëruese që krijon treguesi i fortë i dyshimit për vrasjen? Kësaj gjase i jepet përparësi ndaj parimit fillestar të pafajësisë, për shkak të fuqisë së saj.

Allahu i Lartësuar ka treguar në Librin e Tij për dëshmitarin nga familja e gruas së Azizit, i cili, në bazë të treguesve të qartë, gjykoi se Jusufi, alejhis selam, ishte i pafajshëm dhe se gruaja gënjente:

Nëse këmisha e tij është shqyer nga përpara, atëherë ajo thotë të vërtetën, kurse ai është nga gënjeshtarët. [Jusuf, 26 — pjesë e ajetit].

Por, nëse këmisha e tij është shqyer nga mbrapa, atëherë ajo gënjen, kurse ai është nga të sinqertët.” [Jusuf, 27].

Kur pa se këmisha e tij ishte shqyer nga mbrapa, ai (burri) tha: “Me të vërtetë, kjo është nga intrigat tuaja (femrave). Vërtet, intrigat tuaja janë të mëdha! [Jusuf, 28].

Allahu i Lartësuar e quajti këtë një shenjë, që është edhe më shprehëse se fjala “provë”, kur tha:

Pastaj, atyre iu shkoi në mendje, edhe pse i kishin parë provat (e pafajësisë), që ta burgosnin atë (Jusufin) për ca kohë. [Jusuf, 35].

Ai e rrëfeu këtë duke e miratuar, pa e kundërshtuar, dhe kjo tregon se ishte i kënaqur me të.

Nga kjo natyrë është edhe gjykimi i të dërguarit të Allahut, Sulejmanit, birit të Davudit, alejhimus selam, për fëmijën që e kërkonin dy gra. Davudi kishte gjykuar në favor të më të madhes. Kur të dyja dolën te Sulejmani dhe ia treguan ngjarjen, ai tha: “Ma sillni thikën, që ta ndaj mes jush!” E vogla tha: “Mos e bëj, o i dërguar i Allahut! Është djali i saj!” Atëherë ai gjykoi se fëmija i përkiste të voglës.45

Sulejmani nuk do ta bënte atë veprim, por i bëri të mendonin se do ta bënte. E madhja u pajtua me këtë, duke gjetur ngushëllim që edhe tjetrës t’i vdiste fëmija, ashtu siç i kishte vdekur asaj i veti. Por e vogla nuk u pajtua: atë e pushtuan dhembshuria dhe mëshira e nënës. Iu përgjërua të mos e bënte, sepse donte që fëmija të mbetej gjallë dhe ta shihte, edhe nëse do t’i jepej gruas tjetër.

Medito mbi gjykimin e Sulejmanit në favor të së voglës, megjithëse ajo kishte pohuar se fëmija ishte i së madhes. Do të gjesh në të këtë parim: Kur shfaqen shenja se pohimi është i rremë e i pavlefshëm, ai nuk merret parasysh dhe nuk gjykohet kundër pohuesit; ekzistenca e tij është si mosekzistenca. Kjo është e vërteta dhe nuk lejohet të gjykohet ndryshe.

Po kështu, nëse pohuesi ngatërron, gabon, harron ose pohon diçka pa ia ditur përmbajtjen, nuk ngarkohet me pasojat e atij pohimi dhe nuk gjykohet kundër tij, ashtu si në rastin kur pohon nën detyrim.

Allahu i Lartësuar e ka hequr përgjegjësinë për betimin e paqëllimtë, sepse betuesi nuk i ka synuar pasojat e tij. Ai ka njoftuar se përgjegjësia lidhet me atë që ka fituar zemra. Atij që ngatërron, gabon, harron, nuk di ose detyrohet, zemra nuk ia ka fituar atë që ka pohuar ose për të cilën është betuar; prandaj nuk merret në përgjegjësi për të.

Rrugët e mbrojtjes së bashkëshortit të cilit i bëhet padrejtësi

Qëllimi është ky: Kur kundër bashkëshortit të cilit i bëhet padrejtësi ngrihet pretendimi i rremë se ai e ka lënë gruan pa ushqim e veshmbathje për gjithë ato vite, ose gjatë gjithë qëndrimit të saj tek ai, nëse gënjeshtra e gruas bëhet e qartë, gjykatësit nuk i lejohet as ta dëgjojë atë padi, e aq më pak t’i kërkojë burrit përgjigje. Ai ka disa rrugë për të shpëtuar nga kjo padi.

E para: Të thotë: “Si mund të pranohet një padi që e përgënjeshtrojnë zakoni, tradita dhe ajo që kanë parë fqinjët?”

E dyta: T’i thotë gjykatësit: “Pyete: Kush e ka ushqyer e veshur gjatë kësaj kohe?” Nëse pretendon se dikush tjetër i ka bërë këto shpenzime në vend të tij, padia e saj nuk dëgjohet; ajo e drejtë pretendimi i përket personit tjetër. Fjala e saj kundër burrit, se dikush tjetër e ka përmbushur këtë detyrim në vend të tij, nuk pranohet. Këtu nuk ka paqartësi.

Nëse thotë: “Kam shpenzuar vetë për veten”, burri thotë: “Pyete nëse dilte e hynte vetë për të blerë ushqimin dhe gjellën.” Nëse thotë “po”, gënjeshtra e saj zbulohet, sidomos nëse është grua nga ato që kanë pozitë e nderim shoqëror. Nëse thotë: “Ngarkoja dikë tjetër për këtë”, duhet të tregojë se kë. Përndryshe shfaqen gënjeshtra, padrejtësia dhe tejkalimi i saj; ndihma që i jepet për këtë është ndihmë në mëkat e armiqësi.

Nëse burri nuk gjen një gjykatës të ditur, që kërkon me kujdes të vërtetën dhe nuk i trembet qortimit të askujt, le të përdorë një rrugëdalje që e rrëzon padinë e saj të rreme. Mund të mohojë se asaj i takon ajo që kërkon, pa kaluar në një përgjigje të hollësishme. Atëherë ajo duhet të sjellë provën për shkakun që ia krijon këtë të drejtë, gjë që mund ta ketë të pamundur ose të vështirë.

Nëse sjell dokumentin e mehrit dhe paraqet provën, ndërkohë që ende nuk është shpërngulur me të në shtëpinë e tij, ai mohon se ajo i është dorëzuar për jetesën bashkëshortore. Kur ajo nuk ka qenë me të në shtëpinë e tij, merret fjala e burrit.

Nëse është shpërngulur në shtëpinë e tij dhe ai pretendon se gjatë asaj kohe ajo ka qenë e pabindur, nëse arrin ta provojë, shpenzimet për atë periudhë bien. Nëse nuk arrin ta provojë dhe pretendon se ajo nuk i ka mundësuar marrëdhëniet bashkëshortore, ndërsa ajo thotë se ia ka mundësuar, merret fjala e tij: gjendja fillestare është se kjo mundësi nuk është dhënë. Ky është tjetër pretendim nga ai i pabindjes, sepse pabindja është kundërshtim dhe parimi fillestar është mungesa e tij. Ndërsa këtu ai mohon se ka marrë të drejtën që i takon, dhe parimi fillestar është se nuk e ka marrë. Mendoje këtë dallim.

Nëse ka prej saj një fëmijë, ky mohim nuk është i mundur. Kur ndien rrezikun e së keqes dhe të mashtrimit, mund të marrë masa duke fshehur dy dëshmitarë të drejtë në një vend ku ata ia dëgjojnë fjalët gruas, pa i parë ajo. Pastaj i jep një pasuri ose diçka me të cilën kënaqet, sillet butë me të dhe i thotë: “Dua që secili prej nesh ta lirojë tjetrin nga çdo e drejtë e mbetur, që të na qetësohen zemrat. Ndoshta vdekja na vjen papritur”, e fjalë të ngjashme.

Nëse mund ta bëjë të shprehet se deri në atë çast nuk i takon as ushqim, as veshmbathje e papaguar, duke i premtuar se tani e tutje do ta kënaqë dhe duke i dhënë diçka që e kënaq, kjo është edhe më e fortë. Pastaj merr deklaratën me shkrim të dëshmitarëve dhe nuk ia tregon asaj. Nëse çështja e zë papritur, pa mundur ta bëjë këtë, dhe ka mundësi ta çojë menjëherë te një gjykatës maliki ose hanefi, le ta bëjë.

Në përgjithësi, i maturi përgatitet për dredhitë e tyre dhe përgatit rrugëdalje që e shpëtojnë prej tyre. Për këtë nuk ka faj e mëkat, as për t’ia mësuar dikujt, sepse aty ka shpëtim të atij që i është bërë padrejtësi, ndihmë për të dëshpëruarin dhe poshtërim të zullumqarit që e ka tejkaluar të drejtën. Allahu është Ai që jep suksesin për të saktën.

E zgjatëm fjalën për këtë shembull për shkak të nevojës së madhe të njerëzve, përhapjes së kësaj sprove, shtimit të paturpësisë dhe dëmit që vjen kur gruas i mundësohet një padi e tillë, dëgjohet ajo dhe fjala e saj merret për bazë. Kaq mjafton; përndryshe çështja mund të trajtohej edhe më gjatë.

13

Mjaftueshmëria e rrugëve të ligjshme dhe llojet e dredhive

Lehtësimi i ligjit hyjnor e largon nevojën për dredhi të ndaluara

Synimi i këtyre shembujve dhe i shumëfishit të tyre, që nuk i përmendëm, është ky: Allahu i Lartësuar, me fenë e drejtë e lehtësuese që na ka ligjësuar dhe me atë që e ka bërë të lehtë për umetin nëpërmjet të Dërguarit të Tij ﷺ, na e ka hequr nevojën për t’u futur në barrë e pranga dhe për të ndjekur rrugët e dinakërisë, mashtrimit e dredhive. Për çdo gjë të kotë, të ndaluar e të dëmshme, Ai na ka dhënë atë që është më e dobishme: të vërtetën, të lejuarën dhe të mirën.

Me festat e Islamit na e ka hequr nevojën për festat e jobesimtarëve dhe idhujtarëve: të ithtarëve të Librit, mexhusëve, sabi’inëve dhe adhuruesve të idhujve. Me tregtitë dhe fitimet e lejuara na e ka hequr nevojën për kamatën, lojërat e fatit dhe bixhozin.

Me martesën me gratë që na pëlqejnë, nga dy, tri e katër, dhe me marrëdhëniet e lejuara me robëreshat që zotërojmë, na e ka hequr nevojën për imoralitetin seksual dhe ndyrësitë. Me llojet e pijeve të shijshme e të dobishme për zemrën dhe trupin, na e ka hequr nevojën për pijet e ndyra e dehëse, që shkatërrojnë mendjen dhe fenë. Me veshjet e mira prej liri, pambuku dhe leshi, na e ka hequr nevojën për veshjet e ndaluara prej mëndafshi e ari.

Me dëgjimin e ajeteve dhe të fjalës së të Gjithëmëshirshmit, na e ka hequr nevojën për të dëgjuar vargjet dhe “kuranin” e shejtanit. Me istiharen, e cila është njësim i Allahut, dorëzim i çështjes tek Ai, kërkim ndihme dhe mbështetje tek Ai, na e ka hequr nevojën për të kërkuar me shigjetat e shortit atë që mendojmë se është më e mirë e më e dobishme.46

Me garimin për botën tjetër dhe për atë që ka përgatitur për ne atje, të cilin e do për ne dhe na ka nxitur drejt tij, na e ka hequr nevojën për garimin në këtë botë dhe në të mirat e saj të shpejta. Për atë garë na ka lejuar dëshirën për të pasur të mirën që ka tjetri, pa ia dëshiruar humbjen; dhe me këtë na e ka hequr nevojën për smirën ndaj dynjasë dhe kënaqësive të saj.

Me gëzimin për mirësinë dhe mëshirën e Tij — që janë Kurani dhe besimi — na e ka hequr nevojën për gëzimin me pasuritë e luajtshme, pronat dhe paratë që grumbullojnë njerëzit e kësaj bote. I Lartësuari thotë:

Thuaj: “Me mirësinë e Allahut dhe mëshirën e Tij – vetëm me këto të gëzohen; kjo është më e mirë se ajo që grumbullojnë.” [Junus, 58].

Me qëndrimin krenar përballë armiqve të Allahut dhe me shfaqjen e dinjitetit e të krenarisë ndaj tyre, na e ka hequr nevojën për mendjemadhësinë, mburrjen dhe kryelartësinë ndaj miqve të Allahut. Profeti ﷺ tha për atë që pa duke ecur me krenari mes dy rreshtave të ushtrive: “Kjo është një ecje që Allahu e urren, përveçse në një vend si ky.”47

Me kalorësinë e besimit dhe trimërinë islame, që vepron duke u zemëruar ndaj armiqve të Tij dhe duke ndihmuar fenë e Tij, na e ka hequr nevojën për kalorësinë e shejtanit, të cilën e nxisin pasioni dhe fanatizmi i injorancës. Me veçimin e ligjshëm gjatë itikafit, na e ka hequr nevojën për veçimin e shpikur, për të cilin braktisen haxhi, xhihadi, xhumaja dhe namazi me xhemat.

Po kështu, me rrugët e ligjshme na e ka hequr nevojën për rrugët e njerëzve të dinakërisë e të dredhive. Kur umeti ka nevojë të fortë për diçka, në atë që ka sjellë i Dërguari ﷺ gjendet lejimi dhe hapësira e duhur për të, në mënyrë që të mos ketë nevojë për mashtrim e dredhi dhe të mos ngarkohet me barrë e pranga. As kjo, as ajo nuk janë prej fesë së tij.

Me argumentet dhe shenjat drejt të cilave na udhëzon Kurani, Ai na e ka hequr nevojën për rrugët e sforcuara, të stërholluara e të ndërlikuara të kelamit, ku e pavërteta është shumëfish më e madhe se e vërteta. Edhe ajo që është e saktë në to i ngjan mishit të një deveje të dobët në majë të një mali të thyer: as mali nuk është i lehtë që të ngjitesh, as mishi nuk është i majmë që t’ia vlejë ta marrësh.

Ne e dimë me një dije për të cilën nuk kemi dyshim: Nëse do të lejoheshin dredhitë që e bëjnë të lejuar atë që Allahu e ka ndaluar dhe rrëzojnë atë që Ai e ka bërë detyrim, Allahu do t’i kishte ligjësuar e do të kishte nxitur drejt tyre, për lehtësimin, çlirimin e të brengosurit dhe ndihmën e atij që është në hall, ashtu siç ka nxitur drejt pajtimit të dy palëve në konflikt.

Ai që u dërgua me fenë e drejtë e lehtësuese ﷺ ka thënë: “Nuk kam lënë gjë që ju afron te Xheneti pa jua treguar dhe nuk kam lënë gjë që ju largon nga Zjarri pa jua treguar. Ju kam lënë mbi një rrugë të bardhë, nata e së cilës është si dita e saj; prej saj largohet pas meje vetëm ai që shkatërrohet.”

Përse, atëherë, Profeti ﷺ nuk nxiti drejt dredhive dhe nuk i rekomandoi, siç nxiti drejt pajtimit të njerëzve?! Përkundrazi, vazhdimisht paralajmëronte nga mashtrimi, dinakëria, hipokrizia dhe përngjasimi me ithtarët e Librit në lejimin e ndalesave të Allahut me dredhitë më të vogla.

Nëse synimi i Ligjvënësit do të ishte lejimi i atyre ndalesave, për të cilat ka përmendur lloje të ndryshme qortimi e ndëshkimi dhe ka mbyllur rrugët që çojnë tek ato, nuk do t’i kishte ndaluar që në fillim, nuk do të kishte caktuar ndëshkim për to dhe nuk do t’i kishte mbyllur rrugët që çojnë tek ato. Do të ishte më e lehtë t’i linte dyert hapur, sesa të ngulmonte në mbylljen e tyre e pastaj t’u hapte lloje dredhish, që dredharaku të hapte tunele drejt tyre nga çdo anë! Ligjet hyjnore janë të pastra nga kjo, e aq më tepër ligji më i plotë dhe feja më e mirë.

E kemi sqaruar më herët se dëmet dhe të këqijat që burojnë nga këto ndalesa nuk zhduken duke u sjellë me dredhi e duke hapur rrugë të fshehta drejt tyre; përkundrazi, të këqijat e tyre forcohen dhe shtohen.

Rrugët që mbrojnë të drejtën dhe lloji i parë i dredhive të ndaluara

Kur kjo bëhet e qartë, kuptohet se rrugët që u sjellin dobi muslimanëve, e mbrojnë fenë, ndihmojnë të shtypurit, u vijnë në ndihmë atyre që janë në hall dhe u kundërvihen mashtruesve që duan ta rrëzojnë të vërtetën me të pavërtetën, janë ndër rrugët më të dobishme e më fisnike për t’u njohur, për t’u zbatuar dhe për t’u mësuar.

Njeriut i lejohet të shfaqë një fjalë ose një veprim me një synim të mirë, edhe nëse njerëzit mendojnë se ka synuar diçka tjetër, kur në të ka një dobi fetare: si të largojë një padrejtësi nga vetja, nga një musliman ose nga një njeri me të cilin ka marrëveshje mbrojtjeje; të ndihmojë një të drejtë; të rrëzojë një të pavërtetë që vjen prej një dredhie të ndaluar a prej diçkaje tjetër; të largojë jobesimtarët nga muslimanët; ose të arrijë zbatimin e urdhrit të Allahut dhe të të Dërguarit të Tij. Të gjitha këto janë rrugë të lejuara, të pëlqyera ose të detyrueshme.

E ndaluar është që me marrëveshjet e ligjësuara të synohet diçka tjetër nga ajo për të cilën janë ligjësuar, duke tentuar kështu mashtrimin ndaj Allahut. Ky përpiqet të mashtrojë Allahun dhe të Dërguarin e Tij, kurse i pari ua prish planet jobesimtarëve, mëkatarëve, zullumqarëve dhe njerëzve të dinakërisë e të dredhive. Dallimi mes këtyre dy llojeve të mashtrimit është si dallimi mes mirësisë dhe mëkatit, drejtësisë dhe padrejtësisë, bindjes dhe kundërshtimit. Sa larg është ai që synon shfaqjen e fesë së Allahut, ndihmën e të shtypurit dhe thyerjen e zullumqarit, nga ai që synon të kundërtën!

Pasi u sqarua kjo, themi: Dredhitë ndahen në disa lloje.

I pari: Rrugët e fshehta që përdoren për të arritur diçka të ndaluar në vetvete. Kur synimi është i ndaluar në vetvete, këto rrugë janë të ndaluara me pajtimin e muslimanëve, dhe ai që i ndjek është i shthurur, zullumqar e mëkatar.

Këtu hyjnë dredhitë për vrasjen e njerëzve, për marrjen e pasurive të mbrojtura, për prishjen e marrëdhënieve mes njerëzve; dredhitë e shejtanëve për devijimin e bijve të Ademit; dhe dredhitë e mashtruesve që, në mosmarrëveshjet fetare e të kësaj bote, duan të rrëzojnë të vërtetën e të nxjerrin në pah të pavërtetën. Çdo gjë e ndaluar në vetvete është e ndaluar të arrihet si me rrugë të dukshme, ashtu edhe të fshehta. Madje arritja e saj me rrugë të fshehta ka mëkat më të madh dhe ndëshkim më të rëndë, sepse dëmi dhe e keqja e mashtruesit e godasin të shtypurin pa e ndier dhe pa pasur mundësi të mbrohet prej tyre.

Për këtë arsye, vjedhësit i pritet dora, ndryshe nga ai që e merr pasurinë haptas me forcë ose e rrëmben shpejtazi. Prej këtij këndvështrimi, Maliku dhe ata që pajtohen me të mendojnë se vrasësi me tradhti ekzekutohet edhe kur ka vrarë dikë që nuk është i barabartë me të në kushtet e shpagimit, për shkak të së keqes së veprimit të tij dhe pamundësisë për t’u ruajtur prej tij.

Po nga ky këndvështrim, Abdullah ibën Zubejri mendonte se falsifikuesit të monedhave duhej t’i pritej dora, për shkak të dëmit të madh që u shkakton pasurive dhe pamundësisë për t’u ruajtur prej tij; ai e meriton këtë më tepër se vjedhësi. Mendimi i tij është shumë i fortë.

Po kështu, imam Ahmedi mendonte se i pritet dora atij që mohon sendin që ka marrë hua për përdorim, sepse nuk mund të ruhesh prej tij. Kjo ndryshon nga ai që mohon sendin e lënë në ruajtje: pronari ia ka besuar vetë atij. Mbështetja për këtë është Suneti i saktë, të cilit nuk i kundërvihet ndonjë argument.

Qëllimi është se arritja e të ndaluarës është e ndaluar, qoftë nëpërmjet një dredhie të fshehtë, qoftë me një veprim të dukshëm.

Synimi i keq i shfaqur dhe synimi i keq i mbuluar me pamje të mirë

Ky lloj dredhish ndahet më tej në dy pjesë. Në të parën, shfaqet qartë synimi i së keqes e i padrejtësisë, si dredhitë e hajdutëve, zullumqarëve dhe tradhtarëve. Në të dytën nuk shfaqet; dredharaku paraqitet sikur synon të mirën, kurse në të vërtetë synon padrejtësinë e tejkalimin.

Për shembull, i sëmuri pohon se i detyrohet një pasuri një trashëgimtari, megjithëse nuk i detyrohet asgjë, që t’ia veçojë atij atë pasuri. Ose pohon si trashëgimtar dikë që nuk është i tillë, për t’u bërë dëm trashëgimtarëve. Kjo është e ndaluar me pajtimin e umetit. T’ia mësosh këtë atij që do ta bëjë është e ndaluar; edhe të dëshmosh për të është e ndaluar, nëse dëshmitari e di gjendjen e vërtetë. Gjykimi sipas saj është i pavlefshëm e i ndaluar; gjykatësi merr mëkat, me pajtimin e muslimanëve, nëse e di të vërtetën. Vetë dredhia është e ndaluar, sepse është gënjeshtër e falsitet; edhe synimi i saj është i ndaluar, sepse është padrejtësi e agresion.

Por, meqë pohimi mund të jetë i vërtetë, dijetarët kanë kundërshtime për pohimin e të sëmurit në favor të një trashëgimtari. A është i pavlefshëm, për t’i prerë rrugën së keqes dhe për të rrëzuar një pohim që prek të drejtën e trashëgimtarëve në një çështje ku ai dyshohet? Sipas këtij arsyetimi, ai po dëshmon kundër vetes për diçka që lidhet me të drejtën e tyre dhe dëshmia rrëzohet për dyshim, si dëshmia për dikë tjetër. Apo pranohet, duke pasur mendim të mirë për pohuesin, sidomos në fundin e jetës së tij?

Në këtë lloj hyn dredhia e gruas për prishjen e martesës me një burrë që e mban me mirësi: mohon se i ka dhënë leje kujdestarit të saj për martesën, ia nxin burrit jetesën bashkëshortore ose vepron ngjashëm. Po kështu dredhia e shitësit për prishjen e shitblerjes, duke pretenduar se atëherë ka qenë nën kufizim juridik; dredhia e blerësit për ta prishur atë, duke pretenduar se nuk e kishte parë mallin; dredhia e qiradhënësit ose e qiramarrësit për prishjen e qirasë, me pretendimin se ka marrë me qira diçka që nuk e kishte parë; dhe dredhia e penglënësit kundër pengmarrësit, për prishjen e pengut, duke shfaqur se e kishte dhënë sendin me qira para se ta linte peng, ose se ia kishte lënë peng më parë gruas apo robëreshës së vet.

Askush nuk dyshon se ky lloj hyn ndër mëkatet e mëdha dhe është ndër ndalesat më të shëmtuara, si mishi i një derri të ngordhur: është i ndaluar. Është mëkat në vetvete, sepse përmban gënjeshtër e falsitet, dhe është mëkat edhe sepse rrëzon të drejtën e vendos të pavërtetën.

Mjeti i lejuar me synim të ndaluar dhe synimi i drejtë me mjet të ndaluar

Lloji i tretë: Diçka që në vetvete është e lejuar, por bëhet e ndaluar për shkak të synimit të ndaluar; si udhëtimi për të grabitur udhëtarët e të tjera të ngjashme. Këtu synimi është i ndaluar, ndërsa mjeti nuk është i ndaluar në vetvete. Por, meqë përdoret për të arritur të ndaluarën, bëhet edhe ai i ndaluar.

Lloji i katërt: Me dredhinë synohet marrja e një të drejte ose largimi i një të pavërtete, por rruga për ta arritur është e ndaluar. Për shembull, dikujt i takon një e drejtë ndaj një njeriu që ia mohon, ndaj sjell dy dëshmitarë që nuk e njohin borxhliun dhe nuk e kanë parë, e këta dëshmojnë për pretendimin e tij. Edhe kjo është e ndaluar dhe shumë e rëndë tek Allahu, sepse dëshmitarët japin dëshmi të rreme, që është prej mëkateve të mëdha, dhe ai i ka shtyrë ta bëjnë.

Po kështu, dikush ka një borxh për të marrë nga një njeri që ia mohon, ndërkohë që ky i fundit i ka lënë një send në ruajtje. Ai e mohon sendin e lënë në ruajtje dhe betohet se nuk i është lënë asgjë. Ose ka një borxh për të marrë, për të cilin nuk ka provë, dhe një borxh tjetër, për të cilin ka provë, por që tashmë e ka marrë; pastaj kërkon borxhin e dytë, sjell provën për të dhe mohon se e ka marrë.

Ose ka blerë një send që del me një të metë, prej së cilës sendi shkatërrohet. Kur i kërkohet çmimi, ai mohon vetë marrëveshjen dhe pretendon se nuk ka blerë asgjë. Ose është martuar me një grua dhe ka shpenzuar për të gjatë, por kur ajo pretendon se nuk ka shpenzuar asgjë, ai e mohon krejtësisht martesën me të.

Edhe kjo është e ndaluar, sepse është gënjeshtër, sidomos nëse betohet për të. Por, nëse në betimin e tij përdor një kuptim të tërthortë të vërtetë, nuk ka pengesë, sepse atij po i bëhet padrejtësi.

Nëse thuhet: Çfarë thoni për atë që ka hyrë në një marrëveshje me kamatë, huadhënësi e ka marrë kapitalin e vet dhe tani i kërkon shtesën e ndaluar? A i lejohet ta mohojë marrëveshjen dhe të betohet për mohimin e saj?

Thuhet: I lejohet të betohet se shtesa nuk i takon kërkuesit dhe se pretendimi i tij është i pavlefshëm. Nëse gjykatësi nuk ia pranon këtë përgjigje, i lejohet të përdorë një kuptim të tërthortë në betim, sepse është i shtypur. Por nuk i lejohet të mohojë e të betohet pa një kuptim të tillë, sepse kjo është gënjeshtër e hapur. Nuk i lejohet t’i përgjigjet shthurjes me një shthurje të ngjashme, ashtu si nuk i lejohet të gënjejë kundër atij që gënjen kundër tij, të akuzojë për imoralitet atë që e ka akuzuar, ose të bëjë imoralitet me gruan apo djalin e atij që e ka bërë këtë me gruan apo djalin e tij.

13

Marrja e së drejtës kur gjendet mundësia dhe kufijtë e amanetit

Pesë mendimet për marrjen vetë të së drejtës

Nëse thuhet: Çfarë thoni për çështjen e atij që i jepet mundësia të marrë vetë të drejtën e vet nga pasuria e tjetrit? A hyn kjo në llojin e mësipërm, apo është shpagim i lejuar?

Thuhet: Juristët kanë pesë mendime për këtë çështje.

I pari: Kjo hyn në llojin e mësipërm. Njeriut nuk i lejohet të tradhtojë atë që e ka tradhtuar, t’ia mohojë të drejtën atij që ia ka mohuar, ose t’ia marrë me dhunë pasurinë atij që ia ka marrë me dhunë. Ky është mendimi i dukshëm i medhhebit të Ahmedit dhe Malikut.

I dyti: I lejohet të marrë aq sa është e drejta e vet, qoftë nga i njëjti lloj pasurie, qoftë nga një lloj tjetër. Nëse merr nga një lloj tjetër, ia dorëzon gjykatësit që ta shesë dhe ta marrë të drejtën nga çmimi i tij. Ky është mendimi i pasuesve të Shafiut.

I treti: I lejohet të marrë aq sa është e drejta e vet, nëse gjen pasuri të të njëjtit lloj; nuk i lejohet të marrë nga një lloj tjetër. Ky është mendimi i pasuesve të Ebu Hanifes.

I katërti: Nëse personi tjetër ka borxhe ndaj të tjerëve, nuk i lejohet të marrë; nëse nuk ka, i lejohet. Ky është njëri prej dy transmetimeve nga Maliku.

I pesti: Nëse shkaku i së drejtës është i dukshëm, si martesa, lidhja farefisnore dhe e drejta e mysafirit, atij që i takon e drejta i lejohet të marrë aq sa i takon. Kështu Profeti ﷺ e lejoi Hindin të merrte nga pasuria e Ebu Sufjanit aq sa i mjaftonte asaj dhe fëmijëve të saj.48 Po kështu, atij që qëndron te një popull dhe nuk e presin si mysafir, ia lejoi të marrë nga pasuria e tyre aq sa vlen pritja e tij.

Në dy Sahihët përcillet nga Ukbe ibën Amiri: I thashë Profetit ﷺ: “Ti na dërgon me detyra dhe ne qëndrojmë te njerëz që nuk na presin si mysafirë. Çfarë mendon?” Ai na tha: “Nëse qëndroni te një popull dhe ju japin atë që i takon mysafirit, pranojeni. Nëse nuk e bëjnë, merreni prej tyre të drejtën e mysafirit që duhet t’jua japin.”49

Në Musned përcillet nga Mikdami, Ebu Kerime, se e ka dëgjuar Profetin ﷺ të thotë: “Kush qëndron te një popull, ata duhet ta presin si mysafir. Nëse nuk e bëjnë, atij i lejohet të marrë prej tyre aq sa vlen pritja e tij.”50

Po në Musnedin e Ahmedit, nga Ebu Hurejra, Allahu qoftë i kënaqur me të, përcillet se i Dërguari i Allahut ﷺ ka thënë: “Çdo mysafir që qëndron te një popull dhe e gjen mëngjesi i privuar nga mikpritja, mund të marrë aq sa vlen pritja e tij dhe nuk ka faj për këtë.”

Por, nëse shkaku i së drejtës është i fshehtë, në mënyrë që ai të akuzohet për atë që merr dhe, sipas asaj që duket, t’i vishet tradhtia, nuk i lejohet të marrë e ta ekspozojë veten ndaj akuzës e tradhtisë, edhe nëse, në të vërtetë, po merr të drejtën e vet. Ashtu si nuk i lejohet ta vërë veten në një pozitë të dyshimtë që u jep njerëzve shkas t’ia cenojnë nderin, edhe nëse pretendon se ka të drejtë dhe nuk duhet dyshuar për të.

Ky është mendimi më i saktë, më i drejtë dhe më i përshtatshëm me rregullat e themelet e Sheriatit; nëpërmjet tij bashkohen hadithet.

Hadithet që ndalojnë kundërpërgjigjen me tradhti

Ebu Davudi ka përcjellë në Sunenin e tij nga Jusuf ibën Mahaku: “I shkruaja filanit shpenzimet e disa jetimëve, kujdestar i të cilëve ishte. Ata e llogaritën gabim në dëm të tij me një mijë dirhemë, dhe ai ua pagoi. Më pas gjeta në pasurinë e tyre po aq për të. I thashë: ‘Merri një mijë dirhemët që t’i morën.’ Ai tha: ‘Jo. Im atë më ka treguar se e ka dëgjuar të Dërguarin e Allahut ﷺ të thotë: Ktheja amanetin atij që ta ka besuar dhe mos e tradhto atë që të ka tradhtuar.’”

Edhe pse ky transmetim ka gjykimin e një zinxhiri të shkëputur, atë e mbështet një transmetim tjetër: hadithi i Talk ibën Ganamit, i cili thotë: Na njoftuan Sheriku dhe Kajsi, nga Ebu Hasini, nga Ebu Salihu, nga Ebu Hurejra, Allahu qoftë i kënaqur me të, se Profeti ﷺ ka thënë: “Ktheja amanetin atij që ta ka besuar dhe mos e tradhto atë që të ka tradhtuar.” Kajsi është Ibën er Rebiu. Sheriku është i besueshëm dhe hadithi i tij forcohet nga fakti se Kajsi e ka ndjekur në këtë transmetim, megjithëse te Kajsi ka dobësi.

Ka një tjetër transmetim mbështetës nga Ejub ibën Suvejdi, nga Ibën Sheudhebi, nga Ebu et Tejjahu, nga Enesi, Allahu qoftë i kënaqur me të, nga Profeti ﷺ, me të njëjtin kuptim. Ndonëse Ejub ibën Suvejdi ka dobësi, hadithi i tij vlen si mbështetje.

Ka edhe një mbështetje tjetër që, megjithëse ka dobësi, forcohet kur u bashkohet këtyre haditheve. E ka përcjellë Jahja ibën Ejubi, nga Is’hak ibën Usejdi, nga Ebu Hafs ed Dimeshkiu, nga Mek’huli: Një burrë i tha Ebu Umame el Bahiliut: “I lë një njeriu një send në ruajtje ose kam një borxh për të marrë prej tij dhe ai ma mohon. Pastaj ai më lë mua diçka në ruajtje ose ka diçka tek unë. A t’ia mohoj?” Ai tha: “Jo. E kam dëgjuar të Dërguarin e Allahut ﷺ të thotë: Ktheja amanetin atij që ta ka besuar dhe mos e tradhto atë që të ka tradhtuar.”

Ka edhe një transmetim tjetër mbështetës, mursel. Jahja ibën Ejubi përcjell nga Ibën Xhurejxhi, nga Haseni, nga Profeti ﷺ: “Ktheja amanetin atij që ta ka besuar dhe mos e tradhto atë që të ka tradhtuar.”

Një mbështetje tjetër është ajo që Tirmidhiu ka përcjellë nga Malik ibën Nadle: Thashë: “O i Dërguari i Allahut! Kaloj te një njeri dhe ai nuk më ushqen e nuk më pret si mysafir; pastaj ai kalon tek unë. A t’ia kthej me të njëjtën mënyrë?” Ai tha: “Jo. Prite si mysafir.” Tirmidhiu tha: “Ky hadith është hasen sahih.”

Ka edhe një mbështetje në atë që ka përcjellë Ebu Davudi nga Bishër ibën Hasasije: Thashë: “O i Dërguari i Allahut! Mbledhësit e zekatit i tejkalojnë të drejtat tona. A të fshehim nga pasuria jonë aq sa na marrin padrejtësisht?” Ai tha: “Jo.”

Po nga ky Bishër është përcjellë një tjetër transmetim mbështetës: Thashë: “O i Dërguari i Allahut! Ne kemi fqinjë që nuk na lënë asgjë, të madhe a të vogël, pa na e marrë. Nëse kemi mundësi të marrim diçka të tyren, a ta marrim?” Ai tha: “Ktheja amanetin atij që ta ka besuar dhe mos e tradhto atë që të ka tradhtuar.” Këtë e ka përmendur shejhu ynë në librin Ibtal et Tahlil.

Këto transmetime, me rrugët e tyre të shumta dhe burimet e ndryshme, e forcojnë njëri-tjetrin. Marrja në këto raste nuk i ngjan marrjes në dy rastet ku i Dërguari i Allahut ﷺ e ka lejuar. Atje shkaku i së drejtës është i dukshëm, prandaj marrësi nuk quhet tradhtar dhe mbi të nuk bie dyshimi. Gjithashtu, në ato raste është e vështirë të ankohesh te gjykatësi, të vërtetosh të drejtën dhe ta kërkosh atë.

Dallimi ndërmjet rimarrjes së sendit tënd dhe marrjes fshehurazi të një sendi tjetër

Ata që e lejojnë thonë: Nëse merr aq sa i takon, pa shtuar gjë, kjo nuk është tradhti; tradhtia është të marrësh atë që nuk të lejohet të marrësh.

Kjo përgjigje është shumë e dobët, sepse e zbraz hadithin nga dobia e tij. Ai ka thënë: “Mos e tradhto atë që të ka tradhtuar”, duke e quajtur tradhti edhe kundërpërgjigjen dhe duke e ndaluar. Prandaj, pasi vërtetohet saktësia e tij, hadithi është tekst i qartë për këtë.

Nëse thuhet: Përse nuk e quani marrje të së drejtës me dorën e vet, kur ai nuk ka mundur ta marrë nëpërmjet gjykatësit? Është si ai të cilit i është marrë pasuria me dhunë, e sheh në dorën e grabitësit dhe mund ta marrë prej tij me forcë. A thoni se nuk i lejohet të marrë vetë sendin e tij, të cilin e sheh në dorën e një zullumqari që ka tejkaluar të drejtën, dhe se nuk i lejohet ta nxjerrë atë nga shtëpia e toka e vet?

Po kështu, nëse ia merr gruan me dhunë, e ndan prej tij dhe lidh me të një martesë në dukje, në mënyrë që të mos akuzohet, a i ndalohet burrit të parë ta rimarrë gruan prej tij nga frika e akuzës? Këtë nuk e thoni as ju, as ndonjë dijetar tjetër.

Për këtë arsye Shafiu, pasi përmendi hadithin e Hindit, tha: “Meqë Suneti dhe pajtimi i shumë dijetarëve tregojnë se njeriu mund ta marrë fshehurazi të drejtën e vet, kjo tregon se nuk është tradhti; sepse tradhtia është marrja e asaj që nuk i lejohet ta marrë.”

Përgjigjja është: Ne themi se i lejohet të marrë aq sa i takon, por me rrugë të lejuar; jo me tradhti dhe me rrugë të ndaluar. Kur thoni se kjo nuk është tradhti, ne themi: Është tradhti sipas kuptimit të vërtetë, sipas gjuhës dhe sipas Sheriatit. I Dërguari i Allahut ﷺ e ka quajtur tradhti. Më së shumti mund të thuhet se është tradhti si kundërpërgjigje dhe për të baraspeshuar, jo tradhti që fillon e para. Atëherë secili i ka bërë keq tjetrit dhe i ka bërë padrejtësi.

Nëse dy tradhtitë janë të barabarta në sasi e në cilësi, mund të rrëzohen përballë njëra-tjetrës mëkatet dhe kërkesat në botën tjetër, ose secilit t’i takojë ndaj tjetrit e njëjta gjë që i takon tjetrit ndaj tij. Nëse njërit i mbetet diçka më tepër, do ta kërkojë. Kjo i përket gjykimeve të shpërblimit dhe ndëshkimit.

Por në gjykimet e kësaj bote nuk është kështu, sepse ato mbështeten në atë që duket, ndërsa të fshehtat i përkasin Allahut. Për këtë arsye Profeti ﷺ ka thënë: “Ju paraqitni mosmarrëveshjet tuaja tek unë, dhe unë jam vetëm njeri. Gjykoj sipas asaj që dëgjoj. Ndoshta njëri prej jush e paraqet argumentin e vet më rrjedhshëm se tjetri. Atij që ia jap me gjykim diçka nga e drejta e vëllait të vet, të mos e marrë, sepse po i pres vetëm një copë prej Zjarrit.”51

Ai ﷺ njoftoi se gjykon mes tyre sipas asaj që duket dhe i bëri të ditur atij që në të vërtetë nuk ka të drejtë, se gjykimi i tij nuk ia bën të lejuar marrjen e asaj që i jepet. Edhe pse gjykon në favor të tij, ai po i ndan një copë prej Zjarrit.

Nëse e drejta, sipas pamjes së jashtme, është me këtë palë, gjykatësi duhet të gjykojë në favor të saj dhe ta lërë sendin në dorën e saj, edhe kur, tek Allahu i Lartësuar, kjo dorë është uzurpuese e zullumqare. Si, atëherë, t’i lejohet kundërshtarit të gjykojë vetë për veten dhe ta marrë të drejtën me një rrugë të ndaluar e të pavlefshme, me të cilën nuk do të gjykonte gjykatësi, edhe nëse në të vërtetë ai ka të drejtë?!

Kjo nuk është si ai që e sheh vetë pasurinë, robëreshën ose bashkëshorten e tij në dorën e një grabitësi zullumqar dhe e çliron prej tij me forcë. Në atë rast, e drejta e tij është përcaktuar në vetë atë send. Ndërsa e drejta e kreditorit nuk është përcaktuar në atë send prej të cilit ai do ta marrë. Për më tepër, i pari nuk e bën fshehurazi dhe nuk e mbulon, siç vepron tradhtari; përkundrazi, e përballon haptas uzurpuesin, e mposht dhe kërkon ndihmën e njerëzve kundër tij, ndaj nuk i vishet tradhtia. Kurse tjetri fshihet e mbulohet dhe shfaqet në pamjen e një tradhtari e të një vjedhësi. T’i barazosh këto dy raste është e pavlefshme. Allahu e di më së miri.

13

Dredhitë për lejimin e ndalesave dhe rrëzimin e detyrimeve

Lloji i pestë dhe kundërshtimi i synimit të ligjit

Lloji i pestë i dredhive: Të synohet lejimi i asaj që Ligjvënësi e ka ndaluar ose rrëzimi i asaj që ka bërë detyrim. Kjo bëhet duke përdorur një shkak, të cilin Ligjvënësi e ka caktuar si rrugë drejt një qëllimi të lejuar, dhe duke e kthyer atë në rrugë drejt një qëllimi të ndaluar, prej të cilit duhet larguar. Këto janë dredhitë e ndaluara që selefët i kanë qortuar dhe e kanë ndaluar zbatimin e mësimin e tyre.

Kjo është e ndaluar nga dy anë: nga synimi dhe nga mjeti. Nga synimi, sepse kërkon ta bëjë të lejuar atë që Allahu dhe i Dërguari i Tij e kanë ndaluar dhe të rrëzojë atë që Ai e ka bërë detyrim. Nga mjeti, sepse i merr për tallje shenjat e Allahut dhe me shkakun synon diçka për të cilën ai nuk është ligjësuar e të cilën Ligjvënësi nuk e ka synuar me të; përkundrazi, synon të kundërtën. Kështu i kundërvihet Ligjvënësit në qëllim, në urtësi dhe në shkak, të gjitha bashkë.

Njerëzit e llojit të parë të dredhive mund të jenë në gjendje më të mirë se shumë nga njerëzit e këtij lloji. Të parët thonë: “Ajo që bëjmë është e ndaluar, mëkat dhe kundërshtim. Ne bëjmë dredhi me të pavërtetën, jemi të pabindur ndaj Allahut e të Dërguarit të Tij dhe kundërshtojmë fenë e Tij.” Kurse shumë nga këta të fundit e bëjnë këtë lloj pjesë të fesë që ka sjellë Sheriati dhe pretendojnë se Ligjvënësi ua ka lejuar të përdorin rrugë të ndryshme dredhie për ta bërë të lejuar atë që Ai e ka ndaluar dhe për të rrëzuar atë që Ai e ka bërë detyrim. Sa larg është gjendja e këtyre nga gjendja e atyre!

Ky lloj dredhish përmban gjithashtu atribuimin e kotësisë Ligjvënësit dhe pretendimin se Ai ka ligjësuar diçka pa dobi, që vetëm shton barrën dhe mundimin. Në të vërtetë, sipas njerëzve të dredhive të pavlefshme, marrëveshjet e ligjësuara kthehen në lojë pa dobi. Dredharaku nuk synon me to qëllimet për të cilat janë ligjësuar; nuk ka asnjë interes për qëllimet e tyre dhe për realitetin e tyre. Synon vetëm të arrijë nëpërmjet tyre atë prej së cilës është ndaluar.

Kështu i bën mbulesë e mburojë pas së cilës fshihet, që të kryejë vetë atë që i është ndaluar, duke e nxjerrë në trajtën e ligjit fetar. Ashtu si xhehmitë e nxorën mohimin e cilësive hyjnore në trajtën e dëlirjes së Allahut nga të metat; hipokritët e nxorën hipokrizinë në trajtën e mirësisë, pajtimit dhe zgjuarsisë për jetesën; zullumqarët e shthurur e nxorën padrejtësinë e agresionin në trajtën e administrimit të çështjeve dhe të ndëshkimit të kriminelëve.

Mbledhësit e taksave të padrejta e nxorën ngrënien e këtyre taksave në trajtën e ndihmës për luftëtarët, mbrojtjes së kufijve dhe ndërtimit të fortesave. Rafiditë e nxorën herezinë, mosbesimin dhe cenimin e prijësve të sahabëve, të shokëve, miqve dhe ndihmësve të të Dërguarit të Allahut ﷺ, në trajtën e dashurisë për familjen e Profetit, të mbrojtjes së saj dhe të besnikërisë ndaj saj.

Ata që shpallin të lejuar gjithçka dhe të shthururit që i atribuohen varfërisë shpirtërore e sufizmit i nxorën bidatet dhe shprehjet e tyre të shfrenuara në trajtën e varfërisë, asketizmit, gjendjeve shpirtërore, njohjeve dhe dashurisë për Allahun e të tjera si këto.

Itihaditë e nxorën mosbesimin dhe herezinë më të madhe në trajtën e teuhidit: se ekzistenca është një, jo dy, dhe se ajo është vetëm Allahu. Sipas tyre, këtu nuk ka dy ekzistenca, Krijues dhe krijesë, Zot dhe rob; ekzistenca është e gjitha një e vetme dhe është vetë realiteti i Zotit.

Kaderitë e nxorën mohimin e fuqisë së përgjithshme të Allahut mbi të gjitha ekzistencat, veprat dhe qeniet e tyre, në trajtën e drejtësisë. Thanë: “Sikur Zoti të kishte fuqi mbi veprat e robërve të Tij, do të duhej të ishte i padrejtë ndaj tyre.” Kështu e nxorën përgënjeshtrimin e kaderit në trajtën e drejtësisë.

Xhehmitë e nxorën mohimin e cilësive të përsosmërisë së Tij në trajtën e teuhidit. Thanë: “Sikur Ai të kishte dëgjim, shikim, fuqi, jetë, vullnet dhe të folur që qëndrojnë tek Ai, nuk do të ishte Një, por do të kishte shumë zota.”

Të shthururit dhe ata që ndjekin epshet e nxorën shthurjen e mosbindjen në trajtën e shpresës, të mendimit të mirë për Allahun dhe të mosmendimit keq për faljen e Tij. Thanë: “Shmangia e mëkateve dhe e epsheve e nënvlerëson faljen e Allahut, shpreh mendim të keq për Të dhe i atribuon të kundërtën e bujarisë, fisnikërisë dhe faljes.”

Havarixhët e nxorën luftimin e prijësve dhe ngritjen kundër tyre me shpatë në trajtën e urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja. Të gjithë njerëzit e bidateve i nxorën bidatet e tyre në trajta të ndryshme, sipas llojit të atyre bidateve. Idhujtarët e nxorën shirkun e tyre në trajtën e madhërimit të Allahut: se Ai është tepër madhështor që t’i afrohesh pa ndërmjetës, ndërmjetësues dhe të adhuruar që të afrojnë tek Ai.

Çdo zotërues i një të pavërtete mund ta përhapë atë vetëm duke e nxjerrë në trajtën e një të vërtete. Qëllimi është se njerëzit e dinakërisë dhe të dredhive të ndaluara e nxjerrin të pavërtetën në forma fetare: sjellin pamjet e marrëveshjeve, pa realitetin dhe qëllimet e tyre.

Nënllojet e dredhive që cenojnë ndalesat dhe detyrimet

Ky lloj dredhish përfshin disa nënlloje.

I pari: Dredhia për lejimin e diçkaje që është e ndaluar tani, si dredhitë e kamatës dhe dredhia e martesës për ta bërë gruan të lejuar për burrin e parë.

I dyti: Dredhia për lejimin e diçkaje, shkaku i ndalimit të së cilës tashmë është lidhur dhe e cila do të bëhet patjetër e ndaluar. Për shembull, burri e kushtëzon divorcin e gruas me një kusht që me siguri do të ndodhë, me një kushtëzim që e sjell divorcin. Pastaj, për të penguar divorcin kur të ndodhë kushti, bën një hul’ të sajuar me dredhi, derisa ajo ndahet prej tij, e më pas martohet sërish me të.

I treti: Dredhia për rrëzimin e diçkaje që është detyrim tani, si heqja e shpenzimit që i takon të bëjë ose e shlyerjes së borxhit të detyrueshëm, duke ia kaluar pronësinë e pasurisë gruas ose fëmijës, që të bëhet i paaftë financiarisht dhe të mos i kërkohet as shpenzimi, as shlyerja. Po kështu ai që e arrin Ramazanin, por nuk dëshiron ta agjërojë dhe udhëton pa ndonjë qëllim tjetër veç prishjes së agjërimit, e raste të ngjashme.

I katërti: Dredhia për rrëzimin e diçkaje, shkaku i detyrimit të së cilës është lidhur, por ajo ende nuk është bërë detyrim, megjithëse do të bëhet. Ai përdor dredhinë që ta pengojë lindjen e detyrimit, si shmangia e zekatit duke ia kaluar pasurinë një pjesëtari të familjes përpara përfundimit të vitit, pastaj duke e rimarrë.

Ky nënlloj ka dy forma: E para, rrëzimi i së drejtës së Allahut të Lartësuar pasi është bërë detyrim ose pasi është lidhur shkaku i saj. E dyta, rrëzimi i së drejtës së muslimanit pasi është bërë detyrim ose pasi është lidhur shkaku i saj; si dredhia për rrëzimin e të drejtës së parablerjes, e cila është ligjësuar për të larguar dëmin nga bashkëpronari, para ose pas lindjes së saj.

I pesti: Dredhia për marrjen e së drejtës së vet, të një pjese të saj ose të kundërvlerës së saj nëpërmjet tradhtisë, siç u sqarua. Kjo ka shumë forma: T’ia mohojë borxhin, ashtu si ai ia mohoi; ta tradhtojë në sendin e lënë në ruajtje, ashtu si ai e tradhtoi; ta mashtrojë duke i shitur një send me të metë, ashtu si ai e mashtroi në shitjen e një sendi me të metë; t’ia vjedhë pasurinë, ashtu si ai ia vodhi.

Ose dikush e merr në punë për një pagesë nën pagesën e zakonshme, me padrejtësi e agresion, me mashtrim, gënjeshtër ose nëpërmjet cenimit të vlerës. Pastaj i punësuari ka mundësi të marrë diçka nga pasuria e atij që e ka punësuar dhe merr aq sa ta plotësojë pagesën e vet.

Këtë lloj e përdorin shumë nga nëpunësit e administratës, mbikëqyrësit e vakëfeve, administratorët dhe mbledhësit e fej’it, haraxhit, xhizjes e zekatit, e të tjerë si ata. Nëse pasuria është e përbashkët për muslimanët, hanë e livadhisin në të. Secili mendon se është humbje të mos marrë diçka prej saj. Edhe kur tregohet, sipas tij, “i drejtë”, mendon se i takon gjysma e pasurisë dhe përpiqet të marrë edhe një të gjashtën për t’i plotësuar dy të tretat! Siç është thënë për njërin prej tyre:

“Gjysma e bejtulmalit i takon si pjesë e caktuar;
për të gjashtën plotësuese përpiqet e mundohet.
Janë prej atyre që nga synimi nuk i kthen
ndëshkimi i sundimtarit, as kamxhiku, as shkopi.”

A ndryshon rrëzimi i detyrimit nga pengimi i lindjes së tij

Nga sa përmendëm u njoh dallimi mes rrugëdaljeve që shpëtojnë nga padrejtësia, dhuna dhe agresioni, dhe dredhive që përdoren për lejimin e së ndaluarës dhe rrëzimin e detyrimeve, edhe pse të dyja quhen dredhi dhe mjete.

U kuptua gjithashtu se shitblerja e inës nuk e shpëton njeriun nga e ndaluara, por e çon tek ajo. Ky është synimi për të cilin janë marrë vesh të dy. Allahu i Lartësuar e di çfarë kanë në vetvete; ata të dy e dinë, dhe e di edhe ai që i sheh.

Po kështu, kalimi i pasurisë në pronësi të fëmijës kur afrohet përfundimi i vitit, për t’iu shmangur zekatit, nuk e shpëton nga mëkati, por e zhyt në të, sepse ai synon rrëzimin e një detyrimi, shkaku i të cilit tashmë është lidhur.

Por justifikimi i atij që e ka lejuar është se nuk ka rrëzuar një detyrim tashmë të lindur; vetëm ka penguar lindjen e tij. Ai bën dallim ndërmjet të dyjave: Njeriut i lejohet ta pengojë lindjen e detyrimit, por nuk i lejohet të pengojë përmbushjen e detyrimit të lindur.

Njësoj arsyetojnë për dredhinë e rrëzimit të së drejtës së parablerjes përpara shitjes. Ajo, sipas tyre, pengon lindjen e së drejtës dhe nuk rrëzon një të drejtë që ka lindur me shitjen; kjo e fundit nuk lejohet, ashtu si nuk lejohet pengimi i zekatit pasi është bërë detyrim, as me dredhi, as pa dredhi.

Po kështu, dredhia për të penguar lindjen e detyrimit të xhumasë, duke banuar në një vend ku nuk dëgjohet thirrja, ose prej të cilit nuk mund të shkohet në xhuma e të kthehesh brenda ditës, apo duke udhëtuar përpara hyrjes së kohës së saj. Por nuk lejohet dredhia për ta lënë, pasi ajo është bërë detyrim.

Po kështu, dredhia për të penguar lindjen e detyrimit të shpenzimit për të afërmin, duke mos fituar pasuri që e sjell këtë detyrim. Por nuk lejohet të përdoret dredhi për rrëzimin e asaj që tashmë është bërë detyrim. Ky është thelbi i dallimit ku mbështeten njerëzit e dredhive.

Kurse ata që i ndalojnë u përgjigjen kështu: Sikur ky dallim t’u sillte dobi dredharakëve, Allahu i Lartësuar nuk do t’i kishte ndëshkuar pronarët e kopshtit, të cilët vendosën t’i vilnin frutat natën që të mos i gjenin të varfrit aty. Ata synuan ta pengonin lindjen e detyrimit pasi ishte lidhur shkaku i tij; kjo është e njëjtë me dredhinë për shmangien e zekatit pasi është vërtetuar shkaku i tij.

Gjithashtu, kjo e rrëzon urtësinë e vendosjes së detyrimit. Allahu i Lartësuar e ka bërë zekatin detyrim në pasuritë e të pasurve për pastrimin dhe dëlirjen e tyre, si mëshirë për të varfrit dhe për plotësimin e nevojës së tyre. Dredhia që pengon lindjen e tij i rrëzon të gjitha këto.

Nëse Ligjvënësi do ta lejonte dredhinë për pengimin e detyrimit pas lidhjes së shkakut të tij, vendosja e detyrimit nuk do të kishte dobi. Secili do të mund ta shmangte me dredhinë më të vogël; kështu detyrimi do të mbetej pa dobi. Ta bësh diçka detyrim dhe pastaj ta lejosh rrëzimin e saj pasi është lidhur shkaku, do të thotë të rrëzosh vetë synimin e vendosjes së saj.

Kur lidhet shkaku i detyrimit, detyrimi lidhet me njeriun përgjegjës. Ligjvënësi nuk ia mundëson atij ta këpusë këtë lidhje, sidomos kur koha e detyrimit është afruar aq sa duket sikur ka hyrë: për shembull, kur nga viti mbetet një ditë ose një orë. Rrëzimi këtu ka të njëjtin gjykim si rrëzimi pas përfundimit të vitit dhe ka të njëjtën të keqe. Dobia që humbet me pengimin pas asaj ore është, nga çdo anë, si e keqja që shkaktohet duke u përpjekur për ta penguar përpara saj.

Gjithashtu, gjykimi pas lidhjes së shkakut është si një gjykim tashmë i vërtetuar e i pranishëm. Detyrimi është vërtetuar me lidhjen e shkakut; vetëm shtyrja deri në përfundim të vitit është lejuar si lehtësim. Për këtë arsye, njeriu mund ta japë detyrimin përpara përfundimit të vitit dhe pagesa e tij quhet e kryer në vendin e duhur.

Shmangia e lindjes së detyrimit synon, në të vërtetë, shmangien e përmbushjes së tij dhe rrëzimin e asaj që Allahu ia ka caktuar kur plotësohet viti. Kjo nuk është si ai që nuk fiton fare pasuri mbi të cilën bëhet detyrim zekati për t’iu shmangur detyrimit; ose nuk e shet pjesën e pronës që të mos lindë e drejta e parablerësit; ose nuk martohet për të mos iu bërë detyrim shpenzimi, e raste të ngjashme. Për këta nuk është lidhur shkaku; ata vetëm kanë lënë diçka që do të sillte detyrimin dhe nuk e kanë krijuar shkakun e tij. Kurse këtu përdoret dredhi pasi shkaku është lidhur, që të rrëzohet përmbushja e detyrimit që lidhet me të dhe t’i hiqet fuqia shkaktare pasi është vërtetuar.

Heqja e kësaj fuqie shkaktare është ndryshim i gjykimit të Allahut dhe rrëzim i tij me dredhi. Kjo nuk i takon njeriut përgjegjës: Allahu i Lartësuar, me gjykimin dhe urtësinë e Tij, e ka bërë këtë shkak; njeriu nuk mund ta zhvlerësojë këtë caktim me dredhi e mashtrim. Kjo ndryshon nga ai që e dhuron pasurinë në të vërtetë, në pamje e në brendësi, ose e shpenzon atë. Ai nuk përdor shfaqjen e një gjëje dhe fshehjen e të kundërtës për të penguar lindjen dhe përmbushjen e detyrimit.

Gjithashtu, dredhia për pengimin e lindjes së detyrimit përmban edhe dredhinë për pengimin e përmbushjes së tij. Dihet se vetëm pengimi i përmbushjes është më i lehtë se dredhia për të dyja bashkë.

Shmangia e detyrimit nuk është e vlefshme kur ai vetë e ka sjellë shkakun e tij. Ai që largohet nga diçka, largohet edhe nga shkaqet e saj. Kurse ky është tejet i etur për pronësinë, që është shkaku i detyrimit të së drejtës mbi të. Pikërisht nga kjo etje për të përdor dredhi që të mos japë, nga lakmia e koprracia. Pra, ai i shmanget përmbushjes së detyrimit, duke menduar se po i shmanget lindjes së tij. E para i ndodh; e dyta jo.

Mjeti dhe qëllimi në martesë, tregti, zekat dhe hul’

Thelbi i dallimit gjendet te mjeti dhe te qëllimi. Atij që bën dredhi për ndalesat dhe për rrëzimin e detyrimeve, qëllimi i është i prishur dhe mjeti i pavlefshëm: e përdor diçka për një synim tjetër nga ai i saj dhe për të arritur një synim të ndaluar.

Allahu i Lartësuar e ka bërë martesën mjet për dashurinë, mëshirën, lidhjen familjare, pasardhësit, uljen e shikimit, ruajtjen e nderit, kënaqësinë e lejuar, strehimin dhe qëllime të tjera të martesës. Kurse ai që bën martesën për ta bërë gruan të lejuar për burrin e parë nuk synon asnjërën prej këtyre. Ai synon lejimin e asaj që Allahu e ka ndaluar. Allahu ia ka ndaluar atë grua burrit që e ka divorcuar tri herë, si ndëshkim për të; kurse ky e përdor martesën e vet me të që t’ia bëjë të lejuar atë që Allahu ia ka ndaluar. Ai nuk e përdor martesën për atë për të cilën është ligjësuar. Prandaj qëllimi është i ndaluar dhe mjeti i pavlefshëm.

Po kështu, Allahu e ka ligjësuar shitblerjen si mjet që blerësi të përfitojë nga sendi dhe shitësi nga çmimi. Por kamatari e përdor për të arritur thjesht kamatën dhe e bën për një qëllim tjetër nga ai i saj. Ai nuk ka synim ta zotërojë atë send ose të përfitojë prej tij; synon vetëm kamatën dhe e përdor shitblerjen si mjet drejt saj.

Ai e ka ligjësuar të drejtën e parablerjes për të larguar dëmin nga bashkëpronari. Kurse ai që do ta zhvlerësojë përdor një këmbim monedhash pa realitet për ta rrëzuar. Kështu mjeti i tij është i pavlefshëm dhe qëllimi i ndaluar.

Zekatin e bëri detyrim si mëshirë për të varfrit dhe pastrim për të pasurit. Kurse ai që e rrëzon, e prish këtë synim duke shfaqur një marrëveshje shitblerjeje a dhurimi që nuk ka realitet. Në huadhënie, Allahu i Lartësuar ka ligjësuar drejtësinë: të mos merret më tepër sesa është dhënë hua. Kur huadhënësi përdor dredhi për shtesën, përdor një rrugë të pavlefshme për një qëllim të ndaluar.

Po kështu, shitja e frutave para se të shfaqet pjekuria e tyre është e pavlefshme, sepse çon te ngrënia e pasurisë pa të drejtë. Nëse dikush përdor dredhi duke vënë kusht vjeljen e menjëhershme, pastaj i lë derisa të piqen, ka përdorur një kusht që nuk e synon për të arritur një qëllim të ndaluar. Të dy palët dhe të tjerët e dinë se ai nuk do t’i vjelë, sidomos kur janë fruta prej të cilave nuk ka asnjë dobi para pjekurisë, si manat, pjeshkët dhe të tjera. Kushtëzimi i vjeljes së tyre është mashtrim i pastër.

Kështu është me të gjitha dredhitë që i kthehen synimit dhe ligjit të Ligjvënësit duke i prishur e zhvlerësuar: qëllimet e tyre janë të ndaluara dhe mjetet janë të pavlefshme, pa realitet.

Po kështu, shpërblimin për lirimin nga martesa dhe hul’in, të cilët Allahu i ka ligjësuar që secili prej bashkëshortëve të çlirohet nga tjetri kur mes tyre lind përçarja, i bënë dredhi për të shkelur betimin dhe për ta mbajtur martesën. Kurse Allahu i Lartësuar e ligjësoi hul’in për ta ndërprerë martesën kur ndërprerja është në dobi të të dyve.

Kështu të bëhet i qartë dallimi mes rrugëdaljeve që përdoren për zbatimin e urdhrit të Allahut dhe të të Dërguarit të Tij, vendosjen e fesë së Tij, urdhërimin për të mirë, ndalimin nga e keqja, ndihmën e atij që ka të drejtë dhe thyerjen e atij që mbron të pavërtetën, dhe dredhive që përdoren për të kundërtën.

Arritja e qëllimeve të ligjshme me rrugët që janë caktuar për t’i arritur është një gjë; arritja e qëllimeve të prishura me rrugë që janë caktuar për gjëra të tjera është diçka tjetër. Dallimi mes dy llojeve është i qëndrueshëm si nga mjeti, ashtu edhe nga qëllimi: nga ajo me të cilën bëhet dredhia dhe nga ajo që synohet me të. Rrugët që çojnë te e lejuara e ligjësuar janë ato që nuk kanë mashtrim në mjetet e tyre dhe as ndalim në qëllimet e tyre. Allahu është Dhënësi i suksesit.

13

Betimi me divorc dhe rrugët e trajtimit të tij te juristët

Rruga e parë — Mendimi se ky betim nuk lidhet

Sa për fjalën tuaj se, kur dikush betohet me divorcin e gruas se do ta pijë këtë verë ose do ta vrasë këtë njeri e të ngjashme, dredhia do ta shpëtonte si nga kjo e keqe, ashtu edhe nga e keqja e ndodhjes së divorcit, përgjigjja është:

Po, për Allahun! Allahu i ka ligjësuar diçka me të cilën ai shpëton. Ka disa rrugë për çlirimin e tij; nuk është e domosdoshme dredhia që përmban mashtrim e dinakëri. Këtu ka disa rrugë, secilën prej të cilave e ka ndjekur një grup juristësh nga të hershmit dhe të mëvonshmit e umetit.

Rruga e parë është e atyre që thonë: Ky betim nuk lidhet në asnjë rast dhe asgjë nuk sjell shkelje të tij me pasojë divorcin.52 Qoftë në formën e betimit, si të thotë: “Divorci më bëhet detyrim, do ta bëj këtë”; qoftë në formën e një kushtëzimi të synuar si të tillë, si të thotë: “Nëse lind dielli”, “nëse të vijnë të përmuajshmet” ose “nëse vjen fillimi i muajit, ti je e divorcuar”; qoftë në formën e një kushtëzimi me të cilin synohet betimi për nxitje, pengim, vërtetim ose përgënjeshtrim, si të thotë: “Nëse nuk e bëj këtë”, ose “nëse e bëj këtë, gruaja ime është e divorcuar”.

Këtë e ka zgjedhur njëri prej nxënësve më të shquar të Shafiut që kanë qëndruar me të, ose më i shquari prej tyre: Ebu Abdurrahmani, i cili është më i lartë në dije se juristët e mëvonshëm që nxjerrin mendime brenda medhhebit dhe i atribuohen Shafiut.53 Ky është edhe medhhebi i shumicës së dhahirive. Sipas tyre, divorci nuk pranon kushtëzim, ashtu si martesa. Kundërshtarët e tyre nuk u janë përgjigjur me ndonjë argument që e shuan nevojën për sqarim.

Rruga e dytë — Shlyerja e betimit pa ndodhur divorci

Rruga e dytë është e atyre që thonë: Divorci me të cilin është bërë betimi nuk ndodh, as çlirimi i robit me të cilin është bërë betimi; nëse betimi shkelet, kërkohet shlyerja e betimit.

Ky është mendimi i Ibën Umerit, Ibën Abasit, Ebu Hurejrës, Aishes, Zejneb bint Um Selemes dhe Hafsës për betimin me çlirimin e robit, i cili është afrim tek Allahu i Lartësuar, madje prej afrimeve më të dashura tek Ai, dhe pasoja e të cilit mund të shtrihet edhe te pjesa në pronësi të dikujt tjetër. Çfarë do të thoshin, atëherë, këta për betimin me divorc, që është e lejuara më e urryer tek Allahu i Lartësuar54 dhe gjëja më e dashur për shejtanin?!

Ajo që i pyeti këta sahabë ishte një grua që ishte betuar se çdo rob që kishte do të ishte i lirë nëse nuk e ndante robin e saj nga bashkëshortja e tij.55 Ata i thanë: “Shlyeje betimin dhe lëre burrin me gruan e vet.”

Këta sahabë ishin tepër të ditur në fenë e Allahut që të jepnin fetva për shlyerjen e betimit me çlirimin e robit dhe ta quanin betim, por të mos e quanin betim atë me divorc dhe ta detyronin shkelësin me ndodhjen e tij. Nuk gjen dot një jurist që ka ndier sadopak aromën e dijes të bëjë ndonjë dallim ndërmjet këtyre dy çështjeve dhe dy kushtëzimeve, nga cilado anë qoftë.

Ahmedi nuk e mori këtë mendim, sepse transmetimi nuk iu vërtetua veçse nga rruga e Sulejman et Tejmiut dhe ai mendoi se ishte i vetëm në përcjelljen e tij. Por atë e kanë ndjekur në të edhe Muhamed ibën Abdullah el Ensariu dhe Esh’ath el Humraniu.56 Prandaj, kur transmetimi iu vërtetua Ebu Theurit, ai e pranoi. Por mendoi se kishte pajtim për detyrimin e divorcit në betimin me të, ndaj nuk e tha këtë edhe për divorcin.

Rruga e tretë — Mendimi i Tausit dhe i Ikrimes

Rruga e tretë është e atyre që thonë: Betimi me divorc nuk ka ndonjë pasojë. Kjo është vërtetuar saktë nga Tausi dhe Ikrimja.

Për Tausin, Abdurrezaku thotë: Na njoftoi Ma’meri, nga Ibën Xhurejxhi, nga Ibën Tausi, nga i ati, se ai nuk e konsideronte betimin me divorc si diçka që sjell pasojë.

Disa njerëz fanatikë ndaj imitimit dhe medhhebeve të tyre e kanë kundërshtuar këtë transmetim me arsyetimin se Abdurrezaku e ka vendosur në kapitullin e betimit të atij që është detyruar. Prandaj e kanë kuptuar si betim me divorc nën detyrim.

Kjo është e pavlefshme. Argumenti nuk qëndron te titulli i kapitullit; merret për bazë ajo që transmetohet brenda tij. Sidomos dijetarët e hershëm, si Ibën Ebi Shejbe, Abdurrezaku, Vekiu e të tjerë, përmendin brenda kapitujve edhe transmetime që nuk përputhen drejtpërdrejt me titullin, megjithëse kanë njëfarë lidhjeje me të. Kush i shqyrton librat e tyre, e gjen këtë aq shumë e aq të njohur, sa nuk mund t’i fshihet. Kjo gjendet edhe në Sahihun e Buhariut, në libra të tjerë dhe në librat e juristëve e të autorëve të ndryshëm.

Edhe sikur Abdurrezaku ta kishte kuptuar kështu, se bëhet fjalë për betimin e të detyruarit, argumenti nuk do të ishte në kuptimin e tij, por në transmetimin që ka përcjellë. Për më tepër, çfarë dobie ka të veçohet këtu betimi me divorc? Çdo i detyruar që betohet, me çfarëdo betimi qoftë, nuk ka betim të vlefshëm.

Sa për Ikrimen, Sunejd ibën Davudi ka thënë në Tefsirin e tij: Na tregoi Abbad ibën Abbad el Muhelebiu, nga Asim el Ahueli, nga Ikrimja, për një burrë që i tha shërbëtorit të vet: “Nëse nuk të godas njëqind herë me kamxhik, gruaja ime është e divorcuar.” Ai tha: “Të mos e godasë shërbëtorin dhe të mos e divorcojë gruan. Kjo është prej hapave të shejtanit.”

Nëse këtij transmetimi i bashkon transmetimin e Ibën Tausit nga i ati, transmetimin e Ibën Abasit për gruan që i tha robit të saj: “Nëse nuk të ndaj nga gruaja, çdo rob që kam është i lirë”, dhe transmetimet e shumta nga Ibën Abasi për betimin duke e shpallur gruan të ndaluar, se ai është një betim që shlyhet, të bëhet e qartë se çfarë mendimi kishin Ibën Abasi dhe nxënësit e tij për këtë çështje.

Nëse pastaj u bashkon transmetimet nga sahabët për betimet me detyrime të kushtëzuara, si haxhi, agjërimi, lëmosha, kurbani, ecja këmbëzbathur drejt Mekës e të tjera, se ato janë betime që shlyhen, të bëhet i qartë mendimi i vërtetë i sahabëve për këtë. Kur kësaj i bashkon analogjinë e saktë, në të cilën gjykimi i rastit bazë dhe i rastit të ri është i njëjtë, të bëhet e qartë përputhja mes analogjisë dhe këtyre transmetimeve.

Nëse ngjitesh edhe një shkallë dhe i peshon këto me tekstet e Kuranit dhe të Sunetit, të bëhet e qartë se cili mendim është më i fortë e cili më i dobët. Megjithatë, me gjithë këtë, ti nuk ke fuqi t’i kundërvihesh pushtetarit dhe atij që thotë: “Unë kam gjykuar dhe kjo është vërtetuar tek unë.” Allahut i kërkohet ndihmë!

Rruga e katërt — Dallimi mes veprimit të gruas dhe veprimit të burrit

Rruga e katërt është e atyre që bëjnë dallim mes betimit lidhur me veprimin e gruas dhe betimit lidhur me veprimin e vet ose të dikujt tjetër. Ata thonë: Nëse i thotë gruas: “Nëse del nga shtëpia”, “nëse flet me një burrë” ose “nëse bën këtë, ti je e divorcuar”, divorci nuk ndodh kur ajo e bën. Por, nëse betohet lidhur me veprimin e vet ose të dikujt tjetër veç gruas së tij dhe e shkel betimin, divorci bëhet i detyrueshëm.

Ky është mendimi i më të diturit në jurisprudencë nga të gjithë nxënësit e Malikut: Esh’heb ibën Abdulazizit. Pozita e tij në jurisprudencë e dije nuk është e panjohur.

Arsyetimi i tij është se, kur gruaja e bën veprimin që ta divorcojë veten, divorci nuk ndodh, si kundërpërgjigje ndaj saj me të kundërtën e synimit të saj. Kjo shkon sipas parimeve të Malikut, Ahmedit dhe atyre që pajtohen me ta, për t’iu kundërpërgjigjur me të kundërtën e synimit atij që i shmanget trashëgimisë ose zekatit, atij që vret personin nga i cili do të trashëgojë, si dhe përfituesit të testamentit ose robit të cilit i është premtuar lirimi pas vdekjes së zotërisë, kur e vrasin atë.

Kjo është kuptueshmëri e vërtetë juridike, sidomos kur ai nuk e ka synuar divorcin e saj, por vetëm ta nxisë ose ta ndalojë dhe që ajo të mos bëjë atë që e lëndon. Si mundet atëherë që veprimi i saj të bëhet shkak për lëndimin më të madh të tij?! Ai nuk ia ka dhënë këtë pushtet me përfaqësim ose me të drejtë zgjedhjeje; as Allahu nuk ia ka dhënë këtu këtë të drejtë me prishje të martesës. Si mund të jetë ndarja në dorën e saj: po të dojë, të qëndrojë me të dhe, po të dojë, të ndahet, vetëm për shkak se ai e ka nxitur ose e ka ndaluar?! Çfarë mund të jetë më e mirë se kjo kuptueshmëri dhe më në përputhje me rregullat e Sheriatit?!

Rruga e pestë — Kushtëzimi dhe marrja përsipër si detyrim

Rruga e pestë është e atyre që dallojnë betimin në formën e kushtit dhe të pasojës nga betimi në formën e marrjes përsipër të një detyrimi. I pari është si fjala: “Nëse e bëj këtë” ose “nëse nuk e bëj, ti je e divorcuar.” I dyti është si fjala: “Divorci më bëhet detyrim”, “më është i detyrueshëm” ose “e kam mbi vete divorcin, nëse e bëj” apo “nëse nuk e bëj”. Në këtë formën e dytë, nëse shkel betimin, divorci nuk bëhet i detyrueshëm, ndryshe nga forma e parë.

Ky është njëri prej tri mendimeve të juristëve shafi’i. Është edhe mendimi i përcjellë nga Ebu Hanifja dhe nxënësit e tij të hershëm. E kanë përmendur autori i Edh Dhehires dhe Ebu Lejthi në fetvatë e tij.

Ebu Lejthi tha: Nëse i thotë: “Divorci yt është detyrë mbi mua”, “më është i domosdoshëm”, “e kam farz” ose “është i vendosur mbi mua”, disa nga juristët tanë të mëvonshëm kanë thënë se ndodh një divorc i kthyeshëm, e ka synuar ose jo. Të tjerë kanë thënë se nuk ndodh, edhe nëse e ka synuar. Dallimin e bën përdorimi zakonor i shprehjes.

Autori i Edh Dhehires tha: Sipas këtij kundërshtimi gjykohet edhe kur thotë: “Nëse e bën këtë, divorci yt është detyrë mbi mua”, ose thotë “më është i domosdoshëm”, dhe ajo e bën.

Kuduriu ka përmendur në shpjegimin e tij se, sipas Ebu Hanifes, divorci nuk ndodh me asnjërën prej këtyre shprehjeve. Sipas Ebu Jusufit, nëse synon divorcin, ndodh me të gjitha. Nga Muhamedi përcillet se ndodh kur thotë “i domosdoshëm”, por jo kur thotë “detyrë”. Sadr esh Shehidi zgjodhi ndodhjen me të gjitha, kurse Dhahiruddin el Merginaniu jepte fetva se nuk ndodh me asnjërën. Këtu mbarojnë fjalët e autorit të Edh Dhehires.

Sa për shafi’itë, Ibën Junusi tha në Sherh et Tenbih: Nëse thotë: “Divorcin dhe çlirimin e robit i kam detyrim” dhe i synon, ato bëhen të detyrueshme, sepse të dyja ndodhin me shprehje të tërthorta kur shoqërohen me qëllimin përkatës. Kjo shprehje e pranon atë kuptim, prandaj trajtohet si shprehje e tërthortë.

Rujaniu tha: Shprehja “Divorcin e kam detyrim” është e drejtpërdrejtë; e numëroi ndër shprehjet e drejtpërdrejta të divorcit. Ndoshta arsyeja është se përdoret më së shumti për të synuar divorcin.

Kaffali tha në fetvatë e tij: Nuk është as shprehje e drejtpërdrejtë, as e tërthortë, deri në atë pikë sa divorci nuk ndodh me të edhe nëse e synon, sepse divorci duhet domosdoshmërisht t’i lidhet gruas dhe këtu kjo nuk është përmbushur. Këto janë fjalët e tij. Shejhu ynë e ka përcjellë këtë mendim edhe nga disa nxënës të Ahmedit. Pra, kundërshtimi në këtë çështje gjendet në të katër medhhebet, sipas përcjelljes së vetë pasuesve të tyre në librat e tyre.

Ky dallim ka edhe një mbështetje tjetër, më të mirë se ajo që përmendi shpjeguesi: Divorci si pasojë nuk është diçka që burri e merr përsipër si detyrim; ajo që mund të marrë përsipër është veprimi i divorcimit. Divorci është pasoja që bie mbi gruan dhe që lidhet me të. Ai që burri merr përsipër është veprimi i të divorcuarit; pasoja e divorcit lidhet me gruan kur ai ndodh.

Kur kjo bëhet e qartë, marrja përsipër e divorcimit nuk e sjell vetvetiu divorcin. Nëse do të thoshte: “Nëse e bëj këtë, e kam për detyrë të të divorcoj”, “i detyrohem Allahut të të divorcoj” ose “divorcimin tënd e kam të domosdoshëm a detyrim”, dhe pastaj do ta shkelte betimin, divorci nuk do të ndodhte. Kështu është edhe kur thotë: “Nëse e bëj këtë, divorcin e kam detyrim”, sepse ka marrë përsipër vetëm veprimin e divorcimit, i cili nuk ndodh thjesht duke e marrë përsipër.

Ata që thonë se divorci ndodh, arsyetojnë: Ai ka marrë përsipër pasojën e divorcit, që është dalja e lidhjes martesore nga zotërimi i tij. Kjo pasojë bëhet e detyrueshme vetëm kur divorci ndodh, prandaj ky zotim nënkupton domosdoshmërisht ndodhjen e tij.

Të tjerët u përgjigjen: Pasojet e tij e lidhin vetëm kur ai e sjell shkakun e tyre, pra veprimin e divorcimit. Atëherë e lidh gjykimi i tij. Por ai, pa dyshim, nuk e ka kryer divorcimin menjëherë; vetëm e ka sjellë të kushtëzuar. Nëse marrja përsipër e një divorcimi të menjëhershëm nuk e bën të detyrueshme ndodhjen e tij, si ta bëjë të detyrueshme kushtëzimi?! Atij që gjykon me paanësi e me vështrim të qartë nuk i fshihet mendimi i saktë. Allahu është Dhënësi i suksesit.

Dallimi i gjykatësit Hisham el Kurtubi mes divorcit dhe betimit me të

Ndër ata që e kanë përmendur dallimin mes divorcit dhe betimit me divorc është gjykatësi Ebu el Velid Hisham ibën Abdullah ibën Hisham el Ezdi el Kurtubiu, në librin e tij Mufid el Hukkam fima ja’ridu lehum min nevazil el ahkam.

Në librin e divorcit, pasi përmendi kundërshtimin e pasuesve të Malikut lidhur me betimet që e ngarkojnë betuesin me detyrime, tha: “Kjo çështje nuk duhet marrë thjesht me imitim, pa e prekur drita e të kuptuarit dhe pa e sqaruar gjuha e argumentit. Do të të tregoj një hollësi me të cilën, në dashtë Allahu i Lartësuar, do ta arrish qëllimin në këtë çështje: dallimin ndërmjet shkaktimit të divorcit dhe betimit me divorc. Në El Mudeuene janë vendosur dy libra: njëri për vetë divorcin dhe tjetri për betimet me divorc. Pas këtij dallimi, në përgjithësi, qëndron një kuptim juridik.”

13

Qëllimi i betimit dhe zhdukja e shkakut të tij

Vijimi i shpjegimit të Hisham el Kurtubiut

“Kjo sepse divorci, sipas formës së tij në Sheriat, është zgjidhje e një lidhjeje të krijuar me marrëveshje, kurse betimi me divorc është vetë një lidhje. Kjo duhet kuptuar. Meqë është lidhje, prej tij nuk lind zgjidhja e martesës, përveçse kur një qëllim e kalon nga pozita e lidhjes në pozitën e zgjidhjes; kështu fjala kalon nga kuptimi i saj i drejtpërdrejtë në atë të tërthortë.

Kjo çështje u shfaq në kohën e Haxhaxhit, te betimet e besëlidhjes për bindje, pasi ligji fetar tashmë ishte plotësuar me parimet, degëzimet, kuptimet e drejtpërdrejta dhe ato figurative. Për betimet me divorc nuk ka veçse atë që po të përmend: Divorci është dy llojesh, i shprehur drejtpërdrejt dhe i shprehur tërthorazi.

I drejtpërdrejtë është çdo formulim që, vetë, e vendos qartë gjykimin e vet. Kurse shprehja e tërthortë ndahet në dy lloje: ajo ku kuptimi i divorcit mbizotëron dhe ajo ku nuk mbizotëron. E para është çdo shprehje që, në përdorimin gjuhësor ose fetar, të bën të kuptosh ndodhjen e divorcit, si: ‘Shko te familja jote’ dhe ‘Fillo pritjen tënde ligjore.’ E dyta është çdo shprehje që, në kuptimin gjuhësor e fetar, nuk të bën të kuptosh divorcin, si të thotë: ‘Ma jep rrobën’, pastaj të thotë: ‘Me këtë synova divorcin.’

Kur formulimet e betimeve i krahasojmë me shprehjet e drejtpërdrejta të divorcit, ato nuk hyjnë në atë lloj. Nëse i krahasojmë me shprehjet e tërthorta, nuk hyjnë në to pa një tregues: një rrethanë shoqëruese, një përdorim zakonor ose një qëllim që e shoqëron formulimin. Nëse rrethana ose përdorimi zakonor mbetet i lëkundur për shkak të një mundësie tjetër që ai e pranon, bëhet e pamundur të përcaktohet qëllimi. As gjykatësi, as dikush tjetër nuk duhet ta shtrijë penën për një fetva përpara se të meditojë mbi kuptime të tilla. Nëse gjykimi nuk mbështetet në qartësinë e dritës së mendimit që e zbulon kuptimin e lidhur me të, ai rrëzohet.”

Pastaj tha: “Do të të përmend atë që më ka mbërritur nga fjalët e dijetarëve për këtë betim dhe atë që kam parë në mendimet e juristëve. Ky është një betim i shfaqur më vonë, që nuk ka ndodhur në periudhën e parë.” Më pas përmendi kundërshtimin e dijetarëve për betimet që e ngarkojnë betuesin me detyrime.

Dallimi në realitet, në qëllim dhe në formulim

Synimi është se ai përmendi dallimin e natyrshëm, të arsyeshëm e fetar ndërmjet shkaktimit të divorcit dhe betimit me divorc. Këto janë dy çështje të ndryshme në realitetin, qëllimet dhe formulimet e tyre; prandaj duhet të jenë të ndryshme edhe në gjykim.

Dallimi në realitet është ai që përmendi: Divorci është zgjidhje e prishje, kurse betimi është lidhje e marrje përsipër e një detyrimi. Pra, kemi dy realitete të ndryshme. I Lartësuari thotë:

por ju ndëshkon për betimet e bëra me qëllim [El Maide, 89 — pjesë e ajetit].

Pastaj e tregoi dallimin në gjykim me fjalën: “Meqë betimi është lidhje, prej tij nuk lind zgjidhje, përveçse nëse kalohet nga pozita e lidhjes në atë të zgjidhjes.” Është e qartë se Ligjvënësi nuk e ka kaluar nga lidhja në zgjidhje; prandaj ai duhet të mbetet në atë për të cilën është vendosur.

Po, nëse betuesi synon me të që divorci të ndodhë në çastin e shkeljes së betimit, e ka përdorur për lidhje dhe për zgjidhje. Atëherë shprehja bëhet e tërthortë për ndodhjen e divorcit; ai e ka synuar atë dhe divorci ndodh. Kjo lidhje e pranon kuptimin e tërthortë dhe është shoqëruar me qëllimin përkatës, prandaj divorci ndodh.

Por, nëse synon vetëm lidhjen e betimit dhe nuk synon aspak divorcin, madje ai është gjëja më e urryer për të, nuk ka sjellë asgjë që e kalon betimin nga kuptimi i tij fetar; as Ligjvënësi nuk e ka kaluar prej atij kuptimi. Prandaj atij i kërkohet vetëm ajo që kërkohet për betimet.

Dijetari i paanshëm le të meditojë mbi këtë dallim dhe le ta çlirojë zemrën, qoftë për një çast, nga fanatizmi, imitimi dhe ndjekja e diçkaje tjetër përveç argumentit.

Qëllimi është se çështja e betimit dhe çështja e shkaktimit të divorcit ndryshojnë në realitet, qëllim dhe formulim; ndaj duhet të ndryshojnë edhe në gjykim. Realiteti u sqarua më sipër. Sa për qëllimin, betuesi synon të nxisë, të ndalojë, të vërtetojë ose të përgënjeshtrojë. Kurse ai që divorcon synon të çlirohet nga bashkëshortja, pa i shkuar ndërmend as nxitje, as ndalim, as vërtetim, as përgënjeshtrim. Gjendja e barazimit të tyre nuk është e paqartë.

Sa për dallimin në formulim, betimi duhet të përmbajë ose një marrje përsipër në formën e betimit, ku jepet edhe përgjigjja e tij, ose një varësi kushtore me të cilën synohet të mos ndodhin as kushti, as pasoja, ose që pasoja të ndodhë nëse ndodh kushti, megjithëse betuesi e urren dhe synon të mos ndodhë. Ajo që është vendosur përpara në formën e parë, vendoset pas në të dytën; ajo që mohohet në të parën, pohohet në të dytën. Ndërsa formulimi që e sjell menjëherë divorcin nuk përmban asgjë nga këto. Kush e përfytyron drejt këtë, e njeh me siguri të vërtetën në këtë çështje. Allahu është Dhënësi i suksesit.

Rruga e gjashtë — Zhdukja e kuptimit për të cilin u bë betimi

Rruga e gjashtë: Të zhduket arsyeja për të cilën u bë betimi. Nëse pas kësaj kryhet veprimi për të cilin është betuar, betimi nuk shkelet, sepse ai u përmbajt nëpërmjet betimit për një shkak të caktuar dhe kjo përmbajtje bie me rënien e atij shkaku.

Kjo përputhet me parimet e Sheriatit dhe me rregullat e medhhebit të Ahmedit e të të tjerëve që e marrin parasysh synimin dhe qëllimin në betim, për përgjithësimin, veçimin, lënien pa kufizim dhe kufizimin e tij. Për shembull, betohet: “Nuk do të flas me filanen”, dhe shkaku që e nxiti të betohej ishte se ajo nuk ishte mahrem për të dhe ai druhej se biseda me të do t’ia cenonte nderin. Pastaj martohet me të. Duke folur me të, nuk e shkel betimin, sepse merret parasysh shkaku që e nxiti: ai e kufizonte betimin te koha kur ajo ishte e huaj për të.

Kjo vlen edhe kur nuk ka pasur një qëllim të veçantë “për sa kohë ajo është kështu”. Nëse e ka pasur këtë qëllim, nuk ka asnjë vështirësi për kufizimin e betimit me të.

Njësoj është kur betohet të mos flasë e të mos shoqërohet me filanin sepse është fëmijë, pastaj ai bëhet burrë, dhe qëllimi e shkaku i betimit lidhej me fëmijërinë e tij. Po kështu, betohet të mos hyjë në një shtëpi për shkak të një njeriu, prania e të cilit atje do ta bënte të dyshuar; ky njeri vdes ose udhëton, e ai hyn dhe nuk e shkel betimin.

Kështu kanë dhënë fetva Ebu Hanifja dhe Ebu Jusufi për atë që betohet: “Nuk do të hyj në këtë shtëpi të filanit dhe nuk do të flas me këtë rob të tij”, e pastaj filani e shet robin dhe shtëpinë.

Njësoj është kur betohet të mos flasë me filanin sepse ai e lë namazin, merr kamatë, merret me verë ose është sundues, pastaj ai pendohet nga të gjitha këto dhe zhduket cilësia për të cilën u bë betimi. Duke folur me të, betimi nuk shkelet.

Po kështu, nëse betohet të mos martohet me filanen për shkak të një cilësie të saj, si prostitucioni a diçka tjetër, dhe ajo cilësi zhduket, nuk e shkel betimin duke u martuar me të.

Të gjitha këto marrin parasysh qëllimet që fjalët i tregojnë. Kur qëllimi bëhet i qartë, ai merret për bazë. Prandaj, nëse betohet se do t’ia shlyejë të drejtën nesër, por qëllimi i tij ose shkaku i betimit është të mos e kalojë atë afat, dhe ia shlyen përpara tij, nuk e shkel betimin. Nëse betohet të mos e shesë robin veçse për një mijë dhe e shet për më shumë, nuk e shkel.

Nëse betohet të mos dalë nga vendi pa lejen e sunduesit dhe qëllimi ose shkaku e kufizon këtë me kohën kur ai është në atë detyrë, pastaj sunduesi shkarkohet, nuk e shkel betimin duke dalë pa lejen e tij. Po kështu, kur e lidh gruan, robin ose robëreshën me betim që të mos dalin pa lejen e tij, pastaj e divorcon gruan, e liron robin ose e shet atë, nuk e shkel betimin nëse dalin pa lejen e tij. Është krejt e qartë se shkaku dhe qëllimi e kërkojnë këtë kufizim. Shembujt janë shumë të shumtë.

Juristët e marrin parasysh këtë, megjithëse në shumë vende nuk e zbatojnë. Kjo është e sakta, sepse fjalët merren për bazë për shkak se tregojnë qëllimet. Kur qëllimi është i qartë, ai merret për bazë dhe formulimi kufizohet prej tij. Prandaj, nëse dikush ftohet për një vakt dhe betohet se nuk do të hajë, betimi kufizohet vetëm me atë vakt; qëllimi, shkaku dhe lidhja e betimit nuk kërkojnë më shumë.

Profeti ﷺ ka njoftuar se veprat vlerësohen sipas qëllimeve dhe se secilit i takon ajo që ka synuar. Ajo që njeriu nuk e ka synuar me betimin e vet dhe që shkaku i tij nuk e kërkon, nuk mund t’i bëhet detyrim, kur dihet me siguri se ai nuk e ka dashur dhe as i ka shkuar ndërmend.

Disa juristë, ndër ta Ibën Akili, shejhu ynë dhe të tjerë, kanë dhënë fetva për atë të cilit i thuhet: “Gruaja jote ka dalë nga shtëpia”, ose “ka bërë imoralitet me filanin”, dhe ai thotë: “Ajo është e divorcuar.” Pastaj i bëhet e qartë se ajo nuk ka dalë nga shtëpia dhe se ai me të cilin u akuzua gjendej në një vend të largët, prej nga nuk mund të arrinte tek ajo, ose kishte vdekur në çastin e akuzës, e të tjera fakte që tregojnë se ajo nuk e ka kryer atë vepër. Në këtë rast divorci nuk ndodh, sepse ai e divorcoi mbi bazën e këtij shkaku, i cili është si kusht në divorcin e tij.

Kjo që kanë thënë është e vetmja që kërkojnë medhhebi dhe rregullat e jurisprudencës. Ata kanë thënë se, nëse i thotë: “Ti je e divorcuar”, pastaj thotë: “Synova: nëse ngrihesh”, deklarata e qëllimit të tij merret për bazë në marrëdhënien e tij me Allahun dhe divorci nuk ndodh. Ky është pikërisht i njëjti rast.

Një rast i ngjashëm është ai që kanë përmendur nxënësit e Ahmedit dhe Shafiut: Robi që ka marrëveshje për blerjen e lirisë ia paguan të zotit shumën dhe ai i thotë: “Je i lirë.” Pastaj del se pasuria e dhënë i takonte dikujt tjetër ose se monedhat ishin të pavlefshme. Lirimi nuk ndodh, megjithëse ai e ka shprehur drejtpërdrejt, sepse e liroi duke u mbështetur në vlefshmërinë e kundërvlerës dhe ajo nuk iu sigurua. Të gjitha rregullat e Sheriatit mbështeten në parimin se, kur një gjykim vendoset për një shkak, ai bie kur shkaku zhduket. Shembujt janë të panumërt. Kjo rrugë e shpëton njeriun nga shumë raste të shkeljes së betimit.

Krahasimi me dredhitë për shmangien e pasojës së betimit

Nëse mediton mbi këto rrugë, do të shohësh se cilëndo prej tyre të ndjekësh, ajo është më e mirë se rrugët e dredhive me të cilat përpiqen ta shmangin shkeljen e betimit. Ato janë disa llojesh. I pari është divorci. I dyti, hul’i i bërë për betimin. I treti, dredhia për ta shpallur martesën të pavlefshme, qoftë me pretendimin se kujdestari kishte bërë diçka që e bënte të shthurur, qoftë se dëshmitarët kishin qenë ulur mbi një ndenjëse mëndafshi, e të tjera të ngjashme: kështu martesa shpallet e pavlefshme dhe divorci nuk ndodh brenda saj. I katërti është dredhia për ta kryer veprimin mbi të cilin është betuar duke ia ndryshuar emrin ose cilësinë, duke e kaluar nga një pronar te një tjetër e të ngjashme.

Kur nuk arrijnë të përdorin asnjërën nga këto katër dredhi, i drejtohen “cjapit të huazuar”: e marrin me pagesë për të kryer marrëdhënien seksuale dhe për të marrë pagesë për të. Ai që e di se do të qëndrojë para Allahut e do të pyetet, le t’i peshojë këto rrugë përballë atyre që përmendëm më parë. Le të ngrihet për Allahun si shqyrtues dhe debatues, i zhveshur nga fanatizmi dhe nga mbrojtja e verbër. Vështirë se e sakta do t’i mbetet e fshehtë. Allahu është Dhënësi i suksesit.

13

Rrëfimi i Ejubit dhe argumenti i shitjes së hurmave

Lehtësimi për atë që ka një arsye të pranueshme

Sa për fjalën e të Lartësuarit drejtuar Ejubit, alejhis selam:

“Merr në dorën tënde një tufë (thuprash të holla) dhe me të godit lehtë (gruan tënde), e mos e thyej betimin!” [Sad, 44 — pjesë e ajetit].

Është për t’u çuditur që me këtë ajet argumenton ai që thotë: Nëse dikush betohet se do ta godasë një njeri me dhjetë kamxhikë, pastaj i mbledh e e godet me to një herë të vetme, nuk e ka përmbushur betimin! Ky është mendimi i pasuesve të Ebu Hanifes, Malikut dhe Ahmedit.

Shafiu tha: Nëse e di se të gjithë e kanë prekur, e ka përmbushur betimin. Nëse e di se nuk e kanë prekur të gjithë, nuk e ka përmbushur. Nëse dyshon, nuk gjykohet se e ka shkelur.

Sikur kjo të mjaftonte për përmbushjen e betimit, numri i goditjeve do të binte edhe për atë që ka kryer imoralitet seksual, për akuzuesin e rremë dhe për pirësin e verës: do të mblidheshin njëqind ose tetëdhjetë kamxhikë dhe do të goditej me to një herë të vetme! Kjo mjafton vetëm për të sëmurin. Imam Ahmedi tha për të sëmurin që duhet të marrë ndëshkimin e caktuar: “Goditet me një degë hurme me shumë fije dhe kështu i hiqet detyrimi i ndëshkimit.”57

Ai u argumentua me atë që ka përcjellë nga Ebu Umame ibën Sehliu, nga Seid ibën Sa’d ibën Ubade, i cili tha: “Mes shtëpive tona ishte një burrë i vogël, i dobët e me trup të paplotë. Njerëzit u befasuan kur e gjetën mbi një robëreshë të tyren, duke kryer imoralitet me të. Sa’d ibën Ubade ia tregoi këtë të Dërguarit të Allahut ﷺ. Ai burrë ishte musliman. Profeti tha: ‘Jepjani ndëshkimin e tij.’ Ata thanë: ‘O i Dërguari i Allahut! Ai është më i dobët nga ç’mendon. Nëse e godasim njëqind herë, do ta vrasim.’ Ai tha: ‘Merrni për të një degë hurme me njëqind fije dhe goditeni me të vetëm një herë.’ Ata ashtu bënë.”58

Rrëfimi i Ejubit ka një kuptim të hollë juridik. Gruaja e tij, nga dëshira e madhe për shërimin e tij dhe shpëtimin nga sëmundja, kërkonte ilaç për të me aq sa mundej. Kur e takoi shejtani dhe i tha ato që i tha, ajo ia tregoi Ejubit, alejhis selam. Ai tha: “Ai është shejtani”, dhe u betua se, nëse Allahu e shëronte, do ta godiste njëqind herë me kamxhik.

Ajo kishte arsye të pranueshme dhe po i bënte mirë atij. Në ligjin e tyre nuk kishte shlyerje betimi; sikur të kishte, ai do ta shlyente dhe nuk do të kishte nevojë ta godiste. Tek ata, betimi sillte detyrim, si ndëshkimet e përcaktuara. Është vërtetuar se, kur ai që duhet të ndëshkohet ka arsye të pranueshme, ndëshkimi lehtësohet duke mbledhur njëqind fije hurme ose njëqind kamxhikë e duke e goditur me to një herë të vetme.

Gruaja e Ejubit kishte arsye të pranueshme: nuk e dinte se ai që i kishte folur ishte shejtani; ajo synonte vetëm mirësinë dhe nuk e meritonte ndëshkimin. Prandaj Allahu e udhëzoi të dërguarin e Tij, Ejubin, që ta trajtonte si atë që ka arsye të pranueshme. Kjo bashkohej me butësinë dhe mirësinë e saj ndaj tij. Kështu Allahu ia bashkoi përmbushjen e betimit me butësinë ndaj bashkëshortes së mirë e të arsyetuar, që nuk e meritonte ndëshkimin.

U bë e qartë përputhja e tekstit të Kuranit në rrëfimin e Ejubit me tekstin e Sunetit për të dobëtin që kishte kryer imoralitet. Gjykimi nuk shtrihet përtej rastit të vet.

Nëse thuhet: Atëherë thoni të njëjtën gjë për atë që betohet ta godasë njëqind herë gruan ose robëreshën, kur ato kanë arsye dhe nuk kanë faj: ta përmbushë betimin me një goditje të vetme me njëqind fije!

Thuhet: Allahu i ka dhënë atij rrugëdalje me shlyerjen. Ai duhet ta shlyejë betimin dhe nuk duhet ta kundërshtojë Allahun duke e “përmbushur” këtu betimin. Nuk i lejohet ta përmbushë; përmbushja e drejtë e tij këtu është të mos e zbatojë dhe ta shlyejë. Nuk i lejohet ta godasë, as me goditje të ndara, as me të mbledhura.

Nëse thuhet: Po kur goditja është detyrim, si ndëshkimi i përcaktuar, a mendoni se kjo mënyrë vlen? Thuhet: Nëse arsyeja pritet të zhduket, si të nxehtët ose të ftohtët e rëndë dhe sëmundja e lehtë, pritet derisa të zhduket, pastaj zbatohet ndëshkimi i detyrueshëm. Muslimi ka përcjellë në Sahihun e tij nga Aliu, Allahu qoftë i kënaqur me të: “Një robëreshë e të Dërguarit të Allahut ﷺ kreu imoralitet dhe ai më urdhëroi ta godisja. Shkova tek ajo dhe e gjeta pak pas lindjes. U frikësova se, po ta godisja, do ta vrisja. Ia tregova të Dërguarit të Allahut ﷺ dhe ai tha: ‘Mirë ke bërë. Lëre derisa të shërohet.’”

Shitja e vlefshme dhe kufijtë e argumentit

Sa për hadithin e Bilalit për hurmat dhe fjalën e Profetit ﷺ: “Shiti hurmat me dirhemë, pastaj me dirhemët bli hurma të mira”, shejhu ynë tha: Ai nuk tregon lejimin e dredhisë me marrëveshje që nuk synohen në vetvete, për disa arsye.

E para: Profeti ﷺ e urdhëroi të shiste mallin e parë dhe pastaj, me çmimin e tij, të blinte një mall tjetër. Dihet se kjo kërkon vetëm shitblerjen e vlefshme. Kur të dyja shitblerjet kryhen në mënyrë të vlefshme, kjo lejohet pa dyshim. Edhe ne themi se çdo shitblerje e vlefshme e sjell pronësinë.

Por çështja është te shitblerje për të cilat Suneti dhe fjalët e sahabëve tregojnë se, megjithëse në pamje janë shitblerje, në të vërtetë janë kamatë dhe shitblerje të pavlefshme. Dihet se raste të tilla nuk hyjnë në hadith. Nëse dy veta kundërshtohen për një shitblerje të tillë, nëse është e vlefshme ose e pavlefshme, dhe njëri do ta përfshijë nën këtë formulim, nuk mundet pa provuar më parë se ajo është shitblerje e vlefshme. Por, nëse e ka provuar këtë, nuk ka më nevojë të argumentohet me këtë hadith. Kështu bëhet e qartë se në të nuk ka argument për asnjërin prej rasteve të kundërshtuara.

Unë them: Ngjashëm do të ishte nëse dikush e merr për argument për lejimin e shitjes së një sendi që nuk është i pranishëm, për një shitblerje me të drejtë zgjedhjeje mbi tri ditë, për shitblerjen me kusht të lirimit nga përgjegjësia për të metat ose për lloje të tjera të kundërshtuara, duke thënë: “Ligjvënësi e ka dhënë pa kufizim lejen e shitblerjes.”

E vërteta është të thuhet: Urdhri i pakufizuar për shitblerje kërkon shitblerjen e vlefshme. Ne nuk e pranojmë se ky rast, për të cilin janë marrë vesh që më parë, është një shitblerje e vlefshme.

Urdhri i përgjithshëm nuk përcakton çdo kusht të hollësishëm

E dyta: Hadithi nuk përmban një përgjithësim që përfshin çdo rast. Ai tha: “Bli me dirhemët hurma të mira.” Urdhri për një veprim pa cilësime nuk është urdhër për secilin prej cilësimeve të tij. Realiteti i përbashkët gjendet te të gjithë shembujt, por ajo që është e përbashkët nuk është ajo që e dallon secilin shembull nga tjetri, as nuk e kërkon atë. Prandaj urdhri për të përbashkëtën nuk është kurrsesi urdhër për cilësinë dalluese.

Po, ai kërkon që njëri prej këtyre cilësimeve të jetë i pranishëm, pa e përcaktuar se cili. Kështu ato përfshihen si alternativa, por kjo nuk kërkon që urdhri t’i përfshijë të gjithë shembujt së bashku, siç kërkon kundërshtari.

Fjala: “Shite këtë rrobë” nuk kërkon urdhrin që t’ia shesë Zejdit ose Amrit, për këtë apo atë çmim, në këtë apo atë treg. Formulimi nuk tregon asgjë prej këtyre. Kur e kryen veprimin e emërtuar, e ka zbatuar urdhrin për shkak të pranisë së vetë shitjes, jo për shkak të pranisë së këtyre cilësimeve.

Kur kjo kuptohet, në hadith nuk ka urdhër të blejë nga i njëjti blerës, as nga dikush tjetër; as me monedhën e vendit, as me tjetër; as me çmim të menjëhershëm, as të shtyrë. Këto cilësime janë jashtë kuptimit të formulimit. Kush pretendon se formulimi i përfshin të gjitha, gabon. Por vetë formulimi nuk e pengon vlefshmërinë e përmbushjes kur veprimi kryhet me to.

Disa kanë thënë se mosurdhërimi i këtyre cilësimeve kërkon që veprimi të mos quhet i përmbushur kur kryhet me to, përveçse me një tregues shtesë. Ky është gabim i qartë. Formulimi nuk merret me to, as për t’i mohuar, as për t’i pohuar; as prania, as mungesa e tyre nuk është pjesë e kërkesës së urdhrit. Natyrisht, veprimi i urdhëruar nuk mund të ndodhë pa njërën prej tyre, sepse duhet të ekzistojë si rast i veçantë e i përcaktuar. Por kjo është domosdoshmëri e ekzistencës së tij në realitet, jo synim i urdhrit. Urdhërimi ose ndalimi i këtyre rrethanave merret nga një argument tjetër.

Kjo i përgjigjet edhe atij që thotë: “Sikur blerja nga i njëjti blerës të ishte e ndaluar, Profeti do ta kishte ndaluar.” Qëllimi i tij ﷺ ishte vetëm të tregonte rrugën nëpërmjet së cilës ai që ka hurma të dobëta mund të blejë hurma të mira: t’i shesë të dobëtat për një çmim dhe me atë çmim të blejë të mira. Ai nuk trajtoi kushtet dhe pengesat e shitblerjes. Nuk ka kuptim të merret ky hadith për të mohuar një kusht të caktuar,59 ashtu si nuk merret për të mohuar të gjitha kushtet e tjera.

Shembuj të përdorimit të pasaktë të teksteve pa kufizim

Kjo është si të argumentohet me fjalën e të Lartësuarit:

Dhe, hani e pini, deri sa të dalloni qartë perin e bardhë të agimit nga peri i zi (i errësirës) [El Bekare, 187 — pjesë e ajetit].

për lejimin e ngrënies së çdo kafshe grabitqare me dhëmbë shqyes dhe të çdo shpendi me kthetra, ose për lejimin e pijeve për të cilat ka kundërshtim, e të ngjashme. Ky argumentim është i pasaktë, madje ndër më të pavlefshmit. Formulimi nuk merret me këtë dhe nuk synon të tregojë se çfarë ushqimi ose pijeje është e lejuar; synon vetëm sqarimin e kohës së ngrënies e pirjes dhe të mbarimit të saj.

Po kështu, kush argumentohet me fjalën e të Lartësuarit:

I martoni beqarët ndër ju [En Nur, 32 — pjesë e ajetit].

për lejimin e martesës me gruan që ka kryer imoralitet përpara se ajo të pendohet; për vlefshmërinë e martesës së tahlilit; për martesën me të pestën ndërsa e katërta është ende në pritjen ligjore; për martesën e përkohshme, martesën e shkëmbimit të grave pa mehr ose martesa të tjera të pavlefshme, argumentimi i tij është i pavlefshëm.

Po kështu, kush argumentohet me fjalën e të Lartësuarit:

Allahu e ka lejuar tregtinë [El Bekare, 275 — pjesë e ajetit].

për lejimin e shitjes së qenit ose të gjërave të tjera për të cilat ka kundërshtim, argumenton gabim. Ajeti nuk synon ta sqarojë këtë; ai synon dallimin ndërmjet marrëveshjes së kamatës dhe asaj të shitblerjes: Allahu e ka ndaluar të parën dhe e ka lejuar të dytën. Por të kuptohet prej tij se Ai ka lejuar shitjen e çdo gjëje, kjo nuk është e saktë.

Është si të argumentohet me fjalën e të Lartësuarit:

Hani e pini, por mos e teproni [El A’raf, 31 — pjesë e ajetit].

për lejimin e çdo ushqimi e pijeje. Ose me fjalën e Profetit ﷺ: “Kush prej jush ka mundësi për martesë, le të martohet”,60 për lejimin e martesave të kundërshtuara.

Ose me fjalën e të Lartësuarit:

Nëse i ndani gratë, ndajini ato para kohës së tyre të pritjes [Et Talak, 1 — pjesë e ajetit].

për lejimin e bashkimit të tri divorceve dhe fuqinë e tyre juridike, si dhe për vlefshmërinë e divorcit të atij që është detyruar ose është i dehur. Ose me fjalën:

Mos u martoni me idhujtaret, deri sa ato të besojnë. [El Bekare, 221 — pjesë e ajetit].

për vlefshmërinë e martesës pa kujdestar, pa dëshmitarë ose për raste të tjera të kundërshtuara. Ose me fjalën:

martohuni me ato gra që ju pëlqejnë [En Nisa, 3 — pjesë e ajetit].

për lejimin e çdo martese të kundërshtuar, duke e marrë për argument për martesën e përkohshme, tahlilin, shigarin, martesën pa kujdestar e pa dëshmitarë, martesën me njërën motër ndërsa tjetra është ende në pritjen ligjore, martesën me gruan që ka kryer imoralitet, martesën ku mohohet mehri dhe të tjera. I gjithë ky argumentim është i prishur, si në shqyrtim, ashtu edhe në debat.

Është për t’u çuditur që ai që e ndjek këtë rrugë e kundërshton Ibën Hazmin për argumentimin e tij me fjalën:

Po këto detyrime janë edhe për trashëgimtarin (e fëmijës jetim). [El Bekare, 233 — pjesë e ajetit].

se bashkëshortja duhet t’i mbulojë shpenzimet burrit kur ai bëhet i paaftë për to dhe ajo ka pasuri për të shpenzuar, meqë ajo është trashëgimtare e tij. Ky argumentim është më i saktë se të mëparshmit: ai mbështetet në një formulim të përgjithshëm si në shprehje, ashtu edhe në kuptim, ku gjykimi është lidhur me një kuptim të synuar që kërkon përgjithësimin. Kurse tekstet e tjera janë pa cilësime, por nuk përfshijnë përgjithësim të tillë, as në shprehje, as në kuptim. Me to nuk janë synuar rastet për të cilat ata i përdorën si argument.

Kur kjo njihet, argumentimi me fjalën: “Shiti hurmat e përziera me dirhemë, pastaj me dirhemët bli hurma të mira” nuk tregon në asnjë mënyrë lejimin e shitblerjes së inës. Kush e përdor për lejimin e vlefshmërinë e saj, argumenton gabim.

Nuk është e zakonshme që ai që shet hurma me dirhemë të blejë me to nga i njëjti blerës, që të thuhet se ky është rasti mbizotërues. Përkundrazi, zakonisht ai ua paraqet mallin tregtarëve në përgjithësi, e çon aty ku synon ose e nxjerr në ankand. Kur ia shet njërit prej tyre, ai mund ta ketë mallin që shitësi kërkon, por mund edhe të mos e ketë.

Është si kur dikush i thotë përfaqësuesit të vet: “Shite këtë pambuk dhe me çmimin e tij bli rroba pambuku”, ose: “Shite këtë grurë të vjetër dhe me çmimin e tij bli të ri.” Vështirë se i shkon ndërmend blerja nga po ai blerës. Ai blen atje ku gjen atë që kërkon; dhe ka më shumë gjasa ta gjejë te dikush tjetër, sesa pikërisht tek ai.

Nëse thuhet: Le të jetë kështu. Përse nuk e ndaloi atë rast, edhe nëse nuk hyn në formulimin e tij? Lënia e fjalës pa kufizim kërkon mungesën e ndalimit.

Thuhet: Formulimi pa kufizim nuk kërkon as ndalimin, as lejimin e tij, siç u sqarua. Gjykimi i lejimit ose ndalimit merret nga vende të tjera. Më së shumti, ky formulim ka heshtur për të, ndërsa ndalimi i tij është njohur nga argumentet që ndalojnë inën.

Katër arsyet e tjera që rrëzojnë përdorimin e hadithit për inën

E treta: Fjala “Shiti hurmat e përziera me dirhemë” kuptohet për një shitblerje që synohet vërtet dhe që nuk përmban kusht që ia heq këtë synim; ndryshe nga shitblerja që nuk synohet në vetvete. Nëse do të thoshte: “Shite këtë rrobë”, ose “E shita këtë rrobë”, nuk do të kuptohej shitja nën detyrim, shitja për shaka ose shitja fiktive për t’u mbrojtur nga një rrezik i jashtëm. Do të kuptohej shitja me të cilën synohet kalimi i asaj kundërvlere. Kjo është sqaruar më herët.

E sqaron edhe ky fakt: Këta të dy mund të bisedojnë që në fillim për shitjen e hurmave me hurma, në sasi të pabarabarta; pastaj i bëjnë dirhemët thjesht mjet për ta nxjerrë të lejuar, pa i synuar ata. Synimi është vetëm një sa’ kundrejt dy sa’ëve. Dihet se Ligjvënësi nuk lejon diçka të tillë, e aq më pak ta urdhërojë e t’i udhëzojë njerëzit drejt saj.

E katërta: Profeti ﷺ e ka ndaluar bashkimin e dy shitblerjeve në një. Kur bien dakord që t’ia shesë për një çmim e pastaj të blejë prej tij me të, janë dy shitblerje në një; prandaj nuk hyjnë në hadith, sepse e lejuara nuk e përfshin atë që është ndaluar.

Këtë e sqaron arsyeja e pestë: Ai ﷺ tha: “Shiti hurmat e përziera me dirhemë, pastaj me dirhemët bli hurma të mira.” Kjo kërkon një shitblerje të re që fillon pasi ka përfunduar e para. Kur që në fillim bien dakord: “Unë të shes dhe blej prej teje”, janë marrë vesh për të dyja marrëveshjet së bashku. Prandaj ky rast nuk hyn në hadithin e lejimit, por në atë të ndalimit.

E gjashta: Edhe sikur të supozohej se hadithi ka një përgjithësim në formulim, ai është veçuar nga raste të panumërta, sepse çdo shitblerje e pavlefshme është jashtë tij. Kjo e dobëson fuqinë e përgjithësimit të tij.61 Rasti që përmendëm veçohet prej tij me argumente që janë tekste të qarta ose pothuajse të tilla. Prandaj nxjerrja e tij nga përgjithësimi është ndër gjërat më të lehta. Allahu është Dhënësi i suksesit.

Tregtia e menjëhershme që kryhet ndërmjet njerëzve

Nga kjo u bë e qartë pavlefshmëria e argumentimit për lejimin e dredhive të pavlefshme me fjalën e të Lartësuarit:

Përveç nëse bëhet fjalë për tregti të çastit që bëni me njëri-tjetrin [El Bekare, 282 — pjesë e ajetit].

duke pretenduar se ajo përfshin inën dhe raste të tjera, meqë dy palët e qarkullojnë mallin mes tyre.

Allahu i Lartësuar i ka ndarë shitblerjet e synuara realisht, që ua ka ligjësuar robërve të Tij për dobinë e jetesës dhe të botës së tyre tjetër, në shitblerje me afat dhe shitblerje të menjëhershme. Pastaj i urdhëroi të sigurohen për shitblerjet me afat me shkrim dhe dëshmitarë. Nëse nuk i gjejnë në udhëtim, të sigurohen me peng, për ruajtjen e pasurive dhe shmangien e humbjes së të drejtave nga mohimi ose harresa. Pastaj u tregoi se nuk kanë faj ta lënë këtë te shitblerjet e menjëhershme, sepse aty janë të sigurt nga dëmi i mohimit të ndërsjellë dhe i harresës.

Pra, me tregtinë që qarkullon mes tyre synohen shitblerjet që zakonisht ndodhin ndër njerëz. Asnjë prej shokëve të të Dërguarit të Allahut ﷺ, as nga tabi’inët, pasuesit e tyre, komentuesit e Kuranit ose imamët e jurisprudencës nuk ka kuptuar prej saj marrëveshjen me kamatë që qarkullon mes dy kamatarëve. Përkundrazi, ata e kanë kuptuar ndalimin e saj nga tekstet që ndalojnë kamatën. Pa dyshim, përfshirja e saj në ato tekste është më e qartë sesa përfshirja në këtë ajet.

Këtë e tregon edhe fakti se kjo marrëveshje me kamatë ndërmjet tyre zakonisht bëhet vetëm me afat: blen prej tij një mall me çmim të menjëhershëm, pastaj ia shet atij me çmim më të lartë e me afat. Zakonisht kjo është pikërisht ajo për të cilën kërkohen dëshmitarët dhe shkrimi, nga frika e mohimit. Kurse Allahu i Lartësuar thotë:

Përveç nëse bëhet fjalë për tregti të çastit që bëni me njëri-tjetrin, në këtë rast nuk keni ndonjë gjynah nëse nuk e shënoni atë [El Bekare, 282 — pjesë e ajetit].

duke e përjashtuar nga fjala e Tij:

O besimtarë! Kur të lidhni kontratë borxhi mes njëri-tjetrit për një afat të caktuar, shkruajeni atë [El Bekare, 282 — pjesë e ajetit].

Në këtë marrëveshje me kamatë ata janë marrë vesh për një borxh me afat të caktuar, për njëqind kundrejt njëqind e tridhjetë e të ngjashme. Ku është kjo përballë tregtisë së menjëhershme, ku njerëzit e njohin dallimin ndërmjet tregtisë dhe kamatës?!

Tregtia në fjalën e Allahut e të të Dërguarit të Tij, në gjuhën arabe dhe në përdorimin zakonor të njerëzve nënkupton shitblerjet e synuara vërtet, ku synohet si çmimi, ashtu edhe malli. Por, kur dy palët merren vesh për kamatë të pastër dhe pastaj shfaqin një shitblerje që nuk e synojnë aspak, për t’i dhënë njëri tjetrit njëqind menjëherë kundrejt njëqind e njëzet me afat, kjo nuk hyn në tregtinë e lejuar, por në kamatën e ndaluar. Allahu e di më së miri.

13

Shprehjet e tërthorta dhe dallimi i tyre nga dredhitë e ndaluara

Pesë dallime ndërmjet shprehjes së tërthortë dhe dredhisë

Sa për argumentimin tuaj me shprehjet e tërthorta për lejimin e dredhive, sa i pavlefshëm është ky argumentim! Ku janë shprehjet e tërthorta, me të cilat njeriu shpëton nga padrejtësia dhe nga gënjeshtra, përballë dredhive me të cilat rrëzon detyrimet e Allahut dhe bën të lejuar atë që Allahu ka ndaluar?!

Ai që përdor një shprehje të tërthortë flet të vërtetën dhe, ndërmjet tij e Allahut të Lartësuar, thotë fjalë të sinqerta. Sidomos kur nuk synon me formulimin diçka kundër kuptimit të tij të dukshëm në vetvete, por dëgjuesit i duket ndryshe nga dobësia e kuptimit dhe mangësia në njohjen e domethënies së fjalës.

Shumica e shprehjeve të tërthorta dhe e shakave të Profetit ﷺ ishin të këtij lloji: “Ne jemi prej uji”;62 “Do të të hipim mbi të voglin e devesë”;63 “Burri yt që ka të bardhë në sy”; dhe “Në Xhenet nuk hyn plakë.” Edhe shumica e shprehjeve të tërthorta të selefëve ishin të tilla.

Ai që flet tërthorazi synon me formulimin atë që formulimi, në përgjithësi, është vendosur të tregojë e të pohojë. Nuk del kështu jashtë kufijve të të folurit. Në të folur ka kuptim të drejtpërdrejtë e figurativ, të përgjithshëm e të veçantë, të pakufizuar e të kufizuar, fjalë me një kuptim e fjalë me disa kuptime, fjalë me domethënie të ndryshme dhe fjalë sinonime. Domethënia ndryshon herë sipas fjalës së veçantë, herë sipas bashkimit të fjalëve. Ku është kjo përballë dredhive ku me marrëveshjen synohet ajo për të cilën ajo nuk është ligjësuar aspak dhe që nuk është kërkesë ose pasojë e saj, as fetarisht, as në realitet?!

Dallimi i dytë: Sikur ai që flet tërthorazi ta shprehte hapur qëllimin e vet, ai nuk do të ishte i pavlefshëm ose i ndaluar. Ndryshe është dredharaku: sikur ta shprehte hapur atë që synon nëpërmjet pamjes së marrëveshjes, do të ishte e ndaluar dhe e pavlefshme.

Nëse kamatari që përdor dredhi do të thoshte: “Të shita njëqind të menjëhershme kundrejt njëqind e njëzet pas një viti”, do të ishte e ndaluar dhe e pavlefshme; pikërisht ky është qëllimi i tij dhe i palës tjetër. Po kështu, nëse huadhënësi thotë: “Të dhashë hua një mijë me kusht të m’i kthesh me këtë shtesë”, kjo është e ndaluar e e pavlefshme dhe është vetë synimi i tij. Po kështu ai që bën tahlilin, po të thoshte: “U martova me të me kusht që ta bëj të lejuar për atë që e ka divorcuar tri herë.” Kurse ai që flet tërthorazi, sikur ta shprehte qëllimin e vet, nuk do të ishte e ndaluar. Ku është njëri e ku tjetri?!

Dallimi i tretë: I pari synon me fjalën atë që formulimi e pranon ose e kërkon. Dredharaku synon me marrëveshjen atë që ajo nuk e pranon dhe nuk është vendosur ta sjellë, as sipas fesë, as sipas zakonit, as sipas realitetit.

Dallimi i katërt: Ai që flet tërthorazi ka qëllim të drejtë dhe mjet të lejuar. Nuk ka ndalim mbi qëllimin e tij dhe as mbi mjetin drejt tij. Ndryshe është dredharaku: ai synon diçka të ndaluar dhe mjeti i tij është i pavlefshëm, siç e sqaruam.

Dallimi i pestë: Shprehja e tërthortë e lejuar nuk është në asnjë mënyrë përpjekje për ta mashtruar Allahun e Lartësuar. Më së shumti, ajo është mashtrim i një krijese që Ligjvënësi ka lejuar të mashtrohet për shkak të padrejtësisë së saj, si kundërpërgjigje ndaj saj. Lejimi i mashtrimit të zullumqarit nuk kërkon lejimin e mashtrimit të atij që ka të drejtë.

Shprehja e tërthortë që kundërshton kuptimin e dukshëm të formulimit në vetvete është e qortueshme, përveçse kur ka nevojë. Ajo që nuk është e tillë lejohet, përveçse kur përmban një të keqe. Në dredhitë e qortuara hyn vetëm e para. Ai që flet tërthorazi synon largimin e së keqes; ai që bën dredhi me të pavërtetën synon largimin e së drejtës.

Shprehja e tërthortë me fjalë dhe me veprim

Shprehja e tërthortë, ashtu si bëhet me fjalë, bëhet edhe me veprim. Luftëtari shfaq se synon një drejtim dhe udhëton drejt tij, që armiku të mendojë se nuk e synon atë; pastaj kthehet kundër tij. Duelisti tërhiqet përpara kundërshtarit, që ai ta mendojë të mundur, pastaj kthehet e e sulmon. Ose dikush shfaq dobësi e paaftësi, që të shpëtojë nga shfrytëzimi me detyrim dhe dëmi i tjetrit, e raste të ngjashme.

Mund të bëhet edhe me fjalë e me veprim së bashku, si fjala e Sulejmanit, alejhis selam: “Ma sillni thikën, që ta ndaj mes jush!” Mund të bëhet duke shfaqur shurdhësi e duke lënë të kuptohet se nuk dëgjon; duke shfaqur gjumë, ngopje ose pasuri, aq sa ai që nuk e njeh gjendjen ta mendojë të pasur.

Ashtu si paqartësia e përgjithshme shfaqet në fjalë, shfaqet edhe në veprime. Profeti ﷺ i dha Umerit, Allahu qoftë i kënaqur me të, një veshje mëndafshi. Kur ai e veshi, ia kundërshtoi dhe i tha: “Nuk ta dhashë që ta vishje.” Pastaj ai ia dha një vëllai të vet idhujtar në Mekë.64

Pra, mosshpjegimi i hollësive, shumëkuptimësia dhe paqartësia ndodhin herë në fjalë, herë në veprime e herë në të dyja bashkë.

Një lloj i shprehjes së tërthortë është kur njeriu thotë një fjalë të vërtetë, synon kuptimin e saj të drejtpërdrejtë e të dukshëm dhe e lë dëgjuesin të mendojë se ajo i përket dikujt tjetër, që ta pranojë e të mos ia kthejë, ose që të shpëtojë nga e keqja e padrejtësia e tij. Kështu Abdullah ibën Revaha, Allahu qoftë i kënaqur me të, i recitoi bashkëshortes së vet ato vargje dhe e la të mendonte se po lexonte Kuran, duke shpëtuar nga e keqja e saj.65

Po kështu, dikush do të zbatojë një të drejtë të saktë, por ajo nuk pranohet prej tij për shkak se folësi është ai vetë ose dikush për të cilin nuk kanë mendim të mirë. Nëse ia lë dëgjuesit të kuptojë se fjala i përket një njeriu të respektuar, prej të cilit ai do ta pranonte, kjo është ndër format më të mira të tërthortës.

Kështu Ebu Hanifja, Allahu e mëshiroftë, i mësoi nxënësit e vet kur iu ankuan: “Ne u themi: ‘Ka thënë Ebu Hanifja’, dhe ata nxitojnë të kundërshtojnë.” Ai tha: “Tregojani çështjen. Kur ta pëlqejnë dhe ajo të zërë vend tek ata, thojuni: ‘Ky është mendimi i Ebu Hanifes.’” Kjo u ndodh shpesh edhe dijetarëve tanë me xhehmitë dhe degëzimet e tyre.

13

Rrëfimi i Jusufit dhe urtësia e planit për mbajtjen e vëllait

Kthimi i mallit dhe sprovat që paraprijnë përfundimet e mira

Sa për argumentimin e tyre se Allahu i Lartësuar ia mësoi të dërguarit të Tij, Jusufit, rrugën me të cilën arriti ta merrte vëllanë e vet, e kështu me radhë, disa njerëz të dredhive kanë menduar se kjo është argument për ta në këtë çështje. Por nuk është siç pretendojnë. Ky argumentim është ndër më të pavlefshmit.

Ata që e përdorin si argument nuk lejojnë asgjë nga ajo që gjendet në këtë rrëfim; as ligji ynë nuk e lejon në atë trajtë. Si mund të argumentohet dikush me diçka që vetë e ka të ndaluar ta zbatojë e nuk e lejon në asnjë mënyrë?! Allahu i Lartësuar ia lejoi këtë të dërguarit të Tij, Jusufit, si kundërpërgjigje e ndëshkim ndaj vëllezërve për atë që i kishin bërë, si ndihmë për të kundër tyre, si vërtetim të ëndrrës së tij dhe si ngritje të pozitës së tij e të të atit.

Megjithatë, në rrëfimin e tij me vëllezërit ka disa rrugëdalje të lavdërueshme. E para është fjala e tij drejtuar shërbëtorëve:

I vendosni paratë e tyre (që paguan) në plaçkat e tyre, në mënyrë që t’i gjejnë ato kur të kthehen te familja e vet; ndoshta kthehen përsëri. [Jusuf, 62 — pjesë e ajetit].

Me këtë bëri shkak për kthimin e tyre. Për këtë janë përmendur disa kuptime: U frikësua se mos nuk kishin më monedha argjendi me të cilat të ktheheshin; druhej se marrja e çmimit do t’i dëmtonte; e pa si mungesë fisnikërie t’ua merrte; ose ua tregoi bujarinë e vet duke ua kthyer mallin, që kjo t’i nxiste më shumë të ktheheshin.

Është thënë gjithashtu se e dinte se amaneti i tyre do t’i detyronte të ktheheshin për t’ia kthyer. Pra, mjeti i përdorur ishte një vepër e mirë. Synimi ishte kthimi i tyre dhe ardhja e vëllait, gjë që kishte dobi për ta, për të atin dhe për vetë Jusufin: një qëllim i mirë.

Ai nuk ua zbuloi veten për arsye të tjera, ku kishte dobi për ta, për të atin dhe për të, si dhe për plotësimin e së mirës që Allahu donte për ta në këtë sprovë. Sikur t’ua zbulonte veten që herën e parë, bashkimi me ta dhe me të atin nuk do të kishte atë ndikim të madh e atë pozitë.

Kjo është mënyra e Allahut të Lartësuar me përfundimet e mëdha e të lavdëruara: Kur do ta çojë robin tek ato, ua përgatit shkaqet prej sprovave, fatkeqësive dhe vështirësive. Mbërritja tek ato, pas gjithë kësaj, është si mbërritja e banorëve të Xhenetit në të pas vdekjes, tmerreve të berzahut, ringjalljes, daljes nga varret, qëndrimit për gjykim, llogarisë, urës së Siratit dhe përballimit të atyre tmerreve e vështirësive.

Po kështu, Ai e futi të Dërguarin e Tij ﷺ në Mekë me atë hyrje madhështore, pasi jobesimtarët e kishin nxjerrë prej saj në atë mënyrë; dhe i dha atë fitore të fuqishme pasi kishte përballuar me armiqtë e Allahut gjithë ato që kishte përballuar.

Kështu veproi edhe me të dërguarit e Tij, Nuhun, Ibrahimin, Musain, Hudin, Salihun dhe Shuajbin, paqja qoftë mbi ta. Ai i çon njerëzit drejt përfundimeve të lavdërueshme nëpërmjet shkaqeve që shpirtrat i urrejnë dhe i kanë të vështira. I Lartësuari thotë:

Lufta ju është bërë detyrim, ndonëse ajo është e urryer për ju. Por ndodh që të urreni diçka, ndërkohë që ajo është e mirë për ju; dhe ndodh që të doni diçka, ndërkohë që ajo është e dëmshme për ju. Allahu e di, ndërsa ju nuk e dini. [El Bekare, 216].

“Ndoshta ajo që shpirtrat e urrejnë bëhet shkak
për më të dashurën e tyre, si asnjë shkak tjetër.”

Në përgjithësi, përfundimet e lavdërueshme fshihen brenda shkaqeve të urryera e të vështira, ashtu si përfundimet e urryera e të dhimbshme fshihen brenda shkaqeve të dëshiruara e të këndshme. Kjo ka qenë kështu qëkur Allahu i Lartësuar e krijoi Xhenetin dhe e rrethoi me vështirësi, e krijoi Zjarrin dhe e rrethoi me epshe.

Vendosja e kupës dhe largimi i dyshimit për marrëveshje të fshehtë

Një tjetër është se, pasi i pajisi herën e dytë me furnizimin e tyre, e vuri kupën në barrën e të vëllait. Kjo, në pamje, përmban akuzimin e vëllait si vjedhës. Është thënë se kjo u bë me marrëveshjen dhe pëlqimin e tij. E drejta ishte e tij, ai dha leje dhe u pajtua me të. Këtë e tregon fjala e të Lartësuarit:

Kur hynë te Jusufi, ai e përqafoi vëllanë e vet (Beniaminin) dhe i tha: “Me të vërtetë, unë jam vëllai yt, por mos u brengos për atë që ata (vëllezërit) kanë vepruar!” [Jusuf, 69].

Kjo tregon se ia kishte zbuluar veten të vëllait. Është thënë se nuk i tha shprehimisht se ishte Jusufi, por me fjalën “Me të vërtetë, unë jam vëllai yt” synonte: “Unë zë vendin e vëllait tënd të humbur.” Kush e thotë këtë, thotë se ai e vuri kupën në barrën e të vëllait pa e ditur ky. Por Kurani tregon të kundërtën, drejtësia e refuzon këtë dhe shumica e komentuesve kanë thënë të kundërtën.

Ndër hollësitë e këtij plani është se, kur deshi ta mbante vëllanë, e arriti nëpërmjet diçkaje që vetë vëllezërit e pranonin si të drejtë e të ndershme. Sikur ta mbante vetëm me fuqinë dhe pushtetin e tij, do t’i vishej padrejtësia. Në ligjin e mbretit nuk kishte një rrugë që t’ia mundësonte ta mbante. Prandaj e mbajti me një rrugë që vëllezërit e pranonin se nuk ishte padrejtësi: e vuri masën e mbretit në barrën e vëllait, me marrëveshjen e këtij. Për këtë i tha të mos brengosej për atë që kishin bërë ata.

Një hollësi tjetër: Nuk ua kontrolloi barrët ndërsa ishin ende pranë tij, por i la derisa u përgatitën e dolën nga qyteti, pastaj dërgoi pas tyre për këtë.

Ibën Ebi Hatimi tha në Tefsirin e tij: Na tregoi Ali ibën Husejni, na tregoi Muhamed ibën Isai, na tregoi Seleme, nga Ibën Is’haku, i cili tha: “I la derisa u nisën dhe u larguan mirë nga qyteti. Pastaj urdhëroi t’i arrinin. Ata u ndalën dhe një thirrës i thirri: ‘O karvan! Me të vërtetë, ju jeni vjedhës!’ U ndalën dhe i mbërriti i dërguari i tij. Sipas asaj që rrëfejnë, u tha: ‘A nuk ju pritëm mirë, a nuk jua dhamë plot masën, a nuk ju nderuam në qëndrim e a nuk bëmë për ju atë që nuk e bëmë për të tjerët?! Ju futëm në shtëpitë e banesat tona.’ Thanë: ‘Po. Çfarë ka ndodhur?’ Ai tha: ‘Me të vërtetë, ju jeni vjedhës!’”

Nga Suddiu përmendet: “Kur u nisën, një thirrës thirri: ‘O karvan!’” Edhe rrjedha e rrëfimit e kërkon këtë. Sikur të ishin ende përpara tij, nuk do të kishte nevojë për thirrje të tillë. Thirrja bëhet për dikë larg, prej të cilit kërkohet të ndalet e të mbahet.

Hollësia e planit ishte se kështu kërkuesi largohej më shumë nga dyshimi për marrëveshje e bashkëpunim të fshehtë dhe dukej se nuk e dinte çfarë i kishte humbur. Ishte sikur, pasi ata u nisën dhe u larguan nga qyteti, mbretit iu desh kupa për një nevojë, e kërkoi dhe nuk e gjeti, pyeti të pranishmit dhe ata nuk e gjetën, ndaj dërguan pas karvanit. Kjo është më e mirë dhe e largon më shumë dyshimin për dredhi sesa kontrolli i menjëhershëm para largimit të tyre. Sa më tepër të largoheshin, aq më i fortë bëhej ky kuptim.

Një hollësi tjetër: I thirri me zë të lartë, që ta dëgjonin të gjithë, dhe nuk ia tha veç e veç secilit. Kjo tregonte se humbja e kupës ishte bërë e njohur e nuk ishte më çështje e fshehtë; ata ishin bërë të njohur për marrjen e saj dhe askush tjetër nuk ishte i akuzuar.

Një hollësi tjetër: Thirrësi tha se ata ishin vjedhës, por nuk e përcaktoi sendin e vjedhur derisa ata pyetën se çfarë mungonte. Atëherë u tha se mungonte kupa e mbretit. Kështu në mendjen e tyre u vendos se akuza lidhej me kupën dhe se nuk mungonte gjë tjetër. Kur ajo të gjendej, kërkuesit nuk do t’u kishin bërë padrejtësi duke i akuzuar për gjë tjetër, dhe do të shfaqeshin të sinqertë e të drejtë duke e kufizuar akuzën vetëm aty.

Gjykimi sipas përgjigjes së tyre dhe kontrolli i barrëve

Një hollësi tjetër është fjala e thirrësit dhe e shokëve të tij për vëllezërit e Jusufit:

Atëherë, cili do të jetë dënimi i tij (vjedhësit), nëse do të dilni gënjeshtarë? [Jusuf, 74 — pjesë e ajetit].

Domethënë: Cili është ndëshkimi i atij prej jush për të cilin del se e ka vjedhur dhe i gjendet me vete? Cili është ndëshkimi tek ju dhe në fenë tuaj? Ata thanë:

Dënimi i tij është skllavërimi i vet atij, në barrën e të cilit gjendet e vjedhura. [Jusuf, 75 — pjesë e ajetit].

Kështu i morën sipas asaj që ata vetë kishin gjykuar kundër vetes, jo sipas gjykimit të mbretit dhe të popullit të tij.

Një hollësi tjetër: Kur kërkuesi filloi kontrollin e ngarkesave, nisi me enët e tyre përpara enës së atij tek i cili ishte kupa, për t’i qetësuar dhe për ta larguar dyshimin e marrëveshjes së fshehtë. Sikur të fillonte me atë, do të thoshin: “Si e di se është pikërisht në këtë enë dhe jo në të tjerat?! Kjo është vetëm marrëveshje e përgatitur!” E largoi këtë dyshim duke filluar më parë me enët e tyre.

Pasi nuk e gjeti aty, bëri sikur do të kthehej pa kontrolluar barrën e atij ku ishte kupa. Tha: “Nuk ju shoh si vjedhës dhe nuk mendoj se as ky ka marrë ndonjë gjë.” Ata thanë: “Jo, për Allahun! Nuk do t’ju lëmë pa kontrolluar edhe plaçkat e tij, që t’ju qetësohen zemrat më shumë dhe të dalë edhe më qartë pafajësia jonë.” Kur ngulmuan, ia kontrolluan plaçkat dhe nxorën prej tyre kupën. Ky ishte ndër planet më të mira. Për këtë, i Lartësuari tha:

Kështu planifikuam Ne për Jusufin. Ai nuk mund ta merrte vëllanë e vet (për skllav), sipas ligjit të mbretit, përveç se me vullnetin e Allahut. Ne ngremë në gradë kë të duam, dhe mbi çdo të ditur është një më i ditur se ai. [Jusuf, 76 — pjesë e ajetit].

Njohja e një plani të detyrueshëm ose të pëlqyer, nëpërmjet të cilit arrihet bindja ndaj Allahut dhe të Dërguarit të Tij, ndihma e atij që ka të drejtë dhe thyerja e atij që mbron të pavërtetën, është nga ato me të cilat Allahu ia ngre gradën robit.

Kuptimi i fjalës vjedhës dhe shprehjet që shmangin gënjeshtrën

Për quajtjen e tyre “vjedhës” janë përmendur dy shpjegime. I pari: Kjo hyn te shprehjet e tërthorta. Jusufi, alejhis selam, synonte se ata e kishin vjedhur atë nga i ati, duke e larguar me dredhinë që i bënë dhe duke e tradhtuar lidhur me të. Edhe tradhtari quhet vjedhës në një përdorim të njohur.

I dyti: Këtë e tha vetë thirrësi, pa urdhrin e Jusufit. Gjykatësi Ebu Ja’la dhe të tjerë thanë: Jusufi urdhëroi disa prej shokëve të vendosnin masën në barrën e të vëllait. Pastaj, kur kupa mungoi, disa nga ata që e kishin për detyrë ruajtjen, pa e ditur kush e kishte marrë, thirrën se karvani ishte prej vjedhësish, sepse kështu menduan. Jusufi nuk i kishte urdhëruar për këtë.

Ndoshta Jusufi i tha thirrësit: “Këta kanë vjedhur”, duke synuar vjedhjen e tij nga i ati; kurse thirrësi kuptoi vjedhjen e kupës. Ai tha të vërtetën kur tha se ishin vjedhës; nuk tha se ishin vjedhës të kupës së mbretit. Kur përmendi sendin e humbur, tha se mungonte kupa e mbretit, dhe edhe kjo ishte e vërtetë. Pra, e la pa përmendur objektin në fjalën “vjedhës”, ndërsa e përmendi te fjala për kupën e humbur.

Po kështu, kur ata i propozuan Jusufit të merrte njërin prej tyre në vend të të vëllait, ai tha:

Allahu na ruajtë nga marrja e dikujt tjetër në vend të atij, te i cili gjetëm plaçkën tonë! [Jusuf, 79 — pjesë e ajetit].

Nuk tha: “Të marrim vetëm atë që vodhi.” Sendi ishte gjetur tek ai, por ai nuk ishte vjedhës. Kjo është ndër shprehjet më të mira të tërthorta.

Nasër ibën Haxhibi ka thënë: Sufjan ibën Ujejne u pyet për një njeri që i kërkon falje vëllait për diçka që e ka bërë dhe e paraqet ndryshe në fjalë që ta kënaqë: A merr mëkat? Ai tha: “A nuk e ke dëgjuar fjalën e Profetit ﷺ: ‘Nuk është gënjeshtar ai që pajton njerëzit’, edhe kur përdor një fjalë jo sipas pamjes së saj?66 Nëse pajton veten me vëllanë musliman, kjo është më e mirë se të pajtojë njerëz të tjerë me njëri-tjetrin. Ai synon kënaqësinë e Allahut, urren t’i bëjë dëm besimtarit, pendohet për çfarë ka bërë dhe largon të keqen nga vetja. Nuk synon me gënjeshtrën të fitojë pozitë tek ata ose ndonjë përfitim prej tyre; për këtë nuk është dhënë leje. I është dhënë leje kur nuk e do zemërimin e tyre dhe druhet nga armiqësia e tyre.”

Hudhejfe ibën Jemani, Allahu qoftë i kënaqur me të, tha: “Unë e ruaj një pjesë të fesë sime duke lëshuar diçka nga një pjesë tjetër, nga frika se mos përfundoj në diçka më të madhe.”

Sufjani tha: “Dy engjëjt thanë:

Ne jemi dy palë kundërshtare; njëri prej nesh i ka bërë padrejtësi tjetrit [Sad, 22 — pjesë e ajetit].

Synuan një kuptim, megjithëse nuk ishin në të vërtetë dy kundërshtarë, dhe kështu nuk u bënë gënjeshtarë.67 Ibrahimi, alejhis selam, tha:

Unë jam i sëmurë. [Es Saffat, 89 — pjesë e ajetit].

dhe tha:

Jo, por e bëri ky, i madhi i tyre. [El Enbija, 63 — pjesë e ajetit].

Jusufi tha se ata ishin vjedhës, duke synuar vjedhjen e vëllait të tyre.” Kështu Sufjani, Allahu e mëshiroftë, sqaroi se të gjitha këto janë shprehje të tërthorta të lejuara, ndonëse i quajti “gënjeshtër”, megjithëse në të vërtetë nuk ishin gënjeshtër.

13

Plani hyjnor për Jusufin dhe kufijtë e argumentimit me rrëfimin e tij

Mbajtja e vëllait dhe urtësia e sprovës

Disa juristë e kanë përdorur rrëfimin e Jusufit si argument se njeriu mund të përdorë çdo rrugë të mundshme për të marrë të drejtën e vet nga tjetri, pa pëlqimin e atij mbi të cilin bie e drejta.

Shejhu ynë tha: Ky argument është i dobët. Jusufi, alejhis selam, nuk kishte të drejtë ta mbante të vëllanë pa pëlqimin e tij. Ky vëlla nuk ishte prej atyre që i kishin bërë padrejtësi Jusufit, që të thuhej se po merrte shpagim prej tij; ishin vëllezërit e tjerë ata që e kishin bërë atë.

Po, mbetja e tij pas i lëndonte ata për shkak të lëndimit të të atit dhe për shkak të besës që ai ua kishte marrë. Por në besëlidhje ishte bërë përjashtimi:

përveç nëse rrethoheni të gjithë [Jusuf, 66 — pjesë e ajetit].

dhe ata vërtet u gjetën të rrethuar pa rrugëdalje. Qëllimi i Jusufit me mbajtjen e të vëllait nuk ishte hakmarrja ndaj vëllezërve; ai ishte tepër fisnik për këtë. Për më tepër, lëndimi i të atit që përfshihej në atë veprim ishte më i madh se lëndimi i vëllezërve.

Kjo ishte një çështje për të cilën e kishte urdhëruar Allahu, që caktimi të arrinte afatin e vet, të plotësohej sprova nëpërmjet së cilës Jusufi dhe Jakubi, alejhimus selam, meritonin shpërblimin e plotë e pozitën e lartë dhe të arrinte në fund urtësia që Allahu kishte caktuar e vendosur.

Edhe sikur të supozohej se Jusufi synonte shpagimin ndaj tyre, kjo nuk është pikë kundërshtimi mes dijetarëve. Njeriu mund të kundërpërgjigjet me të njëjtën masë të asaj me të cilën është ndëshkuar. Kundërshtimi është nëse mund ta tradhtojë tjetrin siç e tradhtoi ai, ose ta vjedhë siç e vodhi. Rrëfimi i Jusufit nuk ishte i këtij lloji.

Po, sikur Jusufi ta kishte marrë të vëllanë pa lejen e tij, ai që e përdor si argument do të kishte njëfarë ngjashmërie të jashtme; megjithatë, as në këtë supozim nuk do të kishte argument, sepse diçka e tillë është e ndaluar në ligjin tonë me pajtimin e dijetarëve.

Sikur Jusufi ta kishte marrë e ndaluar të vëllanë pa pëlqimin e tij, kjo do të ishte një sprovë nga Allahu për të ndaluarin, si urdhri i Ibrahimit, alejhis selam, për të therur të birin. Në këtë supozim, lejimi do të vinte nga një shpallje e posaçme, si shpallja drejtuar Ibrahimit për therjen e të birit. Urtësia për vëllanë do të ishte provimi dhe sprovimi i tij, që të arrinte gradën e durimit ndaj gjykimit të Allahut dhe të kënaqësisë me caktimin e Tij. Gjendja e tij do t’i ngjante gjendjes së të atit, Jakubit, kur Jusufi u mbajt larg tij.

Këtë e tregon fakti se Allahu i Lartësuar ia atribuoi Vetes atë plan, kur tha:

Kështu planifikuam Ne për Jusufin. Ai nuk mund ta merrte vëllanë e vet (për skllav), sipas ligjit të mbretit, përveç se me vullnetin e Allahut. [Jusuf, 76 — pjesë e ajetit].

Ai i atribuon Vetes kuptimin më të mirë të këtyre veprimeve: atë që është urtësi, e drejtë, e saktë dhe kundërpërgjigje ndaj keqbërësit. Kjo është kulmi i drejtësisë e i së vërtetës. Si fjalët e Tij:

Ata (mohuesit) kurdisin plane, [Et Tarik, 15].

por, Unë gjithashtu kurdis plane (kundër tyre). [Et Tarik, 16].

Dhe ata i përgatitën një kurth, por edhe Allahu u përgatiti kurth [Al Imran, 54 — pjesë e ajetit].

Allahu tallet me ta [El Bekare, 15 — pjesë e ajetit].

Hipokritët përpiqen të mashtrojnë Allahun, por është Ai që i mashtron ata. [En Nisa, 142 — pjesë e ajetit].

Dhe do t’u jap afat. Me të vërtetë, plani Im është i fortë. [El A’raf, 183].

Këto prej Tij janë në shkallën më të lartë të së mirës, edhe nëse prej robit do të ishin të shëmtuara e të këqija. Robi bën padrejtësi në to dhe i drejton ndaj atij që nuk i meriton; kurse Zoti i Lartësuar është i drejtë dhe i drejton ndaj atij që i takojnë e i meriton. Qoftë të thuhet se këto janë përdorime figurative për ngjashmëri të jashtme ose për kundërpërgjigje; se Ai i ka quajtur kështu sipas emrit të veprimit të tyre; ose se kuptimi është i drejtpërdrejtë dhe këto veprime ndahen në të qortueshme e të lavdërueshme, ndërsa fjala përdoret realisht për të dyja. Këtë kuptim e kemi trajtuar hollësisht në librin Es Savaik el Mursele alel Xhehmije uel Muattile.68

Gjashtë format e kurtheve të ngritura kundër Jusufit

Kur kjo kuptohet, Jusufit, paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të, iu ngritën kurthe në disa mënyra.

E para: Vëllezërit i ngritën kurth kur përdorën dredhi për ta ndarë nga i ati, siç i tha Jakubi:

Mos ua trego ëndrrën tënde vëllezërve të tu, që të mos kurdisin ndonjë komplot kundër teje [Jusuf, 5 — pjesë e ajetit].

E dyta: I ngritën kurth kur e shitën si rob dhe thanë se ishte një djalosh i tyre që kishte ikur.

E treta: Kurthi i gruas së Azizit: mbylli dyert dhe e ftoi drejt vetes.

E katërta: Kurthi i saj kur tha:

Çfarë dënimi meriton ai që synoi t’i bëjë keq familjes sate, përveç burgosjes ose një dënimi të dhembshëm? [Jusuf, 25 — pjesë e ajetit].

Pra, në fillim i ngriti kurth duke u përpjekur ta joshte, pastaj duke gënjyer kundër tij. Për këtë, dëshmitari, pasi iu bë e qartë pafajësia e Jusufit, i tha asaj:69

Me të vërtetë, kjo është nga intrigat tuaja (femrave). Vërtet, intrigat tuaja janë të mëdha! [Jusuf, 28 — pjesë e ajetit].

E pesta: Kurthi i saj kur mblodhi gratë dhe e nxori përpara tyre, që t’i përdorte në ndihmë kundër tij dhe t’u gjente vetes një justifikim për dashurinë e zjarrtë që kishte për të.

E gjashta: Kurthi i grave kundër tij, deri aty sa kërkoi mbrojtje tek Allahu prej kurthit të tyre dhe tha:

Dhe nëse Ti nuk e largon nga unë intrigën e tyre, unë mund të prirem drejt tyre dhe të bëhem nga injorantët. [Jusuf, 33 — pjesë e ajetit].

Dhe Zoti iu përgjigj lutjes së tij, dhe ia largoi intrigën e tyre. Me të vërtetë, Ai është Gjithëdëgjuesi, i Gjithëdijshmi. [Jusuf, 34].

Për këtë, kur erdhi i dërguari që ta nxirrte nga burgu, ai i tha:

Kthehu te zotëriu yt dhe pyete: “Si ishte çështja e atyre grave që prenë duart e veta?” Me të vërtetë, Zoti im e di kurthin e tyre. [Jusuf, 50 — pjesë e ajetit].

Dhjetë kuptimet e intrigës në fjalët e grave

Nëse thuhet: Çfarë ishte intriga e grave, për të cilën mori vesh gruaja e Azizit? Allahu i Lartësuar nuk e ka rrëfyer në Librin e Tij.

Thuhet: Përkundrazi, Ai e ka treguar me fjalën:

Disa gra në qytet thanë: “Gruaja e ministrit kërkon të joshë skllavin e vet. Dashuria për të i ka depërtuar cipën e zemrës. Vërtet, ne shohim se ajo është në humbje të qartë.” [Jusuf, 30].

Kjo fjalë përmban disa anë të intrigës.

E para: Thanë “Gruaja e ministrit kërkon të joshë skllavin e vet.”.70 Nuk ia përmendën emrin, por e përmendën me cilësinë që e bënte të shëmtuar veprimin e saj: ishte grua me burrë. Imoraliteti prej saj është më i shëmtuar sesa prej asaj që nuk ka burrë.

E dyta: Burri i saj ishte Azizi i Egjiptit, prijësi dhe njeriu i tij i madh; kjo e bënte imoralitetin prej saj edhe më të shëmtuar.

E treta: Ai që ajo kërkonte të joshte ishte rob, jo i lirë, dhe kjo ia shtonte shëmtinë.

E katërta: Ishte shërbëtori i saj, që jetonte në shtëpinë e saj dhe nën kujdesin e saj; gjykimi i tij ishte si i pjesëtarëve të shtëpisë, ndryshe nga dikush i huaj e i largët prej të cilit do të kërkohej kjo gjë.

E pesta: Ishte ajo që kërkonte dhe përpiqej ta joshte.

E gjashta: Dashuria e saj për të kishte arritur skajin, derisa kishte depërtuar në mbështjellësen e zemrës së saj.

E shtata: Brenda kësaj kuptohet se ai ishte më i dëlirë, më i mirë e më besnik se ajo. Ajo kërkonte e përpiqej ta joshte, kurse ai përmbahej nga dëlirësia, fisnikëria e turpi. Kjo është qortimi më i madh për të.

E teta: E shprehën veprimin e joshjes në një formë foljore që tregon vazhdimësinë, në të tashmen e në të ardhmen, dhe se kjo ishte sjellja e saj. Nuk thanë thjesht se dikur e kishte kërkuar. Ka dallim mes fjalës “filani priti një mysafir” dhe “filani pret mysafirë, ushqen njerëzit dhe mban barrën e të dobëtit”: kjo e fundit tregon se kjo është sjellja dhe zakoni i tij.

E nënta: Thanë se e shihnin në humbje të qartë; pra, këtë ia shihnin si skajshmërisht të shëmtuar. E lidhën qortimin me veten e tyre, ndonëse zakonisht gratë e ndihmojnë njëra-tjetrën në pasion dhe vështirë se e shohin të shëmtuar, siç e ndihmojnë edhe burrat njëri-tjetrin në gjëra të tilla. Kur edhe ato ia panë të shëmtuar, kjo tregonte se ishte ndër gjërat më të shëmtuara, ku nuk duhej mbështetur e as ndihmuar.

E dhjeta: Në këtë fjalë e në këtë qortim ia bashkuan dashurinë e tepruar me kërkimin e tepruar. Nuk ishte e përmbajtur as në dashuri, as në kërkim. Dashurinë e tepruar e shprehën duke thënë se dashuria e tij i kishte depërtuar në zemër. Kërkimin e tepruar e shprehën me foljen që tregon përpjekjen e përsëritur për ta joshur: kërkim herë pas here. Pra, e përshkruan me dashuri të fuqishme dhe me etje të madhe për imoralitetin.

Kur ajo mori vesh këtë intrigë të tyre, u përgatiti një intrigë edhe më të madhe. Përgatiti për to një vend ku të mbështeteshin, i ftoi e i mblodhi dhe e fshehu Jusufin prej tyre. Është thënë se e zbukuroi dhe e veshi me rrobat më të mira që mundi, pastaj ua nxori papritur. Pamja e njërit prej krijesave më të bukura të Allahut doli menjëherë përpara tyre dhe i mahniti. Në duar kishin thika me të cilat prisnin atë që hanin; u hutuan aq sa prenë duart pa e ndier. Është thënë se i prenë krejt duart, por e dukshmja është e kundërta: i plagosën e i çanë me thika nga mahnitja për atë që panë.

Kështu ajo iu përgjigj intrigës së tyre me fjalë me këtë intrigë në veprim. Kjo ishte kulmi i dinakërisë mes grave.

Si u kthyen planet kundër atyre që i ngritën

Synimi është se Allahu i Lartësuar bëri plan për Jusufin duke e bashkuar me të vëllanë dhe duke e nxjerrë atë nga duart e vëllezërve pa zgjedhjen e tyre, ashtu siç ata e nxorën Jusufin nga duart e të atit pa zgjedhjen e tij.

Bëri plan për të duke i vendosur para tij si të përulur, të nënshtruar dhe kërkues ndihme. Ata thanë:

O ministër! Ne dhe familjen tonë e ka goditur fatkeqësia, dhe kemi sjellë vetëm pak para të pavlera, por na jep masa të plota (furnizimi) dhe bëhu bamirës ndaj nesh, sepse me të vërteë, Allahu i shpërblen bamirësit. [Jusuf, 88 — pjesë e ajetit].

Kjo përulje dhe ky nënshtrim ishin përballë përuljes e nënshtrimit të tij ndaj tyre ditën kur e hodhën në pus dhe e shitën si rob.

Bëri plan për të duke ia përgatitur shkaqet përmes të cilave ata, i ati dhe tezja e tij u përulën përpara tij, si kundërpërgjigje ndaj planit që ngritën nga frika se mos kjo do të ndodhte. Ata e hodhën në pus nga frika se mos ngrihej mbi ta, derisa të gjithë t’i përuleshin. I ngritën kurth nga frika e kësaj, kurse Allahu bëri plan për të derisa ndodhi pikërisht ajo që kishte parë në ëndërr.

Kështu Faraoni bëri plan kundër bijve të Israilit duke vrarë djemtë e duke lënë gjallë gratë e tyre, nga frika se mos dilte mes tyre ai në duart e të cilit do të merrte fund pushteti i tij. Allahu i Lartësuar ia ktheu planin duke e nxjerrë atë të porsalindur, duke e rritur në shtëpinë dhe në prehrin e tij, derisa prej tij i ndodhi pikërisht ajo së cilës i druhej. Siç është thënë:

“Kur i trembesh një çështjeje të caktuar për ty
dhe ikën prej saj, drejt saj po shkon.”

Dy llojet e planit të Allahut për robin e Tij

Plani i Allahut të Lartësuar nuk del jashtë dy llojeve. I pari: Ai bën një veprim jashtë fuqisë së robit për të cilin bëhet plani. Ky është caktim i pastër, jo ligjësim fetar, siç ua ktheu planet jobesimtarëve duke marrë hak ndaj tyre me ndëshkime të ndryshme.

E tillë ishte edhe ngjarja e Jusufit. Më e shumta që ai kishte mundësi të bënte ishte ta vendoste kupën në barrën e të vëllait dhe të dërgonte një thirrës të shpallte se karvani ishte prej vjedhësish. Kur ata mohuan, u pyetën për ndëshkimin nëse do të dilnin të pavërtetë. Ata thanë se ndëshkimi ishte vetë ai në barrën e të cilit do të gjendej. Domethënë, i vjedhuri do ta merrte vjedhësin rob, përgjithmonë ose për një kohë. Ky ishte ligji i familjes së Jakubit.

Madje është thënë se diçka e tillë ishte e ligjësuar në fillim të Islamit: kur borxhliu bëhej i paaftë për ta shlyer borxhin, zotëruesi i së drejtës e merrte rob. Në këtë kuptim e kanë shpjeguar hadithin se Profeti ﷺ e shiti Surrekun.71

Është thënë edhe se shitja e tij ishte dhënia e tij me qira tek ai që ta punësonte dhe shlyerja e borxhit nga pagesa e punës. Sipas kësaj, gjykimi nuk është shfuqizuar. Ky është njëri prej dy transmetimeve nga Ahmedi: Nëse të falimentuarit i mbeten borxhe dhe ka një zanat, detyrohet ta japë veten me qira për punë, ose e jep gjykatësi dhe ia shlyen borxhin nga pagesa.

Frymëzimi i Allahut për vëllezërit e Jusufit që të thoshin se ndëshkimi ishte vetë ai në barrën e të cilit do të gjendej sendi, ishte një plan i Allahut për Jusufin, i nxjerrë në gjuhët e vëllezërve të tij. Kjo ishte jashtë fuqisë së tij.

Ata mund të shpëtonin duke thënë: “Nuk ka ndëshkim mbi të derisa të vërtetohet se ai vetë ka vjedhur. Vetëm gjetja e kupës në barrën e tij nuk e bën atë vjedhës.” Jusufi ishte i drejtë dhe nuk do t’i merrte pa argument. Mund të shpëtonin edhe duke thënë: “Ndëshkimi i tij është të bëni me të atë që bëni me vjedhësit sipas ligjit tuaj.” Sipas asaj që përmendet, në ligjin e mbretit të Egjiptit vjedhësi goditej dhe paguante dyfishin e vlerës së sendit të vjedhur. Sikur t’i thoshin kështu, ai nuk mund t’i ngarkonte me diçka që nuk ua kërkonte të tjerëve.

Për këtë, i Lartësuari tha:

Kështu planifikuam Ne për Jusufin. Ai nuk mund ta merrte vëllanë e vet (për skllav), sipas ligjit të mbretit, përveç se me vullnetin e Allahut. [Jusuf, 76 — pjesë e ajetit].

Pra, nuk do të mund ta mbante sipas ligjit të mbretit të Egjiptit, sepse në atë ligj nuk kishte rrugë për këtë. Përjashtimi “përveç se me vullnetin e Allahut” mund të jetë i shkëputur: Por, nëse Allahu do, e merr nëpërmjet një rruge tjetër. Mund të jetë edhe i lidhur: përveçse nëse Allahu përgatit një shkak tjetër, veç vjedhjes, me të cilin ai mund të mbahet sipas ligjit të mbretit.

Në këtë rrëfim ka një tregues për marrjen parasysh të shenjës së fortë të dukshme në ndëshkimet e përcaktuara, edhe pa dëshmi të plotë ose pohim. Gjetja e sendit të vjedhur te vjedhësi është më e besueshme se dëshmia; është provë që nuk e prek dyshimi. Ligji ynë e ka marrë parasysh këtë në disa vende.

Njëri është treguesi i fortë në betimet e kasames. E sakta është se nëpërmjet tyre zbatohet edhe shpagimi i jetës, siç e tregon teksti i saktë e i qartë. Një tjetër është ndëshkimi që sahabët zbatuan për verën në bazë të erës dhe të të vjellave. Një tjetër është ndëshkimi i Umerit për imoralitetin në bazë të shtatzënisë, duke e vendosur atë përkrah pohimit dhe dëshmisë. Gjetja e sendit të vjedhur te vjedhësi, nëse nuk është më e qartë se të gjitha këto, nuk është më poshtë se ato.

Kur i kontrolluan plaçkat dhe gjetën kupën, kjo zuri vendin e dëshmisë dhe të pohimit. Prandaj ata nuk mund të ankoheshin se mbajtja e tij ishte padrejtësi. Sikur të ishte e tillë, do të thoshin: “Si e merr pa dëshmi dhe pa pohim?!” Këtë e kemi trajtuar gjerësisht në librin El I’lam bittisa’i turuk el ahkam.

Qëllimi është se në rrëfimin e Jusufit nuk ka as një mbështetje të dyshimtë për njerëzit e dredhive, e aq më pak argument. Ne po flasim për dredhitë që kryen robi dhe gjykimin e lejimit ose ndalimit të tyre, jo për planin që Allahu i Lartësuar bën për robin e Tij.

Përkundrazi, rrëfimi i Jusufit tregon se, kur dikush i ngre tjetrit një kurth të ndaluar, Allahu i Lartësuar patjetër ia kthen atij planin; dhe se Ai patjetër bën plan në ndihmë të të shtypurit, nëse ky e duron kurthin e atij që e ka ngritur; dhe Ai tregohet i butë me të. Besimtarit që mbështetet tek Allahu, kur njerëzit i ngrenë kurthe, Allahu i bën plan në ndihmë dhe e ndihmon kundër tyre, pa fuqi e forcë nga ana e tij. Ky është njëri prej dy llojeve të planit të Tij për robin.

Lloji i dytë: Ta frymëzojë për një veprim të lejuar, të pëlqyer ose të detyrueshëm, me të cilin e çon te qëllimi i mirë. Sipas kësaj, frymëzimi i Jusufit për të bërë atë që bëri është gjithashtu pjesë e planit të Allahut; kështu Ai ka bërë për të të dyja llojet e planit. Për këtë, i Lartësuari tha:

Ne ngremë në gradë kë të duam [Jusuf, 76 — pjesë e ajetit].

Këtu tregohet se njohja e hollë e rrugëdaljeve të kujdesshme që çojnë te qëllimi fetar, të cilin Allahu dhe i Dërguari i Tij e duan — ndihma e fesë së Tij, thyerja e armiqve të Tij, përkrahja e atij që ka të drejtë dhe zmbrapsja e atij që mbron të pavërtetën — është cilësi e lavdërueshme, me të cilën Allahu ia ngre gradën robit. Po kështu, dija me të cilën mposhtet mbrojtësi i së pavërtetës dhe rrëzohet argumenti i tij është cilësi e lavdërueshme, me të cilën Allahu ia ngre gradën robit të Tij. I Lartësuari thotë për Ibrahimin, për debatin me popullin e tij dhe për rrëzimin e argumentit të tyre:

Këto janë argumentet Tona, të cilat Ne ia dhamë Ibrahimit kundër popullit të tij. Ne ngremë kë të duam në shkallë të larta. [El En’am, 83 — pjesë e ajetit].

Pse kjo nuk lejon rrëzimin e detyrimeve me dredhi

Pra, ka edhe plan të ligjshëm, por ai nuk është plani me të cilin lejohen ndalesat e rrëzohen detyrimet. Ky i fundit është përpjekje për t’i ngritur kurth Allahut të Lartësuar dhe fesë së Tij. Në këtë lloj, Allahu dhe feja e Tij bëhen objektivi i kurthit. Është e pamundur që Allahu ta ligjësojë një lloj të tillë plani.

Për më tepër, ky plan plotësohet vetëm me një veprim prej të cilit synohet diçka tjetër nga qëllimi i tij fetar. Është e pamundur që Allahu t’ia ligjësojë robit të synojë me veprimin e vet atë për të cilën Ai nuk e ka ligjësuar.

Gjithashtu, diçka e ligjësuar është e përgjithshme; nuk i përket vetëm një njeriu e jo një tjetri. Ajo lejohet për çdo njeri që ka të njëjtën gjendje. Kush përdor një dredhi juridike, të ndaluar ose të lejuar, nuk ka një privilegj në të përballë atij që nuk e kupton e nuk e njeh. Veçoria e juristit, kur i ndodh një çështje, është vetëm që ta kuptojë se ajo përfshihet në gjykimin e përgjithshëm që e njeh ai dhe të tjerë.

Kurse Allahu i Lartësuar bëri për Jusufin një plan të posaçëm, si shpërblim për durimin dhe mirësinë e tij, dhe e përmendi si mirësi të dhuruar ndaj tij. Kur njeriu i mençur i mediton veprimet që bëri Jusufi dhe veprimet që Allahu bëri për të, i sheh se nuk dalin jashtë dy llojeve: Frymëzimi i Allahut për një veprim që i lejohej ta bënte; dhe një veprim i Allahut për të, jashtë fuqisë së robit. Të dyja ndryshojnë nga dredhitë e ndaluara që përdoren për rrëzimin e detyrimeve dhe lejimin e ndalesave.

Ndoshta thua: E zgjate shumë fjalën në këtë trajtim, ndërsa do të mjaftonte vetëm një tregues i shkurtër.

Thuhet: Çështja është edhe më e madhe nga sa përmendëm dhe meriton të zgjatet. Sprova dhe fatkeqësia e Islamit është bërë e madhe prej këtyre dy grupeve: njerëzve të dinakërisë, mashtrimit e dredhive në çështjet praktike; dhe njerëzve të shtrembërimit, sofizmit e kuptimeve të fshehta karmatiane në çështjet e dijes. Çdo prishje në fe e në këtë botë e ka burimin te këto dy grupe.

Me interpretimin e pavlefshëm u vra Uthmani, Allahu qoftë i kënaqur me të, umeti u përlye në gjakun e vet, pjesë të tij e shpallën njëra-tjetrën jobesimtare dhe u ndanë në mbi shtatëdhjetë grupe. Kështu Islamit i ndodhi ajo që i ndodhi prej interpretimit të këtyre dhe mashtrimit e dinakërisë së atyre. Të dyja grupet morën pushtet, u forcuan dhe ndëshkuan këdo që nuk pajtohej me to e i kundërshtonte. Por Allahu nuk pranon veçse të ngrejë për fenë e Tij njerëz që e mbrojnë, ua sqarojnë njerëzve shenjat dhe të vërtetat e saj, që argumentet dhe provat e Allahut për robërit të mos humbasin.

Le të kthehemi tani te synimi ynë: sqarimi i dredhive dhe i kurtheve të shejtanit.

13

Sprova e dashurisë së tepruar dhe robërimi i zemrës

Kur zemra ia dorëzon lirinë e vet dikujt tjetër

Ndër dredhitë dhe kurthet e tij është ajo me të cilën ka sprovuar të dashuruarit pas pamjeve. Për jetën time, kjo është sprova e madhe dhe fatkeqësia e rëndë që i ka bërë shpirtrat robër të dikujt tjetër përveç Krijuesit të tyre dhe ia ka dorëzuar zemrat atij që i poshtëron.

Ajo ka shpallur luftë ndërmjet dashurisë së sëmurë dhe teuhidit, i ka thirrur njerëzit në miqësinë me çdo shejtan kryeneç, e ka bërë zemrën robëreshë të pasionit dhe e ka vendosur atë si sundimtar e prijës mbi të. I ka mbushur zemrat me mundim e sprovë, i ka penguar nga udhëzimi dhe i ka kthyer nga rruga e drejtë.

I ka nxjerrë në tregun e robërve e i ka shitur për çmimin më të ulët. Në vend të dhomave të larta të Xhenetit — e aq më tepër të afërsisë me të Gjithëmëshirshmin, që është mbi to — u ka dhënë pjesën më të ulët dhe kërkesat më të pavlera. Zemra është qetësuar te ai i dashur i ulët, për të cilin dhembja është shumëfish më e madhe se kënaqësia, ndërsa arritja dhe lidhja me të janë ndër shkaqet më të mëdha të dëmit të saj.

Sa shpejt mund të kthehet ky i dashur në armik dhe ai që e donte të dëshironte të hiqte dorë prej tij, sikur të mos e kishte pasur kurrë të dashur! Edhe nëse kënaqet me të në këtë botë, pas pak do të gjejë prej tij dhembjen më të madhe, sidomos kur të ndodhë ajo që thotë i Lartësuari:

Miqtë e ngushtë, atë Ditë do të jenë armiq të njëri-tjetrit, përveç të devotshmëve. [Ez Zuhruf, 67].

Oh, sa e madhe është keqardhja për të dashuruarin që ia shiti veten dikujt tjetër përveç të Dashurit të parë, për një çmim të ulët e për një kënaqësi të shpejtë! Kënaqësia iku dhe përgjegjësia mbeti; dobia mbaroi dhe dëmi mbeti. Epshi shkoi dhe mjerimi mbeti; dehja u shua dhe keqardhja mbeti.

Oh, ç’mëshirë meriton i dashuruari të cilit i janë bashkuar dy keqardhje: keqardhja për humbjen e të Dashurit më të Lartë dhe të mirës së përhershme; dhe keqardhja për mundimin që përballon në ndëshkimin e dhimbshëm! Atje i mashtruari e kupton çfarë malli ka humbur dhe se ai që ia zotëronte lirinë e zemrën nuk do të ishte i denjë as të hynte në radhën e shërbëtorëve dhe ndjekësve të tij.

Çfarë fatkeqësie është më e madhe se fatkeqësia e një mbreti që është zbritur nga froni i vet dhe është bërë rob i atij që nuk do të meritonte të ishte as robi i tij, i nënshtruar nën urdhrat dhe ndalesat e tij?! Sikur ta shihje zemrën e tij në dorën e të dashurit, do ta shihje:

“Si një zog i vogël në dorën e një fëmije,
që e çon drejt vdekjes, teksa vetë luan e zbavitet.”

Sikur ta shihje gjendjen dhe jetesën e tij, do të thoshe:

“S’ka mbi tokë më të mjerë se i dashuruari,
edhe nëse pasionit ia gjen të ëmbël shijen.
E sheh duke qarë në çdo kohë,
nga frika e ndarjes ose prej mallit.
Kur largohen, qan nga malli për ta;
kur afrohen, qan nga frika e ndarjes.”

Sikur ta shihje gjumin dhe pushimin e tij, do ta kuptoje se dashuria dhe gjumi kanë lidhur besë e janë betuar të mos takohen. Sikur të shihje vërshimin e lotëve dhe flakën e zjarrit në kraharorin e tij, do të thoshe:

“I Lartësuar është Zoti i Arshit, që e përsos krijimin
dhe i bashkon të kundërtat pa përplasje!
Pika uji lindën prej një flake në kraharor:
ujë dhe zjarr në të njëjtin vend!”

Sikur ta shihje rrugën e dashurisë në zemër dhe depërtimin e saj brenda saj, do ta dije se dashuria depërton në të më hollë sesa shpirtrat në trupat e tyre.

A i shkon njeriut të mençur ta shesë këtë mbret të cilit i binden, tek ai që e mundon me ndëshkimin më të keq dhe vendos pengesën më të madhe ndërmjet tij dhe Mbrojtësit e Zotërisë së tij të vërtetë, për të Cilin nuk bën dot pa Të dhe për të Cilin ka patjetër nevojë?!

I dashuruari është i vrarë prej atij që do; është rob i tij, i përulur e i nënshtruar. Nëse e thërret, i përgjigjet. Nëse pyetet: “Çfarë dëshiron?”, ai është skaji i asaj që dëshiron. Nuk gjen prehje me dikë tjetër dhe nuk qetësohet te askush tjetër. Prandaj i takon që lirinë e vet t’ia dorëzojë vetëm të Dashurit më madhështor dhe të mos e shesë pjesën e vet prej Tij kundrejt pjesës më të pavlerë.

13

Dashuria dhe vullneti si burim i veprimeve

Dashuria, urrejtja dhe zgjedhja ndërmjet dobive e dëmeve

Kur kjo kuptohet, burimi i çdo veprimi dhe lëvizjeje në botë është dashuria dhe vullneti. Ato janë fillimi i të gjitha veprimeve e lëvizjeve, ashtu si urrejtja dhe mospëlqimi janë fillimi i çdo lënieje e përmbajtjeje, nëse thuhet se lënia dhe përmbajtja janë diçka që ekziston realisht, siç mendojnë shumica. Nëse thuhet se janë thjesht mosekzistencë e veprimit, për mungesën e tyre mjafton mungesa e shkakut që do t’i sillte.

Sqarimi i saktë është se lënia ka dy lloje. Njëri është një veprim real: ta përmbash, ta ndalosh e ta pengosh veten nga veprimi. Shkaku i tij është diçka që ekziston. Tjetri është thjesht mosveprim, dhe për këtë mjafton mungesa e shkakut nxitës. Pra, lënia ndahet në dy pjesë: njëra, për të cilën mjafton mungesa e shkakut që e sjell veprimin; dhe tjetra, që kërkon praninë e një shkaku që e sjell përmbajtjen, si urrejtja e mospëlqimi. Por ky shkak, i vetëm, nuk e kërkon domosdoshmërisht përmbajtjen dhe ndalimin e vetes.

Bashkimi buron nga dashuria. Vullneti kërkon diçka që njeriut i është më e dashur se ajo prej së cilës e ka përmbajtur veten. Dy gjërat përballen tek ai dhe ai parapëlqen më të mirën, më të lartën, më të dobishmen e më të dashurën prej tyre kundrejt asaj më të ulët. Nuk e lë një të dashur veçse për një tjetër më të dashur dhe nuk kryen një të urryer veçse për të shpëtuar prej një tjetre që e urren më shumë.

Veçoria e mendjes dhe e arsyes është të dallojë shkallët e gjërave të dashura e të urryera me fuqinë e dijes dhe të dallimit, të parapëlqejë më të lartën ndër dy të dashura kundrejt më të ulëtës dhe të përballojë më të lehtën ndër dy të urryera për të shpëtuar nga më e rënda, me fuqinë e durimit, të qëndrueshmërisë dhe të bindjes së sigurt.

Shpirti nuk e lë një të dashur veçse për një të dashur tjetër dhe nuk përballon një të urryer veçse për të arritur një të dashur ose për të shpëtuar nga një e urryer tjetër. Edhe këtë shpëtim e synon vetëm sepse ajo e urryer i kundërvihet asaj që do. Kështu përpjekja e tij është për ta arritur të dashurën si qëllim në vetvete dhe shkaqet e saj si mjete; për ta larguar të urryerën si qëllim në vetvete dhe shkaqet e saj si mjete.

Përpjekja për të arritur atë që do bëhet për kënaqësinë që gjendet në të. Po kështu, përpjekja për të larguar atë që urren bëhet për kënaqësinë që gjendet në largimin e saj: si largimi i dhembjes që shkaktojnë mbajtja e urinës, jashtëqitjes, gjakut dhe të vjellave, ose dhembja prej të nxehtit, të ftohtit, urisë, etjes e të tjerave.

Nëse e di se kjo e urryer e çon tek ajo që do, ajo bëhet e dashur për të, megjithëse e urren. Ai e do nga njëra anë dhe e urren nga tjetra. Po kështu, nëse e di se kjo e dashur e çon tek ajo që urren, ajo bëhet e urryer për të, megjithëse e do: e urren nga njëra anë dhe e do nga tjetra.

Qenia e gjallë, kur ka mundësi, nuk e lë atë që do e dëshiron veçse për diçka tjetër që do e dëshiron. Nuk kryen atë që urren e së cilës i druhet veçse nga frika se mos bie në diçka tjetër që urren e së cilës i druhet. Por veçoria e mendjes është të lërë më të ulëtën e më pak të dobishmen ndër dy të dashura për më të lartën e më të dobishmen, dhe të kryejë më pak të dëmshmen ndër dy të urryera për të shpëtuar nga më e dëmshmja.

Kështu bëhet e qartë se dashuria dhe vullneti janë burimi dhe shkaku i urrejtjes e mospëlqimit, por jo anasjelltas. Çdo urrejtje lind sepse e urryera i kundërvihet asaj që duam. Sikur të mos ekzistonte e dashura, nuk do të kishte urrejtje. Kurse dashuria për diçka mund të jetë për vetë atë gjë, jo sepse ajo i kundërvihet diçkaje të urryer. Urrejtja e njeriut për atë që i kundërvihet së dashurës kërkon dashurinë për të kundërtën e saj. Sa më e fortë dashuria, aq më e fortë është urrejtja për atë që i kundërvihet.

Për këtë, lidhja më e fortë e besimit është të duash për hir të Allahut e të urresh për hir të Tij.72 Kush do për Allahun, urren për Allahun, jep për Allahun dhe ndalon për Allahun, e ka plotësuar besimin.73

Besimi është dije dhe vepër. Vepra është fryt i dijes dhe ndahet në dy lloje: vepra e zemrës, me dashuri e urrejtje, mbi të cilat ndërtohet vepra e gjymtyrëve, me kryerje e lënie, që janë dhënia dhe ndalimi. Nëse këto të katërta janë për Allahun, njeriu e ka plotësuar besimin. Për aq sa prej tyre mungon ose është për dikë tjetër përveç Allahut, aq i pakësohet besimi.

Lëvizja me vullnet, lëvizja natyrore dhe ajo e detyruar

Kur kjo njihet, çdo lëvizje në botën e sipërme e të poshtme ka si shkak dashurinë e vullnetin dhe ka si synim dashurinë e vullnetin. Lëvizjet janë tri: me vullnet, natyrore dhe të detyruara.

Nëse lëvizësi është i vetëdijshëm për lëvizjen dhe e dëshiron, ajo është me vullnet. Nëse nuk është i vetëdijshëm për të, ose është i vetëdijshëm por nuk e dëshiron, atëherë lëvizja është ose në përputhje me natyrën e tij, ose kundër saj. E para është natyrore, e dyta e detyruar.

Më qartë mund të thuhet kështu: Fillimi i lëvizjes vjen ose nga diçka jashtë trupit që lëviz, ose nga një fuqi brenda tij. Në rastin e parë, lëvizja është e detyruar. Në të dytin, trupi ose është i vetëdijshëm për të, ose jo. E para është me vullnet; e dyta është natyrore. Pra, kur lëvizja shoqërohet me vetëdije e vullnet, ajo është me vullnet. Kur të dyja mungojnë, nëse vjen prej një fuqie brenda lëvizësit, është natyrore; nëse vjen nga jashtë tij, është e detyruar.

Çdo lëvizje në qiej e në tokë — e sferave qiellore, e yjeve, e diellit, e hënës, e erërave, e reve, e bimëve dhe e gjallesave — buron nga engjëjt e ngarkuar me qiejt e tokën. I Lartësuari thotë:

dhe ata që rregullojnë çështjet sipas urdhrit të Zotit! [En Naziat, 5].

dhe:

dhe në engjëjt që ndajnë çështjet (sipas urdhrit të Allahut)! [Edh Dharijat, 4].

Sipas njerëzve të besimit dhe ndjekësve të të dërguarve, paqja qoftë mbi ta, këta janë engjëjt. Kurse ata që i përgënjeshtrojnë të dërguarit dhe e mohojnë Krijuesin thonë se janë yjet. Kundërshtimin e këtyre e kemi trajtuar gjerësisht në librin tonë të madh, të quajtur El Miftah.74

Engjëjt dhe detyrat e tyre në krijim

Libri dhe Suneti tregojnë llojet e engjëjve dhe se ata janë ngarkuar me lloje të ndryshme krijesash. Allahu ka ngarkuar engjëj me malet; engjëj me retë e shiun; engjëj me mitrën, që kujdesen për pikën e farës derisa të plotësohet krijimi i saj. Pastaj ka ngarkuar engjëj me ruajtjen e robit dhe engjëj me ruajtjen, numërimin e shkrimin e veprave të tij.

Ka ngarkuar engjëj me vdekjen; engjëj me pyetjet në varr; engjëj me lëvizjen e sferave qiellore; engjëj me diellin e hënën; engjëj me Zjarrin, ndezjen e tij, ndëshkimin e banorëve dhe kujdesin për të; engjëj me Xhenetin, mirëmbajtjen, mbjelljen dhe rrjedhjen e lumenjve të tij. Engjëjt janë ushtritë më të mëdha të Allahut të Lartësuar. Prej tyre janë:

(Betohem) Për të dërguarat (erërat) njëra pas tjetrës, [El Murselat, 1].

dhe ato që fryjnë fort, [El Murselat, 2].

dhe ato që shpërndajnë (re, shi, mëshirë), [El Murselat, 3].

dhe ata (engjëjt) që ndajnë saktësisht (të vërtetën nga e pavërteta), [El Murselat, 4].

dhe ata që përcjellin shpalljen, [El Murselat, 5].75

Prej tyre janë:

Betohem për ata (engjëjt) që nxjerrin shpirtërat me forcë, [En Naziat, 1].

dhe ata që i nxjerrin me butësi, [En Naziat, 2].

dhe ata që lundrojnë (fluturojnë) shpejt, [En Naziat, 3].

dhe ata që garojnë me shpejtësi, [En Naziat, 4].

dhe ata që rregullojnë çështjet sipas urdhrit të Zotit! [En Naziat, 5].76

Prej tyre janë:

Betohem në ata (engjëjt) që radhiten në rreshta, [Es Saffat, 1].

dhe në ata që shtyjnë e drejtojnë retë, [Es Saffat, 2].

dhe në ata që e lexojnë këmbëngulësisht Përkujtuesin (Kuranin)! [Es Saffat, 3].77

Prej tyre janë engjëjt e mëshirës dhe engjëjt e ndëshkimit, engjëjt e ngarkuar me mbajtjen e Arshit, si dhe ata të ngarkuar me mbushjen e qiejve me namaz, lavdërim e madhërim. Ka edhe lloje të tjera engjëjsh, të cilat i numëron vetëm Allahu i Lartësuar.

Vetë fjala “engjëll” të lë të kuptosh se është një i dërguar që zbaton urdhrin e dikujt tjetër. Ata nuk kanë në dorë asgjë nga urdhri; urdhri i përket Allahut, Një të Vetmit, Ngadhënjimtarit, dhe ata e zbatojnë atë:

Ata (engjëjt) nuk flasin para se të flasë Ai, dhe veprojnë vetëm me Urdhrin e Tij. [El Enbija, 27].

Ai e di se çfarë kanë vepruar (engjëjt) dhe çfarë do të veprojnë ata, ndërsa ata nuk mund të ndërmjetësojnë veçse për atë që Ai pëlqen, dhe nga frika prej Tij, ata janë shumë të kujdesshëm. [El Enbija, 28].

Ata (engjëjt) i frikësohen Zotit të tyre që është mbi ta dhe bëjnë gjithçka që urdhërohen. ۩ [En Nahl, 50].

të cilët kurrë nuk i kundërshtojnë urdhërat e Allahut dhe zbatojnë gjithçka që u urdhërohet. [Et Tahrim, 6 — pjesë e ajetit].

Zbresin vetëm me urdhrin e Tij dhe nuk bëjnë asgjë pa lejen e Tij. Janë robër të Tij të nderuar: disa rreshtohen dhe disa e lavdërojnë. Secili ka një vend të njohur që nuk e kalon dhe një punë për të cilën është urdhëruar, ku as nuk mangëson, as nuk e tejkalon. Më të lartët e tyre janë ata pranë Tij:

Ata që janë tek Ai (engjëjt), nuk sillen kurrë me mendjemadhësi ndaj adhurimit të Tij dhe nuk lodhen kurrë (së adhuruari Atë). [El Enbija, 19 — pjesë e ajetit].

Ata (engjëjt) e lavdërojnë Atë natë e ditë, pa ndalur kurrë. [El Enbija, 20].

Prijësit e tyre janë tre engjëjt: Xhibrili, Mikaili dhe Israfili. Profeti ﷺ thoshte: “O Allah, Zoti i Xhibrilit, Mikailit dhe Israfilit, Krijuesi i qiejve e i tokës, Njohësi i së fshehtës dhe i së dukshmes! Ti gjykon ndërmjet robërve të Tu për atë që kundërshtohen. Më udhëzo, me lejen Tënde, tek e vërteta për të cilën janë kundërshtuar. Ti udhëzon kë të duash në rrugë të drejtë.”78

Ai iu drejtua Allahut duke përmendur zotërimin e Tij të përgjithshëm dhe të veçantë mbi këta tre engjëj të ngarkuar me jetën. Xhibrili është ngarkuar me shpalljen, nëpërmjet së cilës jetojnë zemrat e shpirtrat. Mikaili është ngarkuar me shiun, nëpërmjet të cilit jetojnë toka, bimët dhe gjallesat. Israfili është ngarkuar me fryrjen në Sur, nëpërmjet së cilës krijesat marrin jetë pas vdekjes.

I Dërguari i kërkoi, nëpërmjet zotërimit të Tij mbi këta engjëj, që ta udhëzonte me lejen e Vet tek e vërteta për të cilën kishte kundërshtim, sepse në të gjendet jeta e dobishme.

Cilësitë e Xhibrilit dhe besueshmëria e tij

Allahu i Lartësuar e ka lavdëruar robin e Tij, Xhibrilin, në Kuran me lavdërimin më të bukur dhe e ka përshkruar me cilësitë më të mira:

Betohem për ato (planete) që tërhiqen, [Et Tekuir, 15].

që lëvizin dhe fshihen, [Et Tekuir, 16].

dhe për natën kur errësohet plotësisht, [Et Tekuir, 17].

dhe për agimin kur merr frymë, [Et Tekuir, 18].

se vërtet, ky (Kuran) është Fjalë e (përcjellë prej) një të Dërguari fisnik, [Et Tekuir, 19].

që ka fuqi e që ka vend të lartë, pranë Zotit të Arshit, [Et Tekuir, 20].

që dëgjohet atje (nga engjëjt e tjerë) dhe është besnik. [Et Tekuir, 21].79

Ky është Xhibrili. E përshkroi si të dërguarin e Tij, të nderuar pranë Tij, me fuqi e pozitë te Zoti i vet, të cilit i binden në qiej dhe të besueshëm për shpalljen. Prej nderimit të tij te Zoti është se ai është ndër engjëjt më të afërt me Të.

Disa prej selefëve kanë thënë se pozita e tij ndaj Zotit të vet i ngjan pozitës së një kujdestari të hyrjes ndaj mbretit. Prej fuqisë së tij është se ngriti mbi krahun e vet qytetet e popullit të Lutit, pastaj i përmbysi mbi ta. Ai është i fuqishëm në zbatimin e urdhrit dhe nuk është i paaftë për të; engjëjt e qiejve i binden në atë që i urdhëron nga Allahu. Ibën Xheriri ka përcjellë në Tefsirin e tij, nga Ismail ibën Ebi Halidi, nga Ebu Salihu: “I është besuar të hyjë në shtatëdhjetë perde drite pa leje të veçantë.”

Përshkrimi si i besueshëm kërkon sinqeritetin, besnikërinë dhe përcjelljen te të dërguarit të asaj për të cilën është urdhëruar, pa shtuar, pa mangësuar e pa fshehur. Për të janë bashkuar pozita, besueshmëria, fuqia dhe afërsia me Allahun.

Bashkimit të pozitës me besueshmërinë i ngjan fjala e Azizit për Jusufin:

Sot, ti ke pozitë të lartë tek ne, dhe je i besuar nga ne. [Jusuf, 54 — pjesë e ajetit].

Kurse bashkimit të fuqisë me besueshmërinë i ngjan fjala e bijës së Shuajbit për Musain, paqja qoftë mbi ta:

Vërtet, më i miri që mund të marrësh në punë është ai që është i fortë dhe i besueshëm. [El Kasas, 26 — pjesë e ajetit].

I Lartësuari e përshkroi Xhibrilin edhe kështu:

Atë ia ka mësuar një (engjëll) me fuqi të madhe (Xhibrili), [En Nexhm, 5].

me pamje madhështore, i cili iu shfaq (në formën e tij të vërtetë), [En Nexhm, 6].

Ibën Abasi tha për fjalën “dhu mirre”: “Me pamje të bukur.” Katade tha: “Me krijim të bukur.” Ibën Xheriri tha: “Me mirre synohet shëndeti i trupit dhe pastërtia nga cenet e sëmundjet. Kur trupi i njeriut është i tillë, ai është i fortë. Mirre është njëjësi i mirer; synimi është një krijim i plotë e i shëndoshë.” Prej këtij kuptimi është fjala e Profetit ﷺ: “Lëmosha nuk i lejohet të pasurit dhe as atij që është i fortë e i shëndoshë.”80

Unë them: Kjo është mbështetja e atij që thotë se mirre në ajet është fuqia; ky është mendimi i Muxhahidit dhe i Ibën Zejdit. Por është mendim i dobët, sepse Ai e kishte përshkruar më parë si shumë të fuqishëm.

Pa dyshim, mirre në hadith është fuqia, jo pamja e bukur. Atëherë ose thuhet se fjala përdoret për të dyja; ose thuhet — dhe kjo është më e qartë — se ajo është shëndeti e pastërtia nga cenet e sëmundjet e jashtme dhe të brendshme. Kjo kërkon krijimin e plotë, bukurinë dhe hijeshinë e tij. Ceni dhe sëmundja burojnë nga dobësia e krijimit dhe e përbërjes. Pra, është fuqi e shëndet që përmban bukuri e hijeshi. Allahu e di më së miri.

Hebrenjtë i thanë Profetit ﷺ: “Cili është shoku yt prej engjëjve që vjen tek ti? Çdo profeti i vjen një engjëll me lajmin.” Ai tha: “Xhibrili.” Ata thanë: “Ai është që zbret me luftë e përleshje; ai është armiku ynë. Sikur të thoshe Mikaili, që zbret me bimësinë, shiun e mëshirën!” Atëherë Allahu i Lartësuar shpalli:

Kushdo që është armik i Xhibrilit - dhe padyshim se ai (Xhibrili) e zbriti atë (Kuranin) në zemrën tënde (o Muhamed) me lejen e Allahut, vërtetues të atyre (Librave) para tij, udhëzues dhe përgëzues për besimtarët; [El Bekare, 97 — pjesë e ajetit].

kushdo që është armik i Allahut, i engjëjve të Tij, i të dërguarve të Tij, i Xhibrilit dhe Mikailit, atëherë padyshim se Allahu është armik i mohuesve.” [El Bekare, 98].81

Kujdesi i engjëjve për njeriun dhe besimi në ta

Qëllimi është se Allahu i Lartësuar ka ngarkuar engjëj me botën e sipërme e të poshtme. Ata i drejtojnë çështjet e botës me lejen, vullnetin dhe urdhrin e Tij. Prandaj drejtimin herë ua atribuon engjëjve, sepse janë ata që e kryejnë drejtpërdrejt, si në fjalën për drejtuesit e çështjeve; dhe herë ia atribuon Vetes:

Me të vërtetë, Zoti juaj është Allahu, i Cili i krijoi qiejt dhe Tokën për gjashtë ditë, pastaj qëndroi mbi Arsh. Ai rregullon dhe drejton çdo gjë. [Junus, 3 — pjesë e ajetit].

Thuaj: “Kush ju furnizon nga qielli dhe Toka? Apo, kush e zotëron dëgjimin dhe shikimin; kush e nxjerr të gjallën nga e vdekura dhe të vdekurën nga e gjalla dhe kush i drejton çështjet?” Ata do të thonë “Allahu”. [Junus, 31 — pjesë e ajetit].

Ai është Drejtuesi me urdhër, leje dhe vullnet; engjëjt drejtojnë duke zbatuar drejtpërdrejt dhe duke iu bindur. Kështu edhe marrjen e shpirtrave herë ua atribuon atyre:

të dërguarit tanë (engjëlli i vdekjes dhe ndihmuesit e tij) ia marrin shpirtin [El En’am, 61 — pjesë e ajetit].

dhe herë Vetes:

Allahu i merr shpirtrat [Ez Zumer, 42 — pjesë e ajetit].

Ka edhe raste të ngjashme. Engjëjt e ngarkuar me njeriun, qëkur është një pikë fare deri në fund të çështjes së tij, kanë me të një marrëdhënie të veçantë. Janë ngarkuar me formimin, kalimin e tij nga një gjendje në tjetrën, dhënien e trajtës dhe ruajtjen e tij në shtresat e tri errësirave; me shkrimin e furnizimit, veprës, afatit të jetës, mjerimit ose lumturisë së tij; me qëndrimin pranë tij në të gjitha gjendjet; me numërimin e fjalëve e të veprave; me ruajtjen gjatë jetës; me marrjen e shpirtit në vdekje dhe paraqitjen e tij te Krijuesi e Formuesi i tij.

Janë ngarkuar me ndëshkimin dhe kënaqësinë e tij në berzah e pas ringjalljes, si dhe me përgatitjen e mjeteve të kënaqësisë e të ndëshkimit. Ata e forcojnë robin besimtar me lejen e Allahut, i mësojnë çfarë i bën dobi, luftojnë e e mbrojnë. Janë miqtë e tij në këtë botë e në tjetrën. I tregojnë në ëndërr atë që i druhet, që të ruhet, dhe atë që do, që t’i forcohet zemra e t’i shtohet falënderimi. I premtojnë të mirën e e thërrasin drejt saj, e ndalojnë nga e keqja dhe e paralajmërojnë prej saj.

Janë miqtë, ndihmësit, ruajtësit, mësuesit, këshilluesit dhe ata që luten e kërkojnë falje për të. Luten për të për sa kohë ai është në bindje ndaj Zotit dhe për sa kohë u mëson njerëzve të mirën. E përgëzojnë për nderimin e Allahut në ëndërr, në vdekje dhe ditën e ringjalljes. E largojnë nga lidhja pas dynjasë dhe e nxisin për botën tjetër. E kujtojnë kur harron, i japin gjallëri kur plogështohet, e forcojnë kur tronditet dhe përpiqen për dobitë e kësaj bote e të botës së tij tjetër.

Ata janë të dërguarit e Allahut në krijimin e urdhrin e Tij dhe ndërmjetësit e përcjelljes ndërmjet Tij e robërve. Zbresin me urdhrin prej Tij në anët e botës dhe ngjiten tek Ai me të. Qielli ka kërcitur prej tyre dhe i takon të kërcasë: nuk ka në të një hapësirë sa katër gishta pa një engjëll në këmbë, në ruku ose në sexhde.82 Çdo ditë hyjnë në Bejtul Ma’mur shtatëdhjetë mijë engjëj, të cilët nuk kthehen më atje pasi kanë kryer atë që u takon.

Kurani është i mbushur me përmendjen e engjëjve, llojeve, veprave dhe gradëve të tyre, si fjala e Tij:

Dhe, (kujto) kur Zoti yt u tha engjëjve: “Unë do të vendos një zëvendës të trashëgueshëm në Tokë”, ata thanë: “A do të vendosësh në të, dikë që bën prishje në të dhe derdh gjakrat, ndërsa ne të madhërojmë Ty me lavdërim dhe të shenjtërojmë Ty?” Ai tha: “Unë di çfarë nuk dini ju. [El Bekare, 30].

Dhe ia mësoi Ademit të gjitha emrat (e gjërave), pastaj ua paraqiti ato engjëjve dhe u tha: “M’i tregoni emrat e këtyre, nëse jeni të saktë.” [El Bekare, 31].

“Lavdi të qoftë Ty!”, -thanë ata- “ne nuk dimë veçse atë që na ke mësuar Ti. Vetëm Ti je i Gjithëdijshmi, më i Urti.” [El Bekare, 32].

Ai tha: “O Adem! Tregoja atyre emrat e tyre.” Kur ai ua tregoi emrat e tyre, (Allahu) tha: “A nuk ju kam thënë se Unë e di të fshehtën e qiejve dhe të Tokës, dhe e di atë që ju shfaqni dhe atë që e mbani fshehur?” [El Bekare, 33].

Dhe, kur u thamë engjëjve: “Bëni sexhde për Ademin!” [El Bekare, 34 — pjesë e ajetit].

e deri në fund të rrëfimit, dhe fjala:

Në të zbresin engjëjt dhe Shpirti (Xhibrili), me lejen e Zotit të tyre [El Kadr, 4 — pjesë e ajetit].

si dhe çfarë gjendet ndërmjet këtyre dy sureve. Madje, asnjë sure e Kuranit nuk është pa përmendjen e engjëjve, drejtpërdrejt, tërthorazi ose me një tregues. Përmendja e tyre në hadithet profetike është aq e shumtë dhe e njohur sa nuk mund të numërohet këtu.

Prandaj besimi në engjëjt, paqja qoftë mbi ta, është njëri prej pesë themeleve që janë shtyllat e besimit: besimi në Allahun, engjëjt, librat, të dërguarit e Tij dhe Ditën e Fundit.83

Le të kthehemi te synimi: lëvizjet e botës së sipërme e të poshtme kryhen nëpërmjet engjëjve. Të gjitha lëvizjet me vullnet varen nga vullneti që e shtyn atë që dëshiron të bëjë veprimin. Lëvizja natyrore ka si shkak prirjen e kërkimin e lëvizësit për plotësimin dhe mbërritjen e vet, si lëvizja e zjarrit, e bimëve dhe e erërave. Po kështu, lëvizja e trupit të rëndë drejt poshtë: ai natyrshëm kërkon vendqëndrimin e tij drejt qendrës, nëse nuk e pengon diçka.

Kurse lëvizja e detyruar, si ngritja e tij me forcë lart, varet nga vullneti i atij që e detyron. Kështu nuk mbetet asnjë lëvizje fillestare që të mos burojë nga vullneti dhe dashuria.

13

Teuhidi dhe dashuria që i bën dobi zemrës

Çfarë e vë zemrën në lëvizje dhe çfarë mbetet prej dashurisë

Kur kjo kuptohet, dashuria është ajo që e vë të dashuruarin në lëvizje për të kërkuar të dashurën, me arritjen e së cilës ai plotësohet. Ajo vë në lëvizje atë që do të Gjithëmëshirshmin, atë që do Kuranin, dijen e besimin; atë që do plaçkën e paratë, idhujt e kryqet, gratë e djemtë pa mjekër, vendlindjet e vëllezërit. Nga çdo zemër ngre një lëvizje drejt së dashurës së saj ndër këto gjëra. Ajo lëviz kur i përmendet e dashura, jo të tjerat.

Prandaj e gjen atë që është dhënë pas grave e djemve dhe atë që do “kuranin e shejtanit” me zëra e melodi, të mos preket nga dëgjimi i dijes, i dëshmive të besimit dhe i recitimit të Kuranit. Por, sapo i përmendet e dashura e vet, ai tundet, gjallërohet dhe i lëviz brendësia e jashtësia nga malli për të e nga ngazëllimi që ia përmendën.

Të gjitha këto dashuri janë të kota e të zhdukshme, përveç dashurisë për Allahun dhe asaj që lidhet me të: dashurisë për të Dërguarin e Tij, Librin, fenë dhe miqtë e Tij. Kjo dashuri mbetet dhe fryti e kënaqësia e saj mbeten me qëndrueshmërinë e Atij me të Cilin lidhet. Epërsia e saj mbi dashuritë e tjera është si epërsia e Atij me të Cilin lidhet mbi gjithçka tjetër.

Kur këputen lidhjet e të dashuruarve dhe shkaqet e miqësisë e të dashurisë së tyre, shkaqet e kësaj dashurie nuk këputen. I Lartësuari thotë:

Kur ata, të cilët u pasuan, t’i mohojnë pasuesit të tyre, dhe të gjithë ta shohin ndëshkimin, dhe të këputen të gjitha lidhjet midis tyre; [El Bekare, 166].

Atau përcjell nga Ibën Abasi se me lidhjet synohet dashuria. Muxhahidi tha: “Lidhjet e tyre me njëri-tjetrin në këtë botë.” Dahaku tha: “U këputen lidhjet farefisnore dhe vendbanimet e tyre në Zjarr ndahen nga njëri-tjetri.” Ebu Salihu tha: “Veprat.” Të gjitha janë të vërteta: shkaqet janë lidhjet që kishin në këtë botë dhe që u këputen pikërisht kur kanë më shumë nevojë për to. Kurse lidhjet e njësuesve të sinqertë ndaj Allahut vazhdojnë dhe qëndrueshmëria e tyre zgjat me qëndrueshmërinë e të Adhuruarit e të Dashurit të tyre. Shkaku ndjek qëllimin e vet në qëndrueshmëri dhe në këputje.

Dashuria për Allahun dhe ëmbëlsia e besimit

Kur kjo bëhet e qartë, themeli i dashurisë së lavdërueshme, për të cilën Allahu ka urdhëruar dhe për të cilën i ka krijuar krijesat, është dashuria vetëm për Të, pa ortak. Ajo përmban adhurimin e Tij dhe jo të dikujt tjetër. Adhurimi përfshin kulmin e dashurisë së bashku me kulmin e përuljes; kjo i takon vetëm Allahut të Madhëruar.

Dashuria është një lloj i përgjithshëm, nën të cilin ka forma që ndryshojnë në masë e në cilësi. Për këtë, kur përmendet në lidhje me Allahun, përdoren më së shumti ato kuptime që i përkasin Atij e i shkojnë madhërisë së Tij, si adhurimi, kthimi tek Ai dhe përulja e qetë. Nuk përdoren për këtë fjalët që shprehin pasionin e sëmurë, lidhjen e dëshpëruar, mallin e papërmbajtur, depërtimin e pasionit dhe tekën. Mund të përmendet vetë fjala dashuri, si në fjalët e Tij:

që i do dhe që e duan [El Maide, 54 — pjesë e ajetit].

Nëse vërtet e doni Allahun, atëherë më ndiqni mua, që t’ju dojë Allahu [Al Imran, 31 — pjesë e ajetit].

por ata që besojnë kanë dashuri edhe më të fortë për Allahun. [El Bekare, 165 — pjesë e ajetit].

Librat e shpallur të Allahut, nga fillimi në fund, vërtiten rreth urdhrit për këtë dashuri e kërkesat e saj dhe ndalimit nga dashuria që i kundërvihet e nga kërkesat e saj; rreth sjelljes së shembujve e krahasimeve për njerëzit e këtyre dy dashurive, tregimit të ngjarjeve, përfundimeve, vendbanimeve, shpërblimit e ndëshkimit të tyre.

Nuk e gjen ëmbëlsinë e besimit, madje nuk ia shijon as shijen, veçse ai për të cilin Allahu dhe i Dërguari i Tij janë më të dashur se gjithçka tjetër. Në dy Sahihët, nga Enesi, Allahu qoftë i kënaqur me të, përcillet se Profeti ﷺ tha: “Tri cilësi, nëse gjenden te dikush, ai e gjen ëmbëlsinë e besimit.” Në një formulim tjetër: “Nuk e gjen shijen e besimit veçse ai tek i cili gjenden tri gjëra: Allahu dhe i Dërguari i Tij të jenë më të dashur për të se gjithçka tjetër; ta dojë njeriun vetëm për hir të Allahut; dhe ta urrejë kthimin në mosbesim, pasi Allahu e shpëtoi prej tij, siç urren të hidhet në Zjarr.”

Po në dy Sahihët, prej tij përcillet se i Dërguari i Allahut ﷺ tha: “Për Atë në dorën e të Cilit është shpirti im! Askush prej jush nuk beson derisa unë të jem më i dashur për të se prindi, fëmija dhe të gjithë njerëzit.”

Prandaj thirrja e të dërguarve, nga i pari tek i fundit, është pajtuar për adhurimin vetëm të Allahut, pa ortak. Themeli, plotësia dhe përsosmëria e adhurimit është dashuria dhe veçimi i Zotit me të, pa i shoqëruar robi askënd tjetër në këtë dashuri.

Fjala e teuhidit dhe lutjet e atij që është në brengë

Fjala që i përmban këto dy themele është ajo pa të cilën nuk hyhet në Islam, nuk mbrohen jeta e pasuria dhe nuk shpëtohet nga ndëshkimi i Allahut, përveçse duke e realizuar me zemër e gjuhë. Përmendja e saj është përmendja më e mirë. Në Sahihun e Ibën Hibanit përcillet prej Profetit ﷺ: “Përmendja më e mirë është: La ilahe il-lAllah.”

Ajeti që e përmban dhe e shpjegon atë është zotëria i ajeteve të Kuranit; surja që veçohet me realizimin e saj vlen sa një e treta e Kuranit.84 Me të Allahu ka dërguar të gjithë të dërguarit, ka zbritur të gjithë librat dhe ka ligjësuar të gjitha ligjet, për përmbushjen e së drejtës dhe plotësimin e saj. Me të robi paraqitet te Zoti dhe bëhet prej atyre që janë pranë Tij.

Ajo është vendstrehimi i miqve dhe i armiqve të Tij. Armiqtë, kur i prek dëmi në tokë ose në det, i drejtohen teuhidit, heqin dorë nga shirku dhe e lusin Atë duke ia kushtuar fenë vetëm Atij.85 Miqtë e Tij e kanë strehë në vështirësitë e kësaj bote e të tjetrës.

Prandaj lutjet e atij që është në brengë janë: “Nuk ka të adhuruar me të drejtë përveç Allahut, të Madhërishmit, të Butit. Nuk ka të adhuruar me të drejtë përveç Allahut, Zotit të Arshit madhështor. Nuk ka të adhuruar me të drejtë përveç Allahut, Zotit të qiejve, Zotit të tokës dhe Zotit të Arshit fisnik.”86

Dhe lutja e atij të peshkut, me të cilën nuk lutet asnjë i brengosur pa ia larguar Allahu brengën:

Nuk ka zot tjetër që meriton adhurim përveç Teje! I Pastër nga çdo e metë je Ti! Me të vërtetë, unë isha nga të padrejtët! [El Enbija, 87 — pjesë e ajetit].87

Theubani, Allahu qoftë i kënaqur me të, tha: “Kur të Dërguarin e Allahut ﷺ e trembte ndonjë çështje, thoshte: ‘Allahu është Zoti im. Nuk i shoqëroj Atij asgjë.’” Në një formulim tjetër: “Ai është Allahu. Nuk ka ortak.”88

Esma bint Umejs tha: “I Dërguari i Allahut ﷺ më mësoi fjalë që t’i them në brengë: ‘Allah, Allah! Ai është Zoti im. Nuk i shoqëroj Atij asgjë.’”89

Tirmidhiu ka përcjellë nga Ibrahim ibën Muhamed ibën Sa’d ibën Ebi Uekasi, nga i ati, nga gjyshi i tij, se Profeti ﷺ tha: “Lutja e Junusit, kur thirri në barkun e peshkut:

Nuk ka zot tjetër që meriton adhurim përveç Teje! I Pastër nga çdo e metë je Ti! Me të vërtetë, unë isha nga të padrejtët! [El Enbija, 87 — pjesë e ajetit].

nuk është bërë nga ndonjë musliman për ndonjë çështje pa iu përgjigjur lutjes së tij.”

Në Musnedin e imam Ahmedit përcillet nga Profeti ﷺ: “Lutjet e të brengosurit janë: O Allah, mëshirën Tënde shpresoj! Mos më lër në dorë të vetes sime as sa hap e mbyll sytë. Ma përmirëso të gjithë çështjen time. Nuk ka të adhuruar me të drejtë përveç Teje.”90

Teuhidi është streha e kërkuesve, vendmbrojtja e atyre që ikin, shpëtimi i të brengosurve dhe ndihma e atyre që janë në hall. Realiteti i tij është veçimi i Zotit të Lartësuar me dashuri, nderim, madhërim, përulje e nënshtrim.

I Dashuri që kërkohet për Veten e Tij

Kur dihet se çdo lëvizje e ka burimin te dashuria dhe vullneti, duhet patjetër të ketë një të Dashur që kërkohet për Veten e Tij, që nuk kërkohet e nuk duhet për hir të diçkaje tjetër. Sikur çdo i dashur të duhej për hir të një tjetri, do të pasonte qarkullimi i shkaqeve ose vijimi i tyre pa fund në shkaqe e qëllime, dhe kjo është e pavlefshme me pajtimin e njerëzve të arsyes.

Diçka mund të duhet nga njëra anë e jo nga tjetra. Nuk ka asgjë që duhet për vetveten nga çdo anë, veç Allahut të Madhëruar, Një të Vetmit, të Cilit i takon adhurimi. Sikur në qiej e në tokë të kishte të adhuruar të tjerë përveç Allahut, ato do të prisheshin. Njësimi në hyjninë, drejt të cilit të dërguarit i thirrën popujt e tyre, është veçimi i Zotit në adhurim. Prej kërkesave të tij është njësimi në zotërim, të cilin idhujtarët e pranonin. Allahu e përdori atë si argument kundër tyre, sepse pranimi i tij kërkon edhe pranimin e njësimit në adhurim.

Çdo i gjallë ka vullnet e veprim sipas gjendjes së vet dhe çdo lëvizës ka një synim drejt të cilit lëviz. Nuk ka përmirësim për të veçse kur synimi i lëvizjes dhe fundi i kërkimit të tij është vetëm Allahu, ashtu si nuk ka ekzistencë veçse kur Allahu është i Vetmi Zot e Krijues i tij. Ekzistenca e tij është vetëm prej Allahut dhe plotësia e tij është që të jetë vetëm për Allahun. Ajo që nuk është prej Tij nuk ekziston; ajo që nuk është për Të nuk bën dobi e nuk zgjat.

Prandaj i Lartësuari tha:

Sikur në ato dyja (qiej dhe Tokë) të kishte zota të tjerë përveç Allahut, ato do të prisheshin që të dyja. [El Enbija, 22 — pjesë e ajetit].

Nuk tha se do të zhdukeshin. Ai ka fuqi t’i mbajë edhe në gjendje të prishur, por nuk mund të jenë të rregulluara pa qenë Formuesi e Krijuesi i tyre i Vetmi që adhurohet, pa ortak. Rregullimi i veprave e i lëvizjeve varet nga rregullimi i qëllimeve e i synimeve. Çdo vepër ndjek nijetin, synimin e vullnetin e atij që e kryen.

Ndarja e veprave në të mira e të prishura bëhet herë duke i parë në vetvete, herë duke parë synimet e nijetet e tyre. Kurse ndarja e dashurisë e e vullnetit në të dobishme e të dëmshme varet nga ajo me të cilën lidhen, nga e dashura dhe e dëshiruara e tyre.

Nëse i Dashuri dhe i Dëshiruari është Ai që, vetëm Ai, duhet dashur e kërkuar për Veten e Tij — i Dashuri më i Lartë, pa të Cilin robi nuk ka përmirësim, shpëtim, kënaqësi e gëzim, përveçse duke e pasur vetëm Atë të Dashurin, të Dëshiruarin dhe fundin e kërkimit të tij — atëherë dashuria i bën dobi. Por, nëse e dashura, e dëshiruara dhe fundi i kërkimit është dikush tjetër, dashuria i bëhet dëm, ndëshkim e mjerim. Dashuria e dobishme i sjell zotëruesit lumturi e kënaqësi, kurse ajo e dëmshme i sjell mjerim, dhembje e mundim.

Dija dhe drejtësia përballë padijes e padrejtësisë

Kur kjo sqarohet, njeriu i gjallë që ka dije dhe i do të mirën vetes nuk e parapëlqen dashurinë për atë që i bën dëm, e mjeron dhe e dhemb. Kjo ndodh vetëm nga prishja e përfytyrimit e e njohjes ose nga prishja e synimit e e vullnetit. E para është padije; e dyta është padrejtësi. Njeriu, në gjendjen e vet fillestare, është krijuar shumë i padrejtë e shumë i paditur. Nuk del nga padija e padrejtësia veçse kur Allahu i mëson atë që i bën dobi dhe e frymëzon drejtimin e vet.

Atij që Allahu ia do të mirën i mëson atë që i bën dobi, dhe kështu del nga padija; e bën të përfitojë nga ajo që i mësoi, dhe kështu del nga padrejtësia. Kur nuk ia do të mirën, e lë në gjendjen fillestare të krijimit. Në Musned përcillet nga Abdullah ibën Amri se Profeti ﷺ tha: “Allahu i krijoi krijesat e Veta në errësirë, pastaj hodhi mbi to nga drita e Tij. Atë që e preku ajo dritë, u udhëzua; atë që nuk e preku, humbi.”

Shpirti e dëshiron atë që e dëmton e nuk i bën dobi, herë ngaqë nuk e njeh dëmin, herë nga prishja e synimit dhe herë nga të dyja. Allahu ka qortuar në Librin e Tij atë që i përgjigjet thirrjes së padijes e padrejtësisë:

Nëse nuk të përgjigjen ty, atëherë dije se ata thjesht ndjekin dëshirat e veta. E kush është më i humbur se ai që ndjek dëshirën e vet, pa udhëzim nga Allahu? Vërtet, Allahu nuk e udhëzon popullin e padrejtë. [El Kasas, 50].

Ata ndjekin vetëm hamendjet dhe dëshirat e veta, megjithëse u ka ardhur udhëzimi nga Zoti i tyre. [En Nexhm, 23 — pjesë e ajetit].

Themeli i çdo të mire është dija dhe drejtësia; themeli i çdo të keqeje është padija dhe padrejtësia.

Allahu i ka vënë drejtësisë së urdhëruar një kufi. Kush e kalon është zullumqar e tejkalues dhe merr qortim e ndëshkim sipas padrejtësisë e tejkalimit me të cilin doli nga drejtësia. Për këtë, i Lartësuari tha:

Hani e pini, por mos e teproni, sepse Ai nuk i do ata që e teprojnë. [El A’raf, 31 — pjesë e ajetit].

Për atë që kërkon përtej bashkëshortes ose robëreshës së vet, tha:

por, ata që kërkojnë përtej kësaj, pikërisht ata janë shkelës të kufijve; [El Mu’minun, 7].

dhe tha:

por mos i kaloni kufijtë, sepse Allahu nuk i do ata që i kalojnë kufijtë. [El Bekare, 190 — pjesë e ajetit].

Qëllimi është se dashuria për padrejtësinë dhe tejkalimin buron nga prishja e dijes, nga prishja e synimit ose nga të dyja bashkë.

Është thënë se prishja e synimit buron nga prishja e dijes: Sikur njeriu ta njihte vërtet dëmin dhe pasojat e asaj që dëmton, nuk do ta parapëlqente. Kush e di se një ushqim i shijshëm e i pëlqyer është i helmuar, nuk i afrohet. Dobësia e njohjes së anëve të dëmit dhe dobësia e vendosmërisë për t’u larguar prej tij e bëjnë të bjerë në të.

Prandaj besimi i vërtetë është ai që e shtyn zotëruesin të bëjë atë që i bën dobi dhe të lërë atë që e dëmton. Nëse nuk e bën të parën dhe nuk e lë të dytën, besimi i tij nuk është realizuar plotësisht; ai ka prej besimit aq sa i përputhet kësaj gjendjeje. Ai që beson vërtet në Zjarr, sikur ta shihte, nuk ndjek rrugën drejt tij, e aq më pak të përpiqet me gjithë fuqinë në të. Ai që beson vërtet në Xhenet, shpirti nuk e lë të rrijë pa e kërkuar. Këtë njeriu e gjen në vetvete edhe për dobitë që kërkon në dynja dhe për dëmet prej të cilave përpiqet të shpëtojë.

Arsyeja dhe shpallja në njohjen e së dobishmes

Robi ka nevojën më të madhe të dijë çfarë e dëmton, që ta shmangë, dhe çfarë i bën dobi, që ta kërkojë me zell e ta bëjë. Kështu e do të dobishmen dhe e urren të dëmshmen; dashuria e urrejtja i përputhen dashurisë e urrejtjes së Allahut. Kjo është prej kërkesave të robërisë e të dashurisë. Kur del prej saj, do atë që e zemëron Zotin dhe urren atë që Ai e do; robëria e tij mangësohet në atë masë.

Këtu ka dy rrugë: arsyeja dhe ligji i shpallur. Allahu ka vendosur në mendjet e në natyrën e lindur pëlqimin e sinqeritetit, drejtësisë, mirësisë, bamirësisë, dëlirësisë, trimërisë, virtyteve, kryerjes së amanetit, ruajtjes së farefisnisë, këshillimit të krijesave, mbajtjes së besës, respektimit të fqinjit, ndihmës së të shtypurit, ndihmës në vështirësitë e së drejtës, mikpritjes dhe mbajtjes së barrës së të dobëtit, e të tjera si këto. Po kështu ka vendosur qortimin e të kundërtave të tyre.

Raporti i këtij pëlqimi e qortimi me mendjet e natyrën e lindur është si pëlqimi i pirjes së ujit të ftohtë kur njeriu ka etje, ngrënies së ushqimit të shijshëm e të dobishëm kur ka uri dhe veshjes së asaj që e ngroh kur ka ftohtë. Ashtu si nuk mund ta largojë nga vetja e natyra pëlqimin e kësaj e dobinë e saj, nuk mund ta largojë nga vetja e natyra e lindur pëlqimin e cilësive të përsosmërisë e dobinë e tyre dhe qortimin e të kundërtave.

Kush thotë se kjo nuk njihet as me arsye, as me natyrën e lindur, por vetëm nëpërmjet transmetimit, fjala e tij është e pavlefshme. E kemi sqaruar pavlefshmërinë e saj në El Miftah nga gjashtëdhjetë anë,91 duke treguar argumentet e Kuranit, Sunetit, arsyes dhe natyrës së lindur që e rrëzojnë.

Rruga e dytë për njohjen e veprave të dëmshme e të dobishme është shpallja e transmetuar. Ajo është më e gjerë, më e qartë dhe më e saktë se e para, sepse cilësitë, rrethanat dhe përfundimet e veprave mund të jenë të fshehta. Ai që i njeh hollësisht është vetëm i Dërguari, paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të.

Më i dituri ndër njerëz dhe më i sakti në mendje, mendim e vlerësim është ai, arsyeja, mendimi, vlerësimi dhe analogjia e të cilit përputhen me Sunetin. Muxhahidi tha: “Adhurimi më i mirë është mendimi i mirë”, domethënë ndjekja e Sunetit. I Lartësuari thotë:

Ata, të cilëve u është dhënë dituria, e shohin se ajo që të është shpallur ty nga Zoti yt, është e Vërteta [Sebe, 6 — pjesë e ajetit].

Selefët i quanin njerëzit e mendimeve që kundërshtonin Sunetin dhe atë që kishte sjellë i Dërguari, si në çështjet e dijes së lajmeve, ashtu edhe në gjykimet praktike, “njerëz të dyshimeve e të pasioneve”. Mendimi që kundërshton Sunetin është padije, jo dije; është pasion, jo fe. Zotëruesi i tij ndjek tekën e vet pa udhëzim nga Allahu. Përfundimi i tij është humbja në këtë botë e mjerimi në tjetrën.

Humbja dhe mjerimi largohen vetëm nga ai që ndjek udhëzimin e Allahut, me të cilin Ai dërgoi të dërguarit dhe zbriti librat:

Nëse do t’ju vijë udhëzim nga ana Ime, atëherë kushdo që do ta pasojë udhëzimin Tim, as nuk do të humbë (në këtë botë), as nuk do të mjerohet (në botën tjetër). [Ta Ha, 123 — pjesë e ajetit].

Kurse ai që do i kthejë shpinën përkujtimit Tim, me të vërtetë, do të ketë jetë të mjerë, dhe në Ditën e Kiametit, Ne do ta ringjallim të verbër. [Ta Ha, 124].

Ndjekja e pasionit ndodh si në dashuri, ashtu edhe në urrejtje. I Lartësuari thotë:

O besimtarë! Të jeni gjithnjë të drejtë për hir të Allahut në dëshminë tuaj, qoftë edhe kundër vetvetes ose kundër prindërve apo të afërmve tuaj, qofshin të pasur apo të varfër, sepse Allahu di më mirë për ta. Mos shkoni pas emocioneve tuaja e të shtrembëroni të vërtetën! [En Nisa, 135 — pjesë e ajetit].

dhe të mos ju nxisë urrejtja ndaj dikujt për të bërë padrejtësi. Mbani drejtësi, se kjo është më afër devotshmërisë! [El Maide, 8 — pjesë e ajetit].

Pasioni që është ndaluar të ndiqet mund të jetë teka e vetë njeriut, por mund të jetë edhe teka e dikujt tjetër. Atij i ndalohet t’i ndjekë të dyja, sepse të dyja i kundërvihen udhëzimit të Allahut, me të cilin Ai dërgoi të dërguarit dhe zbriti librat.

Dashuria bashkëshortore dhe gjashtë llojet e dashurisë

Prej dashurisë së dobishme është dashuria për bashkëshorten dhe për robëreshën që burri zotëron. Ajo ndihmon në qëllimin për të cilin Allahu ka ligjësuar martesën e zotërimin e robëreshës: ruajtjen e dëlirësisë së burrit dhe të bashkëshortes. Kështu shpirti i tij nuk lakmon të ndaluarën jashtë saj dhe ai e ruan atë, që shpirti i saj të mos lakmojë dikë tjetër. Sa më e plotë e më e fortë dashuria mes bashkëshortëve, aq më i plotë e më i përmbushur ky qëllim. I Lartësuari thotë:

Është Ai që ju krijoi nga një njeri i vetëm, dhe prej tij krijoi bashkëshorten e tij, që të qetësohej tek ajo. [El A’raf, 189 — pjesë e ajetit].

Nga shenjat e Tij është se Ai krijoi për ju bashkëshorte nga vetë lloji juaj, që të gjeni qetësi tek ato, dhe vendosi mes jush dashuri dhe mëshirë. [Er Rum, 21 — pjesë e ajetit].

Në Sahih përcillet se Profeti ﷺ u pyet: “Cili njeri është më i dashur për ty?” Tha: “Aishja.” Prandaj Mesruku, Allahu e mëshiroftë, kur përcillte prej saj, thoshte: “Më tregoi e sinqerta, bija e të sinqertit, e dashura e të Dërguarit të Allahut ﷺ, ajo pafajësinë e së cilës e shpalli Allahu nga mbi shtatë qiej.”

Është vërtetuar se Profeti ﷺ tha: “Nga kjo bota juaj më janë bërë të dashura gratë dhe aroma e mirë; kurse prehja e syve të mi është vendosur në namaz.”

Nuk ka qortim për burrin që e do bashkëshorten dhe është i dashuruar pas saj, përveçse kur kjo e pengon nga dashuria më e dobishme për të, ajo për Allahun dhe të Dërguarin e Tij, dhe hyn në konkurrencë me të. Çdo dashuri që e dobëson ose e pakëson dashurinë për Allahun dhe të Dërguarin e Tij është e qortueshme. Nëse e ndihmon dhe bëhet shkak për forcimin e saj, është e lavdërueshme.

I Dërguari i Allahut ﷺ e donte pijen e ëmbël e të ftohtë, ëmbëlsirat, mjaltin dhe kuajt. Prej rrobave, më e dashura për të ishte këmisha. E donte edhe kungullin. Kjo dashuri nuk hyn në konkurrencë me dashurinë për Allahun; madje mund ta mbledhë vëmendjen dhe zemrën që t’i kushtohen asaj. Është dashuri natyrore që ndjek nijetin dhe synimin e njeriut kur bën atë që pëlqen.

Nëse synon të forcohet për urdhrin e Allahut dhe bindjen ndaj Tij, bëhet afrim tek Ai. Nëse e bën vetëm nga natyra e prirja, pa tjetër qëllim, as shpërblehet, as ndëshkohet, megjithëse i humbet grada e atij që e bën duke iu afruar Allahut.

Dashuria e dobishme është tri llojesh: dashuria për Allahun, dashuria për hir të Allahut dhe dashuria për atë që ndihmon bindjen ndaj Tij e largimin nga mëkati. Dashuria e dëmshme është tri llojesh: dashuria që e vendos dikë përkrah Allahut, dashuria për atë që Allahu e urren dhe dashuria për diçka që e këput ose e pakëson dashurinë për Allahun.

Këto janë gjashtë llojet rreth të cilave vërtiten dashuritë e krijesave. Dashuria për Allahun është themeli i dashurive të lavdërueshme, i besimit dhe i teuhidit; dy llojet e tjera e ndjekin atë. Dashuria përkrah Allahut është themeli i shirkut dhe i dashurive të qortueshme; dy llojet e tjera e ndjekin atë.

Dashuria dhe pasioni për pamjet e ndaluara janë ndër ato që sjellin shirkun. Sa më pranë shirkut e më larg sinqeritetit të jetë robi, aq më i fortë është pasioni i tij për pamjet. Sa më i sinqertë e më i fortë në teuhid, aq më larg këtij pasioni.

Gruas së Azizit i ndodhi ajo që i ndodhi nga pasioni për shkak të shirkut të saj; Jusufi i sinqertë, alejhis selam, shpëtoi prej tij për shkak të sinqeritetit të tij. I Lartësuari tha:

Kështu, që të largonim prej tij të keqen dhe të shëmtuarën. Me të vërtetë, ai ishte nga robërit Tanë të zgjedhur. [Jusuf, 24 — pjesë e ajetit].

E keqja këtu është pasioni i sëmurë dhe vepra e turpshme është imoraliteti seksual. I sinqerti e ka pastruar dashurinë e vet për Allahun, prandaj Allahu e shpëton nga sprova e pasionit për pamjet. Kurse idhujtari e ka zemrën të lidhur me dikë tjetër dhe nuk e ka pastruar për Allahun njësimin e dashurinë e vet.

13

Dashuria e shtrembëruar dhe keqinterpretimi i gjykimeve fetare

Kur pasioni paraqitet si dashuri për hir të Allahut

Ndër dredhitë më të forta të shejtanit dhe përqeshjen e tij me ata që janë sprovuar pas pamjeve është se ai ia mbush mendjen njërit se djalin pa mjekër ose gruan që nuk i lejohet e do vetëm për hir të Allahut, jo për imoralitet. E urdhëron të lidhë me të vëllazëri.

Kjo është prej llojit të lidhjes së fshehtë me dashnor, madje është një lidhje e tillë e brendshme, si gratë me dashnorë të fshehtë, për të cilat Allahu tha:

duke qenë se janë të ndershme dhe jo imorale apo që kanë dashnorë. [En Nisa, 25 — pjesë e ajetit].92

dhe për burrat tha:

duke u martuar me ato, e jo duke bërë kurvëri, as duke i marrë për dashnore. [El Maide, 5 — pjesë e ajetit].

Njerëzve u shfaqin se e duan atë pamje për Allahun, ndërsa brenda e kanë marrë si dashnor të fshehtë, duke u kënaqur me veprim, puthje ose vetëm me shikim, lidhje dhe shoqërim. Bindja e tyre se kjo është për Allahun, se është afrim e bindje ndaj Tij, është ndër humbjet e devijimet më të mëdha dhe ndryshim i fesë: atë që Allahu e urren e kanë bërë të dashur për Të.

Kjo është prej llojit të shirkut, dhe i dashuri që merret përveç Allahut bëhet tagut. Të besosh se kënaqja me dashurinë, shikimin, lidhjen dhe disa forma të prekjes bëhet për Allahun e se është dashuri për hir të Tij, është mosbesim e shirk, si bindja e atyre që i duan idhujt për idhujt e tyre.

Padija e shumë prej tyre mund të arrijë derisa të besojnë se bashkëpunimi për veprën e turpshme është bashkëpunim në mirësi e devotshmëri; se ai që ua ndërmjetëson lidhjen i bën mirë të dashuruarit e meriton shpërblim; se po përpiqet për ilaçin, shërimin dhe largimin e brengës së pasionit; dhe se atij që ia largon besimtarit një brengë të kësaj bote, Allahu do t’ia largojë një brengë të Ditës së Kiametit.93

Llojet e njerëzve të këtij devijimi

Pas kësaj humbjeje e këtij devijimi, ata ndahen në katër grupe. Disa besojnë se kjo bëhet për Allahun. Kjo është e shumtë ndër grupe të njerëzve të zakonshëm, ndër ata që i atribuohen varfërisë shpirtërore e sufizmit dhe ndër shumë prej turqve. Disa të tjerë e dinë përbrenda se nuk është për Allahun, por e shfaqin si të tillë për mashtrim, dinakëri dhe mbulim.

Këta, nga njëra anë, janë më pranë faljes se të parët, sepse shpresohet pendimi i tyre; nga një anë tjetër janë më të këqij, sepse e dinë ndalimin dhe prapë kryejnë të ndaluarën. Të parëve mund t’u jetë ngatërruar çështja, ashtu si shumë njerëzve iu ngatërrua dëgjimi i tingujve të veglave argëtuese me afrim e bindje, dhe në këtë ranë ata që Allahu deshi prej asketëve e adhuruesve. Kështu, atij që ka dije e besim më të dobët iu ngatërrua kënaqja me pasionin për pamjet, shikimin e shoqërimin e tyre me adhurim e afrim tek Allahu.

Grupi i tretë synon vetë veprën e madhe të turpshme. Herë janë prej të humburve që besojnë se kjo dashuri pa marrëdhënie bëhet për Allahun, ndërsa vepra e turpshme është mëkat. Thonë: “Bëjmë diçka për Allahun dhe diçka jo për Allahun.” Herë janë prej grupit të dytë: shfaqin se dashuria është për Allahun, ndërsa e dinë se është e kundërta. Kështu bashkojnë gënjeshtrën me imoralitetin.

Në këtë lidhje të fshehtë dhe “vëllazëri” i përngjajnë martesës. Mes tyre krijohen lidhje, bashkim e përzierje të ngjashme me ato ndërmjet bashkëshortëve; herë mund t’i tejkalojnë në sasi e cilësi dhe herë të jenë më pak. Mund të kenë edhe një lidhje që i ngjan lidhjes së dy vëllezërve që duhen për Allahun. Por besimtarët kanë dashuri më të fortë për Allahun: dashuria e atyre që duhen për Të madhërohet, forcohet dhe qëndron, ndryshe nga kjo lidhje e dashuri shejtanore.

Lidhja mes tyre mund të forcohet derisa ta quajnë martesë dhe të thonë se filani u martua me filanin, siç veprojnë të shthururit e shfrenuar që tallen me ajetet e Allahut dhe fenë e Tij. Të pranishmit i miratojnë, qeshin dhe u pëlqen kjo lloj shakaje e “martese”. Ndonjë prej heretikëve të tyre mund të thotë: “Ai pa mjekër është i dashuri i Allahut, kurse ai me mjekër është armiku i Allahut.” Shumë djem pa mjekër mund ta besojnë këtë si të vërtetë dhe si synimin e hadithit:

“Kur Allahu e do një rob, thërret: O Xhibril! Unë e dua filanin, prandaj duaje”, e deri në fund të hadithit, se i vendoset dashuria në tokë.94 Atij i pëlqen ta duan, mburret me këtë mes njerëzve dhe i pëlqen të thuhet se është i adhuruari nga dashuria ose i përkëdheluri i qytetit, se njerëzit bëhen xhelozë për dashurinë ndaj tij, e të ngjashme.

Çështja e shumë prej tyre ka arritur deri aty sa parapëlqejnë marrëdhëniet me djemtë pa mjekër kundrejt martesës me gra. Thonë se kjo i shpëton nga shtatzënia, lindja, shpenzimet e martesës, ankesat te gjykatësi, shpenzimi familjar i detyrueshëm dhe burgimi për të drejtat e papërmbushura.

Disa thonë se marrëdhënia me gratë merr më shumë fuqi sesa ajo me djemtë, sepse, sipas natyrës, organi i gruas tërheq më shumë fuqi dhe farë se vendi tjetër.

Ky grup i ndan partnerët e këtyre marrëdhënieve në tri lloje: ai që merret me pagesë, ai që zotërohet si rob dhe i dashuri i veçantë. Të parin e vendosin përballë prostitutave që e japin veten me pagesë; të dytin përballë robëreshës; të tretin përballë bashkëshortes ose gruas së huaj me të cilën janë dashuruar. Secili e zëvendëson njërin lloj grash me llojin përkatës. Disa parapëlqejnë marrjen e djemve pa mjekër si partnerë ndaj grave, për disa arsye.

Atribuimi i pavërtetë i lejimit imamëve

Kjo është kundërshtim e armiqësi ndaj Allahut, fesë, librave dhe të dërguarve të Tij. Njëri prej tyre hartoi një libër për këtë dhe në të shkroi: “Kapitull për medhhebin maliki”, ku përmendi marrëdhëniet anale me meshkuj e femra.

Dihet se Maliku, Allahu e mëshiroftë, është ndër njerëzit me qëndrimin më të fortë e më të prerë në këtë çështje. Ai kërkon dënimin me vdekje si ndëshkim të përcaktuar për atë që kryen veprën e popullit të Lutit, qoftë i pamartuar ose i martuar. Mendimi i tij për këtë është më i sakti ndër medhhebet, siç e tregojnë tekstet dhe siç janë pajtuar shokët e të Dërguarit të Allahut ﷺ, megjithëse kanë pasur mendime të ndryshme për mënyrën e zbatimit, siç do ta përmendim, në dashtë Allahu.

Shkaku i gabimit të këtij e të të ngjashmëve është se Malikut i është atribuar lejimi i marrëdhënies së burrit me gruan e vet nga pas. Kjo është gënjeshtër kundër Malikut dhe pasuesve të tij: librat e tyre e shprehin qartë ndalimin.95 Kur tek këta u vendos bindja se Maliku e lejon, e kaluan lejimin nga femrat te meshkujt dhe i bënë të dyja një çështje të vetme. Thënia e kësaj është mosbesim e herezi me pajtimin e umetit.

Ngjashëm është përfytyrimi i shumë të shthururve dhe i të paditurve ndër turqit e të tjerë se, sipas medhhebit të Ebu Hanifes, kjo nuk është prej mëkateve të mëdha, por, më së shumti, një mëkat i vogël. Kjo është ndër gënjeshtrat e shpifjet më të mëdha kundër imamëve. Allahu e ka ruajtur Ebu Hanifen dhe pasuesit e tij prej saj.

Ngatërrimi i këtyre të paditurve të shthurur është se, kur panë se Ebu Hanifja nuk kërkon për të ndëshkimin e përcaktuar, ndërtuan mbi këtë pretendimin se nuk është prej mëkateve të mëdha, por prej të voglave. Ky është mendim i rremë. Ebu Hanifja nuk e hoqi atë ndëshkim sepse e vlerësonte lehtë veprën. Sipas tij dhe gjithë njerëzve të Islamit, krimi i saj është më i madh se ai i zinasë. Prandaj Allahu i ndëshkoi njerëzit e saj me atë që nuk e ndëshkoi ndonjë popull tjetër dhe bashkoi mbi ta lloje ndëshkimesh që nuk i bashkoi mbi të tjerë.96

Arsyetimi i atij që nuk kërkon ndëshkimin e përcaktuar është se shëmtia e kësaj vepre është e rrënjosur në natyrën e popujve dhe mjafton pengesa e natyrshme, siç mjafton për ngrënien e jashtëqitjes dhe pirjen e urinës e gjakut. Ndërsa për verën u vendos ndëshkim sepse shpirtrat priren drejt saj.

Shumica përgjigjen se në shpirtrat e ndyrë që i kalojnë kufijtë e Allahut ka një nxitje shumë të fortë drejt kësaj. Prandaj ndëshkimi i përcaktuar këtu është më i nevojshëm se te zinaja. Ndëshkimi kërkohet edhe për atë që kryen marrëdhënie me nënën, të bijën, tezen ose gjyshen, megjithëse në natyrën e njerëzve ka pengesë e zmbrapsje ndaj kësaj. Madje, sipas mendimit më të saktë, dënimi për këtë është vdekja në çdo rast, qoftë i pamartuar ose i martuar. Ky është medhhebi i Ahmedit dhe i të tjerëve. Ndërkohë neveria e shpirtrave për këtë është shumëfish më e madhe se ajo ndaj djemve pa mjekër.

Shtrembërimi i ajeteve dhe ngatërrimi mes ndalimit e ndëshkimit

Ngjashëm me këtë mendim të rremë e gabim të rëndë është bindja e shumë të paditurve se vepra e turpshme me një rob është pothuajse e lejuar, ose e lejuar, ose më e lehtë sesa me një të lirë. Ky grup e ka interpretuar Kuranin kështu, duke e futur robin mashkull në fjalën:

përveçse me gratë e tyre ose me robëreshat që kanë në zotërim – për këtë nuk qortohen, [El Mu’minun, 6].

Madje ndonjë grua ia mundëson robit të vet afrimin me të dhe e interpreton Kuranin në këtë mënyrë. Umer ibën Hatabit iu paraqit një grua që ishte martuar me robin e vet duke e interpretuar kështu këtë ajet. Umeri i ndau, e ndëshkoi dhe tha: “Mjerë ti! Kjo është për burrat, jo për gratë.” Kush e interpreton këtë ajet si lejim të marrëdhënieve me skllevërit meshkuj është mosbesimtar me pajtimin e umetit.

Shejhu ynë tha: “Prej tyre ka që e interpretojnë edhe fjalën:

Një rob besimtar është më i mirë se një idhujtar, edhe sikur ky i dyti t’ju pëlqejë. [El Bekare, 221 — pjesë e ajetit].

në këtë mënyrë. Njëri që lexonte Kuran më pyeti për ajetin dhe mendonte se kuptimi i tij ishte lejimi i robërve meshkuj besimtarë.

Prej tyre ka që e bëjnë çështje mosmarrëveshjeje: sipas tyre, disa dijetarë e lejojnë e disa e ndalojnë, dhe kundërshtimi i tyre krijon paqartësi juridike. Kjo është gënjeshtër e padije. Nuk ka asnjë grup të umetit që e lejon, madje as në ndonjë fe të të dërguarve. E lejojnë vetëm heretikët e botës që nuk besojnë në Allahun, të dërguarit, librat dhe Ditën e Fundit.

Disa thonë se lejohet nga domosdoshmëria, si kur njeriu mbetet dyzet ditë pa marrëdhënie, e të tjera të tilla për të cilat më kanë folur e më kanë pyetur grupe ushtarësh, njerëzish të zakonshëm dhe të atyre që i atribuohen varfërisë shpirtërore.

Disa kanë dëgjuar kundërshtimin e disa dijetarëve për domosdoshmërinë e ndëshkimit të përcaktuar dhe e kanë menduar si kundërshtim për ndalimin. Nuk e dinë se një gjë mund të jetë ndër ndalesat më të mëdha — si e ngordhura, gjaku dhe mishi i derrit — dhe të mos ketë për të një ndëshkim të përcaktuar.”

Pastaj, ai mendim i kundërshtuar mund të jetë i dobët. Nga ky mendim i dobët, që është gabim i një dijetari përpjekës, dhe nga ky përfytyrim i prishur, që është gabim i një të padituri, lind ndryshimi i fesë, bindja ndaj shejtanit dhe kundërshtimi i Zotit të botëve. Kur thënieve të pavlefshme u bashkohen mendimet e rreme dhe i ndihmojnë pasionet mbizotëruese, mos pyet më për ndryshimin e fesë dhe daljen tërësisht nga ligjet e shpallura.

Pretendimi i pëlqimit dhe justifikimi me domosdoshmërinë

Kur kjo u bë e lehtë në shpirtrat e shumë njerëzve, shumë robër filluan të mburreshin se nuk njihnin tjetër veç zotërisë së vet e se askush tjetër nuk kishte pasur marrëdhënie me ta, siç mburret robëresha ose gruaja se nuk njeh tjetër veç zotërisë ose burrit. Po kështu, shumë djem pa mjekër mburren se nuk njohin tjetër veç dashnorit, shokut, “vëllait” ose mësuesit të tyre.

Edhe shumë prej vepruesve mburren se ruhen nga gjithçka përveç dashnorit që kanë si shok e bashkëjetues, si një bashkëshorte, ose përveç robit që e trajtojnë si robëreshë. Disa mendojnë se e ndaluara është vetëm detyrimi i djalit për veprën e turpshme. Nëse ai zgjedh e pëlqen vetë, sipas tyre nuk ka pengesë. Pra, të ndaluar shohin vetëm padrejtësinë e agresionin që vjen nga detyrimi i tjetrit.

Shejhu ynë tha: “Një njeri të cilit i besoj më tregoi se njëri prej këtyre u kap për këtë vepër dhe u dënua me ndëshkimin e përcaktuar. Ai tha: ‘Për Allahun! Ai e pëlqeu këtë. Nuk e detyrova e nuk ia mora me forcë. Si të ndëshkohem?!’ Nasir i idhujtarëve,97 që ishte i pranishëm, tha: ‘Ky është gjykimi i Muhamed ibën Abdullahut; këta nuk kanë faj.’”

Disa prej tyre besojnë se, kur pasioni e çon të dashuruarin deri në frikën e vdekjes, i lejohet marrëdhënia me të dashurin nga domosdoshmëria dhe ruajtja e jetës, ashtu si në uri të skajshme i lejohen gjaku, e ngordhura dhe mishi i derrit. Mund të lejojnë edhe pirjen e verës për mjekim e ruajtje të shëndetit, nëse shmanget dëmi i dehjes.

Pa dyshim, mosbesimi, shthurja dhe mëkatet kanë shkallë, ashtu si besimi e veprat e mira kanë shkallë. I Lartësuari thotë:

Ata kanë shkallë të ndryshme tek Allahu dhe Allahu sheh gjithçka që ata veprojnë. [Al Imran, 163].

Secili do të ketë shkallën e vet, sipas asaj që ka vepruar. Zoti yt nuk është i pavëmendshëm ndaj asaj që veprojnë. [El En’am, 132].

Vërtet, shtyrja (e muajve të shenjtë) është shtim në mohim. [Et Teube, 37 — pjesë e ajetit].

Sa për besimtarët, ajo (sure) ua shton besimin dhe ata gëzohen. [Et Teube, 124 — pjesë e ajetit].

Ndërsa, atyre që kanë sëmundje në zemrat e veta (hipokritëve), ajo ua shton edhe më shumë ndyrësinë që kanë [Et Teube, 125 — pjesë e ajetit].

Shembujt në Kuran janë të shumtë. Ndër më të lehtët në faj prej këtyre është ai që e kryen duke besuar se është e ndaluar dhe, kur e ka përmbushur dëshirën, thotë: “I kërkoj falje Allahut”, sikur ajo që ndodhi të mos kishte ndodhur.

Shejtani është tallur me shumicën e këtyre krijesave siç luajnë fëmijët me topin dhe ua ka nxjerrë llojet e mosbesimit, shthurjes dhe mosbindjes në çdo trajtë.

13

Shkallët e mëkatit dhe robërimi i zemrës nga pasioni

Dallimi i fajit sipas veprimit dhe rrethanave

Në përgjithësi, shkallët e veprës së turpshme ndryshojnë sipas të këqijave që sjell. Burri që mban një dashnore të vetme të fshehtë dhe gruaja që mban një dashnor të vetëm kanë të keqe më të vogël se burri e gruaja që kryejnë marrëdhënie me këdo. Ai që fshihet në mëkat ka faj më të vogël se ai që e shpall haptas; ai që e mban të fshehtë ka faj më të vogël se ai që ua tregon njerëzve. Ky i fundit është larg mbrojtjes e faljes së Allahut.

Profeti ﷺ tha: “I gjithë umeti im është në mbrojtjen e faljes, përveç atyre që i shpallin mëkatet. Prej shpalljes është që Allahu ta mbulojë njeriun, pastaj ai, në mëngjes, ta heqë mbulesën e Allahut duke thënë: ‘O filan! Mbrëmë bëra këtë e atë.’ Zoti e mbulon gjatë natës dhe ai në mëngjes e zbulon mbulesën e Allahut nga vetja”, ose siç ka thënë.98

Në një hadith tjetër tha: “Kush sprovohet me diçka prej këtyre ndyrësive, le të mbulohet me mbulesën e Allahut. Atij që na e shfaq, ne do t’ia zbatojmë Librin e Allahut.” Në një tjetër: “Kur mëkati mbetet i fshehtë, dëmton vetëm atë që e kryen; por kur shpallet dhe nuk kundërshtohet, dëmton njerëzit në përgjithësi.”

Po kështu, zinaja me një grua pa burrë ka faj më të vogël se zinaja me një të martuar, sepse kjo përmban padrejtësi e agresion ndaj burrit dhe prishjen e shtratit të tij bashkëshortor. Faji i kësaj padrejtësie mund të jetë më i madh se vetë faji i zinasë ose më i vogël.

Zinaja me bashkëshorten e fqinjit është më e rëndë se me një grua që banon larg, për shkak të dëmtimit të fqinjit dhe mosruajtjes së porosisë së Allahut e të të Dërguarit për të.99 Po kështu, zinaja me gruan e atij që lufton në rrugën e Allahut është më e rëndë tek Allahu se me një tjetër. Prandaj Ditën e Kiametit ai do të vendoset përpara tij dhe luftëtarit do t’i thuhet: “Merr prej veprave të tij të mira sa të duash!”

Ashtu si shkallët ndryshojnë sipas gruas me të cilën kryhet, ndryshojnë edhe sipas kohës, vendit, gjendjes dhe vepruesit. Zinaja në Ramazan, natën ose ditën, është më e rëndë se në kohë të tjera. Po kështu, në vendet e nderuara e me epërsi është më e rëndë se gjetiu.

Sipas vepruesit, prej të lirit është më e shëmtuar se prej robit, prandaj ndëshkimi i këtij të fundit është gjysma e atij të të lirit. Prej të martuarit është më e shëmtuar se prej të pamartuarit; prej plakut më e shëmtuar se prej të riut. Prandaj njëri prej të treve me të cilët Allahu nuk flet Ditën e Kiametit, nuk i pastron dhe të cilëve u takon ndëshkim i dhimbshëm, është plaku që kryen zina.100 Prej dijetarit është më e shëmtuar se prej të paditurit, sepse e di shëmtinë dhe pasojat e saj dhe e kryen me vetëdije. Prej atij që mund të mjaftohet pa të është më e shëmtuar se prej të varfrit e të paaftit.

Kur një mëkat shoqërohet me një të keqe edhe më të madhe

Duhet ditur se një mëkati më të lehtë mund t’i bashkohet diçka që e bën më të rëndë se ai që është mbi të. Për shembull, veprës së turpshme mund t’i bashkohet një pasion që e pushton zemrën me të dashurin, e ngre atë në pozitën e të adhuruarit, e madhëron dhe e bën të përulur e të nënshtruar ndaj tij. Bindjen ndaj tij dhe urdhrin e tij e vë përpara bindjes ndaj Allahut e të Dërguarit dhe urdhrit të tyre.

Dashurisë për dashnorin mund t’i bashkohen madhërimi i tij, miqësia me miqtë e tij, armiqësia ndaj armiqve të tij, dashuria për atë që ai do dhe urrejtja për atë që ai urren. Kjo mund të jetë më e dëmshme për njeriun se thjesht kryerja e veprës së turpshme.

Ligjvënësi ua ka dhënë emrin e robërisë atyre që duhen jo për Allahun. Në hadithin e saktë Profeti ﷺ tha: “U shkatërroftë robi i dinarit! U shkatërroftë robi i dirhemit! U shkatërroftë robi i veshjes së butë! U shkatërroftë robi i petkut të zbukuruar! U shkatërroftë e u përmbystë! Nëse e shpon gjembi, mos iu nxjerrtë! Nëse i jepet, kënaqet; nëse i ndalohet, zemërohet.” E ka përcjellë Buhariu.101

I quajti robër të këtyre gjërave ata që kënaqen kur u jepet dhe zemërohen kur u ndalohet, sepse aty mbaron dashuria, kënaqësia e dëshira e tyre. Nëse njeriu lidhet me dashurinë për një pamje jo për Allahun, në mënyrë që e kënaq arritja e saj dhe e zemëron humbja e saj, ka në të robëri ndaj saj sipas asaj mase.

Prandaj dashurisë i caktojnë shkallë: fillimisht lidhja, pastaj malli i zjarrtë, pastaj lidhja e pandashme, pastaj pasioni dhe në fund tejjemi, që është robërimi ndaj të dashurit. I dashuruari bëhet rob i të dashurit të vet.

Allahu e ka rrëfyer pasionin për pamjet në Kuran vetëm për idhujtarët. E tregoi për gruan e Azizit, e cila ishte idhujtare në fenë e burrit të saj dhe ata ishin idhujtarë. E tregoi edhe për popullin e Lutit, që ishin idhujtarë:

Betohem për jetën tënde (o Muhamed), se ata endeshin verbërisht në dehjen e tyre! [El Hixhr, 72].

Njoftoi se e largon nga njerëzit e sinqeritetit:

Kështu, që të largonim prej tij të keqen dhe të shëmtuarën. Me të vërtetë, ai ishte nga robërit Tanë të zgjedhur. [Jusuf, 24 — pjesë e ajetit].

Për armikun e Tij, Iblisin, tregoi se tha:

Ai (Iblisi) tha: “Betohem në madhështinë Tënde, unë do t’i mashtroj ata të gjithë, [Sad, 82].

përveç robërve të Tu të sinqertë.” [Sad, 83].

I Lartësuari tha:

Me të vërtetë, ti nuk do të kesh pushtet mbi robërit e Mi, përveç atyre të humburve, që do të pasojnë ty. [El Hixhr, 42].

I devijuari është e kundërta e të drejtuarit. Pasioni i ndaluar është ndër devijimet më të mëdha. Prandaj ndjekësit e poetëve, njerëzit e dëgjimit poetik, janë të devijuar, siç i quajti Allahu:

Sa për poetët, ata pasohen nga të devijuarit. [Esh Shuara, 224].

Të devijuarit ndjekin poetët dhe njerëzit e dëgjimit poetik shejtanor. Këta nuk pushojnë së kërkuari një bashkim ose së lypuri një dhuratë. Ebu Temami i tha dikujt: “A nuk më njeh?” Ai u përgjigj: “Kush të njeh më mirë se unë?

Ti del para njerëzve në njërën prej dy gjendjeve,
dhe të dyja me fytyrë të poshtëruar.102
Nuk pushon së kërkuari bashkim me një të dashur,
ose duke shpresuar një dhuratë.
Çfarë nderi mund t’i mbetet kësaj fytyre
mes poshtërimit të pasionit dhe poshtërimit të lypjes?!”

Këmbëngulja dhe lidhja e brendshme e zemrës

Zinaja si veprim trupor, megjithëse është më e rëndë se afrimi te mëkati i vogël, si shikimi, puthja e prekja, mund të jetë shumë më pak e dëmshme se këmbëngulja e të dashuruarit në dashurinë për atë veprim, për pasojat dhe kërkesat e tij; dëshirimi i tij; vendimi i brendshëm se nuk do ta lërë; dhe pushtimi i zemrës nga i dashuri. Këmbëngulja në mëkatin e vogël mund ta barazojë mëkatin e të madhit ose ta tejkalojë.

Gjithashtu, robërimi i zemrës ndaj të dashurit është shirk, ndërsa vepra e turpshme është mëkat. E keqja e shirkut është më e madhe se e keqja e mëkatit. Njeriu mund të shpëtojë nga mëkati i madh me pendim e kërkim faljeje; por, kur pasioni vendoset në zemër, shpëtimi prej tij bëhet i vështirë. Siç ka thënë poeti:

“Për Allahun! Shikimet e tua nuk kanë zënë rob askënd,
pa iu bërë njerëzve i vështirë çlirimi i tij.”

Madje bëhet një robëri e vazhdueshme e zemrës, prej së cilës nuk ndahet. Dihet se kjo ka dëm e prishje më të madhe se një vepër e turpshme që dikush e kryen duke e urryer, ndërsa zemra nuk është e robëruar ndaj atij me të cilin e kryen.

Allahu i Lartësuar ka njoftuar se pushteti i shejtanit është vetëm:

Pushteti i tij (djallit) është vetëm mbi ata, të cilët e marrin atë si mbrojtës, dhe të cilët për shkak të tij i bëjnë shok Allahut. [En Nahl, 100].

dhe se ai ka pushtet vetëm mbi ata të devijuar që e ndjekin. Devijimi është ndjekja e tekës dhe e epsheve, ashtu si humbja është ndjekja e hamendjeve dhe e dyshimeve.

Burimi i devijimit është dashuria jo për Allahun: ajo e dobëson sinqeritetin dhe, sa më e fortë të bëhet, aq më shumë e forcon shirkun. Njerëzit e pasionit shejtanor kanë pjesë në miqësimin me shejtanin dhe në shoqërimin e tij sipas asaj mase, për shkak të shirkut që kanë ndaj Allahut dhe sinqeritetit që u mungon. Kanë një pjesë nga marrja e ortakëve.

Kur kënaqësia e të dashurit vendoset përpara kënaqësisë së Zotit

Prandaj shumë prej tyre i sheh robër të të dashurit, të tretur në të, duke thirrur në prani e mungesë të tij se janë robërit e tij. E përmendin më shumë se Zotin; dashuria për të në zemrën e tyre është më e madhe se dashuria për Allahun. Mjafton që njeriu e dëshmon këtë kundër vetes:

Madje, njeriu do të jetë dëshmitar kundër vetvetes, [El Kijame, 14].

edhe sikur të sjellë arsyetimet e tij. [El Kijame, 15].

Sikur të zgjidhte mes kënaqësisë së tij dhe kënaqësisë së Allahut, do të zgjidhte të dashurin përpara Zotit. Takimi me të dashurin i është më i pëlqyer se takimi me Zotin; dëshira për afërsinë e tij është më e madhe se dëshira për afërsinë e Zotit. Ikja nga zemërimi i tij është më e fortë se ikja nga zemërimi i Zotit. E zemëron Zotin për të kënaqur të dashurin dhe dobitë e nevojat e të dashurit i vendos përpara bindjes ndaj Zotit.

Nëse i tepron pak kohë dhe ka pak besim, atë tepricë ia jep si një lëmoshë bindjes ndaj Zotit. Nëse nevojat e të dashurit ia marrin gjithë kohën, të gjithën e shpenzon për to dhe e lë pas dore urdhrin e Allahut. Të dashurit i jep çdo gjë të çmuar, kurse Zotit, nëse i cakton diçka nga pasuria, i lë çdo të ulët e të pavlerë.

Të dashurit i përkasin mendja, zemra, vëmendja, koha dhe më e pastra e pasurisë. Për Zotin mbetet vetëm teprica. E ka hedhur pas shpine dhe e ka harruar përmendjen e Tij. Kur ngrihet për T’i shërbyer në namaz, gjuha i flet Zotit, por zemra i flet të dashurit; trupin e ka drejt kibles dhe zemrën drejt të dashurit. I largohet shërbimit të Zotit aq sa në namaz duket sikur qëndron mbi prush, nga rëndesa dhe sforcimi që ndien.

Kur vjen shërbimi i të dashurit, i drejtohet me zemër e trup, i gëzuar, i përkushtuar, dhe zemra e ndien të lehtë, pa e parë të rëndë ose të gjatë. Pa dyshim, këta janë prej atyre për të cilët i Lartësuari tha:

Por megjithatë, ka prej njerëzve që në vend të Allahut marrin (adhurojnë) idhuj, të cilët i barazojnë me Allahun dhe i duan njësoj si dashuria (e besimtarëve) për Allahun, por ata që besojnë kanë dashuri edhe më të fortë për Allahun. [El Bekare, 165 — pjesë e ajetit].

Pasioni i tyre bashkon katër ndalesat: veprat e turpshme, të dukshme e të fshehta; mëkatin e agresionin pa të drejtë; shirkun për të cilin Allahu nuk ka zbritur argument; dhe të folurit për Allahun pa dije. Kjo e fundit është prej kërkesave të shirkut: çdo idhujtar flet për Allahun atë që nuk e di.

Në këtë pasion shpesh gjenden shirk i madh e i vogël; vrasje njerëzish nga xhelozia për të dashurin; marrja e pasurive të njerëzve pa të drejtë për t’i shpenzuar në kënaqjen e tij; si dhe vepra të turpshme, gënjeshtra e padrejtësi që janë të qarta.

Burimi i të gjithave është zbrazja e zemrës nga dashuria për Allahun dhe sinqeriteti ndaj Tij, vendosja e dikujt tjetër përkrah Tij në dashuri dhe dashuria për gjërat jo për hir të Tij. Kjo vendoset në zemër dhe gjymtyrët punojnë sipas saj. Ky është realiteti i ndjekjes së pasionit.

Në një transmetim thuhet: “Nën faqen e qiellit nuk ka të adhuruar më të rëndë tek Allahu sesa një pasion që ndiqet.” I Lartësuari thotë:

A e ke parë atë, që e ka marrë dëshirën e vet për zot, dhe që Allahu e ka lënë në humbje - me dijen e Tij të plotë rreth tij - ia vulosi dëgjimin dhe zemrën dhe i vuri perde para syve? Kush do ta udhëzojë atë, pas Allahut? A nuk po merrni mësim? [El Xhathije, 23].

Nëse mediton mbi gjendjen e të dashuruarve pas pamjeve, të tretur në to, e gjen këtë ajet të përputhet me ta e të tregojë gjendjen e tyre.

Disa dijetarë kanë thënë: Asgjë prej të dashurave nuk e përfshin tërë dashurinë e zemrës, përveç dashurisë për Allahun ose dashurisë për një njeri si ti. Për dashurinë e Allahut janë krijuar robërit; me të arrijnë kulmin e lumturisë dhe plotësinë e kënaqësisë. Kurse ndërmjet të dashuruarit dhe një njeriu të ngjashëm me të, mashkull ose femër, ka një ngjashmëri e përshtatje.

13

Dehja e pasionit dhe ndryshimi i natyrës së zemrës

Kjo ngjashmëri e përshtatje nuk gjendet në të njëjtën masë mes tij dhe një lloji tjetër të krijesave. Prandaj, në dashurinë për gjëra që janë të një lloji tjetër nga vetë dashuruesi, nuk njihet ajo që ia heq mendjen, ia prish perceptimin dhe ia ndërpret dëshirën për gjithçka tjetër përveç së dashurës. Kjo njihet në dashurinë për dikë të llojit të vet: ajo ia pushton zemrën, ia rrëmben mendjen dhe e bën të dëgjojë e t’i bindet të dashurit. Siç është thënë:

Dashuria për ty, që mbaj në zemër,
më bëri të dëgjoj e të bindem.

Te shumë të dashuruar, kjo gatishmëri për të dëgjuar e për t’u bindur forcohet aq shumë, sa njeriu jep jetën dhe e dorëzon veten drejt shkatërrimit për t’iu bindur të dashurit, ashtu si luftëtari jep jetën për Zotin e vet derisa vritet në rrugën e Tij. Profeti ﷺ ka thënë në hadithin që e përcjell Ahmedi dhe të tjerë: “Ai që pi verë — ose tha: ai që vazhdimisht pi verë — është si adhuruesi i një idhulli.”103

Ali ibën Ebi Talibi, Allahu qoftë i kënaqur me të, kaloi pranë disa njerëzve që luanin shah dhe tha: “Çfarë janë këto statuja, ndaj të cilave ju jeni aq të përkushtuar?!” [El Enbija, 52 — pjesë e ajetit].104 Atëherë, ç’të mendohet për të dashuruarin e robëruar nga pasioni, që tretet në të dashurin e vet? Për këtë arsye Allahu i Lartësuar e përmendi verën së bashku me idhujt që adhurohen përveç Tij dhe tha:

O besimtarë! Me të vërtetë, alkooli, bixhozi, idhujt dhe shigjetat e fallit, janë vepra të ndyta nga punët e djallit. Prandaj, largohuni prej tyre, që të shpëtoni! [El Maide, 90].

Vërtet, djalli kërkon që nëpërmjet alkoolit dhe bixhozit të fusë armiqësi e urrejtje midis jush dhe t’ju pengojë nga të kujtuarit e Allahut dhe kryerja e namazit. Pra, a po i jepni fund? [El Maide, 91].

Dihet se dehja e atij që pi verë nuk vazhdon përherë. Ai patjetër kthjellet; ndoshta koha që rri i kthjellët është më e gjatë se koha që rri i dehur. Kurse ai që është i dehur nga pasioni rrallë kthjellet, derisa t’i vijnë të dërguarit që e kërkojnë për t’u paraqitur tek Allahu i Lartësuar. Kështu vazhdoi edhe dehja e popullit të Lutit, derisa dënimi dhe ndëshkimi i Allahut i zuri papritur, ndërsa ata endeshin të hutuar në dehjen e tyre.

Po kur pasioni arrin deri në çmenduri të plotë? Muhamed ibën Xhafer el Haraitiu, në librin e tij I’tilal el Kulub, përcjell vargjet që ia recitoi Es Sajdelaniu:

Ajo më tha: “U çmende për mua!” I thashë:
“Pasioni është më i madh se vuajtja e të çmendurve.
I dashuruari nuk kthjellet gjithë jetën,
kurse të çmendurin kriza e kap herë pas here.”105

Ai që është në këtë gjendje meriton edhe më shumë të krahasohet me adhuruesin e idhullit dhe me atë që i rri përkushtuar një shtatoreje. Zemra e të dashuruarit që rri e lidhur pas pamjes e përfytyrimit të të dashurit i ngjan zemrës së adhuruesit të idhullit, të përkushtuar ndaj idhullit të vet.

Nëse shejtani kërkon që, përmes verës dhe bixhozit, të fusë mes muslimanëve armiqësi e urrejtje dhe t’i largojë nga përmendja e Allahut e nga namazi, armiqësia, urrejtja dhe largimi që shkakton përmes pasionit janë shumë më të mëdha.

Të gjitha mëkatet i bashkojnë këto dy pasoja: armiqësinë e urrejtjen dhe largimin nga përmendja e Allahut e nga namazi. Dashuria e ndërsjellë dhe afrimiteti lindin nga besimi dhe veprat e mira. I Lartësuari thotë:

Me të vërtetë, atyre që besojnë dhe bëjnë vepra të mira, i Gjithëmëshirshmi do t’u dhurojë dashuri të vërtetë. [Merjem, 96].

Domethënë, Ai vendos dashuri mes tyre, kështu që e duan njëri-tjetrin, tregojnë mëshirë e dhembshuri të ndërsjellë për shkak të dashurisë që Allahu u ka vendosur në zemra. Ibën Abasi tha: “Ai i do dhe i bën të dashur për robërit e Tij.”106 Herem ibën Hajani tha: “Sa herë që një rob i drejtohet Allahut me zemrën e tij, Allahu i drejton zemrat e besimtarëve drejt tij, derisa ta furnizojë me dashurinë e mëshirën e tyre.”107

Edhe nëse mes njerëzve të mëkateve e të shthurjes ka një lloj afërsie dhe dashurie të ndërsjellë, ajo kthehet në armiqësi e urrejtje. Shpesh kjo u ndodh qysh në këtë botë, përpara botës tjetër. Kurse në botën tjetër:

Miqtë e ngushtë, atë Ditë do të jenë armiq të njëri-tjetrit, përveç të devotshmëve. [Ez Zuhruf, 67].

Prijësi i besimtarëve të pastër në njësim i tha popullit të tij:

Ju, përveç Allahut, keni marrë idhuj, për dashurinë që keni mes jush, në jetën e kësaj bote; por, në Ditën e Kiametit do të mohoni njëri-tjetrin dhe do ta mallkoni njëri-tjetrin, [El Ankebut, 25 — pjesë e ajetit].

Të gjitha mëkatet e sjellin këtë pasojë dhe e pengojnë përmendjen e Allahut e namazin. Fakti që kjo u përmend te vera dhe bixhozi, që ishin ndër ndalesat e fundit, tërheq vëmendjen për të njëjtën pasojë te gjërat e tjera të ndaluara më herët, ndalimi i të cilave është edhe më i rëndë. Vrasja e njerëzve, vjedhja e pasurive dhe kryerja e veprave të turpshme shkaktojnë armiqësi e urrejtje dhe largojnë nga përmendja e Allahut e nga namazi shumëfish më tepër se vera e bixhozi. Jeta reale e dëshmon këtë.

Sa armiqësi e urrejtje ka lindur e vazhdon të lindë mes njerëzve për shkak të pasionit për pamjet! Sa herë është zhdukur afrimiteti e dashuria dhe është kthyer në armiqësi!

Për sa i përket pengimit nga përmendja e Allahut, në zemrën e të dashuruarit nuk mbetet vend për askënd përveç të dashurit. Siç është thënë:

Në zemër s’ka vend për tjetër dashuri veç sëndes;
askush tjetër përveç teje nuk banon në të.

Kurse për sa i përket namazit, edhe nëse pasioni nuk e pengon formën e tij dhe veprimet e dukshme, ai e pengon përmbajtjen e vërtetë dhe qëllimet e tij të brendshme.

Dashuria e gabuar dhe natyra në të cilën është krijuar zemra

Një dëshmi se burimi i këtyre veprave të turpshme është dashuria për dikë tjetër përveç Allahut — pavarësisht nëse synohet shikimi, prekja apo diçka tjetër — është fakti se ato janë më të shumta mes idhujtarëve sesa mes atyre që ia kushtojnë fenë sinqerisht Allahut. Mes tyre gjenden prej tyre gjëra, të ngjashmet e të cilave nuk gjenden te të sinqertët.

I Lartësuari thotë:

O bijtë e Ademit! Të mos ju mashtrojë kurrsesi djalli, ashtu si i nxori prindërit tuaj nga Xheneti; ua hoqi petkun për t’u dukur vendet e tyre të turpshme! Ai dhe lloji i tij ju sheh, prej nga ju nuk i shihni ata. Ne i kemi bërë djajtë miq të atyre që nuk besojnë. [El A’raf, 27].

Kur ata bëjnë një vepër të shëmtuar, thonë: “Kështu i kemi gjetur prindërit tanë të bënin, dhe Allahu na ka urdhëruar kështu.” Thuaj: “Allahu nuk urdhëron për vepra të shëmtuara! A thoni për Allahun diçka që nuk e dini?” [El A’raf, 28].

Thuaj: “Zoti im urdhëron për drejtësi; Dhe drejtohuni vetëm nga Ai në çdo përulje (sexhde), e lutjuni Atij me sinqeritet dhe besim të pastër! [El A’raf, 29 — pjesë e ajetit].

Deri te fjala e Tij:

Thuaj: “Zoti im ka ndaluar vetëm veprat e turpshme, qofshin ato të hapura apo të fshehura, gjynahun, shtypjen pa të drejtë, t’i bëni Allahut shok, gjë për të cilën nuk ju ka dhënë kurrfarë prove, dhe të thoni për Allahun diçka që nuk e dini. [El A’raf, 33].

Ai njofton se i ka bërë shejtanët miq të atyre që nuk besojnë. Kjo është si fjala e Tij:

Atëherë, a do t’a merrnit atë dhe pasardhësit e tij për mbrojtës në vendin Tim, edhe pse ata janë armiq për ju?! Sa zëvendësim i keq është ky për të padrejtët! [El Kehf, 50 — pjesë e ajetit].

Për shejtanin thotë:

Pushteti i tij (djallit) është vetëm mbi ata, të cilët e marrin atë si mbrojtës, dhe të cilët për shkak të tij i bëjnë shok Allahut. [En Nahl, 100].

Allahu ka njoftuar se ai u betua në madhërinë e Zotit të vet se do t’i mashtronte të gjithë robërit e Tij, duke përjashtuar vetëm të sinqertët. Ka njoftuar, gjithashtu, se miqtë e shejtanit, kur kryejnë një vepër të turpshme, arsyetohen me ndjekjen e paraardhësve dhe pretendojnë se Allahu ua ka urdhëruar. Kështu ndjekin hamendësimin e rremë dhe pasionin e kotë.

Shejhu ynë tha: Një pjesë e madhe e këtij përshkrimi u takon shumë prej atyre që i përkasin kibles: sufive, adhuruesve, emirëve, ushtarëve, atyre që merren me filozofi, kelamistëve, njerëzve të thjeshtë e të tjerëve. Ata i konsiderojnë të lejuara prej veprave të turpshme ato që Allahu dhe i Dërguari i Tij i kanë ndaluar, duke menduar se Allahu ua ka lejuar ose duke ndjekur paraardhësit. Rrënja e kësaj është pasioni që Allahu e urren.

Shumë prej tyre e kthejnë këtë pasion në fe dhe mendojnë se përmes tij i afrohen Allahut. Disa pretendojnë se ai e pastron dhe e edukon shpirtin; të tjerë se fillimisht e përqendrojnë zemrën te një njeri dhe pastaj e kalojnë tek adhurimi vetëm i Allahut; të tjerë se pamjet e bukura janë shfaqje e vende soditjeje të të Vërtetit dhe i quajnë ‘shfaqje të bukurisë së Njëshmërisë’; kurse të tjerë besojnë se Zoti mishërohet në to dhe bashkohet me to.

Prandaj mes asketëve, fukarenjve, emirëve dhe shoqëruesve të këtyre njerëzve gjen pajtim e afërsi në marrjen e të barabartëve përveç Allahut, të cilët i duan siç duan Allahun. Disa e bëjnë si përkushtim fetar, disa për epsh e disa i bashkojnë të dyja. Kjo i afron dhe i mbledh në dëgjimin shejtanor që nxit dashurinë e përbashkët, duke trazuar nga çdo zemër dashurinë që gjendet brenda saj.

Shkaku është se zemra është zbrazur nga ajo për të cilën është krijuar: adhurimi i Allahut, që bashkon dashurinë, madhërimin, nënshtrimin dhe përuljen ndaj Tij, si dhe qëndrimin brenda urdhrit e ndalimit të Tij, në përputhje me atë që Ai do e me largim nga ajo që urren. Nëse zemra ndien ëmbëlsinë e besimit dhe shijon atë, kjo ia bën të panevojshme dashurinë e adhurimin e të barabartëve. Nëse zbrazet prej saj, kërkon ta zëvendësojë me diçka që e dëshiron dhe që e merr për zot.

Kjo është ndryshim i fesë dhe i natyrës në të cilën Allahu i ka krijuar robërit e Tij. I Lartësuari thotë:

Ktheje fytyrën tënde nga Feja e pastër, e drejtë, natyra e Allahut, sipas së cilës Ai i krijoi njerëzit. Nuk ka ndryshim në krijimin e Allahut. [Er Rum, 30 — pjesë e ajetit].

Domethënë, vetë krijimi i Allahut nuk ndryshohet: Ai i krijon njerëzit vetëm mbi natyrën e lindur, ashtu siç i krijon gjymtyrët të shëndosha, pa çarje e prerje. Vetë ky krijim nuk ndryshohet, por ndryshimi ndodh në krijesë pas krijimit të saj. Siç tha Profeti ﷺ: “Çdo fëmijë lind mbi natyrën e pastër. Prindërit pastaj e bëjnë hebre, të krishterë ose zjarrputist, ashtu si kafsha lind një të vogël të plotë. A shihni tek ajo ndonjë prerje, derisa të jeni ju ata që ia bëni?”108

Zemrat janë krijuar me natyrën e dashurisë për Zotin dhe Krijuesin e tyre dhe të adhurimit të Tij. Drejtimi i këtij adhurimi e i kësaj dashurie te dikush tjetër është ndryshim i natyrës së lindur.

Kur natyra e njerëzve ndryshoi, Allahu i dërgoi të dërguarit për ta ndrequr dhe për ta kthyer në gjendjen në të cilën ishte krijuar. Kush iu përgjigj atyre, u kthye tek origjina e natyrës së lindur. Kush nuk iu përgjigj, vazhdoi në ndryshimin dhe prishjen e saj.

13

Sprovat e zemrës dhe mbrojtja përmes durimit

Sprova e pasionit për pamjet bie ndesh me faktin që feja e robit të jetë e tëra për Allahun. Ajo ia pakëson këtë përkushtim sipas masës së pasionit që e ka goditur. Madje mund ta çojë njeriun deri aty sa të mos i mbetet asgjë nga feja për Allahun. I Lartësuari thotë:

I luftoni ata, derisa të mos mbetet sprovë (idhujtari) dhe e gjithë feja të jetë vetëm për Allahun. [El Enfal, 39 — pjesë e ajetit].

Kështu e vuri përballë praninë e sprovës me faktin që feja të jetë e tëra për Allahun: njëra e kundërshton tjetrën. Këtu sprova është shpjeguar me shirkun. Çdo gjë përmes së cilës zemrat bien në sprovë është ose shirk, ose një nga shkaqet e tij. Sprova është një kategori që përfshin lloje dyshimesh e dëshirash.

Një nga sprovat më të mëdha është sprova e atyre që marrin përveç Allahut të barabartë, të cilët i duan siç duan Allahun. E tillë ishte sprova e adhuruesve të viçit, siç i tha i Lartësuari Musait:

Ne e sprovuam popullin tënd pas largimit tënd, [Ta Ha, 85 — pjesë e ajetit].

Po kështu, sprova e pasionit është ndër sprovat më të mëdha. I Lartësuari thotë:

Disa prej atyre (hipokritëve) thonë: “Më lejo (të qëndroj në shtëpi) dhe mos më vër në sprovë!” Por, ata kanë rënë tashmë në sprovë. [Et Teube, 49 — pjesë e ajetit].

Ky ajet zbriti për El Xhedd ibën Kajsin. Kur i Dërguari i Allahut ﷺ u nis në fushatën e Tebukut, i tha: “A do, o Xhedd, të shkosh në vendin e bijve të të verdhit dhe të marrësh prej tyre robëresha e shërbëtorë?” Ai iu përgjigj: “Më lejo të mbetem pas teje! Populli im e di se jam i dhënë pas grave dhe kam frikë se, po t’i shoh vajzat e bijve të të verdhit, nuk do të përmbahem ndaj tyre.” Atëherë Allahu e zbriti këtë ajet.109

Ibën Zejdi tha: “Synon: Mos më sprovo me bukurinë e fytyrave të tyre.” Ebul Alije tha: “Mos më vër përballë sprovës.”

Për fjalën e Tij:

Por, ata kanë rënë tashmë në sprovë. [Et Teube, 49 — pjesë e ajetit].

Katade tha: “Sprova në të cilën ra duke mbetur pas të Dërguarit të Allahut ﷺ dhe duke parapëlqyer veten ndaj tij është më e madhe.”

Sipas pretendimit të tij, ai po ikte nga sprova e dashurisë për gratë dhe e paaftësisë për t’u përmbajtur ndaj tyre. Por sprova në të cilën ra ishte ajo e shirkut e mosbesimit në këtë botë dhe e dënimit në botën tjetër.

Kuptimet e sprovës në Kuran

Fjala “fitne” në Librin e Allahut përdoret për provën nga e cila njeriu del pa rënë në lajthitje, por përdoret edhe për provën që shoqërohet me rënie në të. Nga kuptimi i parë është fjala e të Lartësuarit drejtuar Musait, paqja qoftë mbi të:

dhe të sprovuam me sprova të shumta. [Ta Ha, 40 — pjesë e ajetit].

Nga kuptimi i dytë është:

I luftoni ata, derisa të mos mbetet sprovë (idhujtari) [El Enfal, 39 — pjesë e ajetit].

Dhe fjala:

Por, ata kanë rënë tashmë në sprovë. [Et Teube, 49 — pjesë e ajetit].

Përdoret edhe për atë që i përfshin të dyja mundësitë, si fjala e Tij:

Elif Lâm Mîm. [El Ankebut, 1].

A mos vallë njerëzit mendojnë se do të lihen të thonë: “Ne kemi besuar”, pa u vënë në provë? [El Ankebut, 2].

Ne i sprovuam ata që ishin para tyre, që Allahu të bëjë të qartë: kush janë ata që thonë të vërtetën dhe kush janë gënjeshtarët. [El Ankebut, 3].

E këtij lloji është edhe fjala e Musait, paqja qoftë mbi të:

Ajo ishte një sprovë nga Ti, me të cilën Ti çon në humbje kë të duash dhe udhëzon kë të duash. [El A’raf, 155 — pjesë e ajetit].

Domethënë: është prova dhe sprovimi Yt; përmes tij e humb atë që bie në të dhe e udhëzon atë që shpëton prej tij.

Sprova përdoret edhe me një kuptim më të gjerë, si në fjalën e të Lartësuarit:

Pasuritë tuaja dhe fëmijët tuaj janë vetëm një sprovë për ju, [Et Tegabun, 15 — pjesë e ajetit].

Mukatili tha: “Domethënë, provë dhe preokupim që ju largon nga bota tjetër.” Ibën Abasi tha: “Prandaj mos iu bindni atyre në mosbindje ndaj Allahut.”

Ez Zexhaxhi tha: “Allahu i njoftoi se pasuria dhe fëmijët janë prej gjërave me të cilat sprovohen.” Kjo i përfshin të gjithë fëmijët, sepse njeriu sprovohet me fëmijën: mund ta kundërshtojë Allahun për shkak të tij, të marrë të ndaluarën për hir të tij dhe të bjerë në mëkate të rënda, përveç atij që Allahu e ruan.

Këtë e dëshmon transmetimi se, ndërsa Profeti ﷺ po mbante hutbe, erdhën Hasani dhe Husejni, Allahu qoftë i kënaqur me ta, të veshur me nga një këmishë të kuqe dhe duke u penguar në ecje. Profeti ﷺ zbriti tek ata, i mori dhe i vendosi në prehrin e tij mbi minber. Pastaj tha: “Të vërtetën ka thënë Allahu:

Pasuritë tuaja dhe fëmijët tuaj janë vetëm një sprovë për ju, [Et Tegabun, 15 — pjesë e ajetit].

I pashë këta dy fëmijë dhe nuk u përmbajta dot ndaj tyre.”110

Ibën Mesudi, Allahu qoftë i kënaqur me të, tha: “Askush prej jush të mos thotë: ‘O Allah, kërkoj mbrojtjen Tënde nga sprova!’ Sepse nuk ka njeri prej jush që të mos jetë i përfshirë në ndonjë sprovë. Allahu i Lartësuar thotë:

Pasuritë tuaja dhe fëmijët tuaj janë vetëm një sprovë për ju, [Et Tegabun, 15 — pjesë e ajetit].

Prandaj, kush kërkon mbrojtje, le të kërkojë mbrojtjen e Allahut nga sprovat që të humbin rrugën.”111

E këtij lloji është fjala e të Lartësuarit:

Disa prej jush, Ne i kemi bërë sprovë për të tjerët. [El Furkan, 20 — pjesë e ajetit].

Kjo i përfshin të gjitha krijesat. Ai i ka sprovuar disa përmes disa të tjerëve. I sprovoi të dërguarit me popujt tek të cilët i dërgoi: me thirrjen e tyre drejt së vërtetës, me durimin ndaj lëndimit të tyre dhe me përballimin e vështirësive gjatë përcjelljes së mesazheve të Zotit. Popujt i sprovoi me të dërguarit: a do t’u bindeshin, t’i ndihmonin dhe t’i besonin, apo do t’i mohonin, t’i kundërshtonin dhe t’i luftonin?

I sprovoi dijetarët me të paditurit: a do t’i mësonin, t’i këshillonin dhe të duronin gjatë mësimit, këshillimit e udhëzimit të tyre dhe asaj që kërkon kjo? Të paditurit i sprovoi me dijetarët: a do t’u bindeshin dhe a do të udhëzoheshin përmes tyre?

I sprovoi sunduesit me popullin dhe popullin me sunduesit; të pasurit me të varfrit dhe të varfrit me të pasurit; të dobëtit me të fortët dhe të fortët me të dobëtit; prijësit me ndjekësit dhe ndjekësit me prijësit. E sprovoi pronarin me robin e tij dhe robin me pronarin; burrin me gruan dhe gruan me burrin; burrat me gratë dhe gratë me burrat; besimtarët me mosbesimtarët dhe mosbesimtarët me besimtarët. I sprovoi ata që urdhërojnë për të mirë me njerëzit që i urdhërojnë, dhe këta të fundit me ata që i urdhërojnë.112

Për këtë arsye, besimtarët e varfër dhe të dobët që i ndiqnin të dërguarit ishin sprovë për të pasurit e prijësit e tyre.113 Këta refuzuan të besonin edhe pasi e njohën vërtetësinë e të dërguarve dhe thanë:

Sikur ky (Kurani) të ishte diçka e mirë, ata nuk do të na kishin paraprirë në të. [El Ahkaf, 11 — pjesë e ajetit].

I thanë edhe Nuhut, paqja qoftë mbi të:

Ata thanë: ‘A të besojmë ty, ndërkohë që ty të ndjekin vetëm më të ulëtit?’ [Esh Shuara, 111].

I Lartësuari thotë:

Kështu, Ne i kemi bërë ata sprovë për njëri-tjetrin, që të thonë: “Vallë, në mesin tonë, këta janë ata që Allahu u ka dhuruar mirësi (Islamin)?!” [El En’am, 53 — pjesë e ajetit].

Kur një njeri fisnik e me pozitë sheh se një i varfër e i përulur ia ka kaluar në besim e në ndjekjen e të Dërguarit, e kap krenaria dhe i vjen rëndë të bëhet musliman e të jetë i barabartë me të. Thotë: “Të bëhem musliman dhe unë e ky njeri i ulët të jemi në të njëjtën shkallë?!”114

Ez Zexhaxhi tha: “Njeriu me pozitë mund të dëshirojë Islamin, por e ndalon veten që të mos thuhet se dikush më i ulët se ai u bë musliman përpara tij. Kështu mbetet në mosbesim, që muslimani të mos ketë përparësi ndaj tij në mirësi.”

Një mënyrë tjetër si njerëzit bëhen sprovë për njëri-tjetrin është se i varfri thotë: “Përse nuk jam si i pasuri?” I dobëti thotë: “Përse të mos jem si i forti?” I sprovuari thotë: “Përse të mos jem si ai që është i shëndoshë?” Mosbesimtarët thanë:

Nuk do të besojmë, deri sa të na jepet si ajo që u është dhënë të dërguarve të Allahut. [El En’am, 124 — pjesë e ajetit].

Mukatili tha: “Ajeti zbriti për shkak se idhujtarët u sprovuan me muhaxhirët e varfër, si Bilali, Hababi, Suhejbi, Ebu Dherri, Ibën Mesudi dhe Amari. Mosbesimtarët kurejshë thoshin: ‘Shihini këta që e kanë ndjekur Muhamedin, prej robërve tanë të liruar dhe shtresës sonë më të ulët!’” Allahu i Lartësuar thotë:

Vërtet, ishte një grup prej robërve të Mi që thoshte: “Zoti ynë! Ne kemi besuar, prandaj na fal dhe na mëshiro, sepse Ti je më i Miri i mëshiruesve!” [El Mu’minun, 109].

Por, ju u tallët me ta, sa që ju bënë të harroni të më përmendni Mua, dhe qeshnit me ta (për t’i tallur). [El Mu’minun, 110].

Unë i shpërbleva ata sot për durimin e tyre, dhe me të vërtetë, ata janë të fituarit.” [El Mu’minun, 111].

Ai njofton se i shpërbleu për durimin e tyre. Siç thotë i Lartësuari:

Disa prej jush, Ne i kemi bërë sprovë për të tjerët. A do të jeni të durueshëm? [El Furkan, 20 — pjesë e ajetit].

Ez Zexhaxhi tha: “Domethënë: A do të duroni ndaj sprovës? Ju e keni njohur tashmë atë që gjetën durimtarët.”

Durimi e kthen sprovën në pastrim

Unë them: Allahu e bashkoi sprovën me durimin këtu dhe në fjalën e Tij:

Kurse për ata që emigruan pasi u sprovuan, pastaj luftuan dhe duruan [En Nahl, 110 — pjesë e ajetit].

Për njeriun që është goditur nga një sprovë, nuk ka ilaç si durimi. Nëse duron, sprova e pastron dhe e çliron nga mëkatet, ashtu si furra e shkrirjes e ndan papastërtinë nga ari dhe argjendi.

Sprova është furra e zemrave dhe guri i provës së besimit. Përmes saj dallohet i sinqerti nga gënjeshtari. I Lartësuari thotë:

Ne i sprovuam ata që ishin para tyre, që Allahu të bëjë të qartë: kush janë ata që thonë të vërtetën dhe kush janë gënjeshtarët. [El Ankebut, 3].

Sprova i ndau njerëzit në të sinqertë e gënjeshtarë, besimtarë e hipokritë, të pastër e të ndyrë. Kush duron në të, ajo bëhet mëshirë për të dhe, përmes durimit, ai shpëton nga një sprovë më e madhe. Kush nuk duron, bie në një sprovë më të rëndë.

Sprova është e pashmangshme në këtë botë dhe në botën tjetër. I Lartësuari thotë:

Atë Ditë, ata do të provohen (digjen) mbi Zjarr. [Edh Dharijat, 13].

“Shijoni provën (dënimin) tuaj! Kjo është ajo që kërkuat t’ju shpejtohet!” [Edh Dharijat, 14].

Zjarri është sprova e atij që nuk duroi ndaj sprovës së kësaj bote. Për pemën e zekumit i Lartësuari thotë:

Ne e bëmë atë (pemë) sprovë për të padrejtët. [Es Saffat, 63].

Katade tha: “Kur Allahu e përmendi këtë pemë, keqbërësit u sprovuan me të dhe thanë: ‘Në zjarr të ketë pemë, ndërkohë që zjarri i djeg pemët?!’” Atëherë Allahu i Madhëruar zbriti:

Ajo është një pemë që del nga fundi i Xhehenemit. [Es Saffat, 64].

Kështu i njoftoi se ushqimi i saj është nga zjarri, domethënë se ajo ushqehet me të.115 Ibën Kutejbe tha: “Pema e zekumit mund të jetë një bimë prej zjarri, nga një lëndë që zjarri nuk e ha. Të tilla janë edhe zinxhirët, prangat, hekurat, akrepat dhe gjarpërinjtë e zjarrit. Po të ishin si ato që njihen këtu, nuk do të mbeteshin në zjarr. Allahu na e ka treguar të padukshmen tek Ai përmes asaj që është e pranishme tek ne. Emrat përputhen në domethënie, por realitetet ndryshojnë. E njëjta vlen për frutat, shtrojat, pemët dhe të gjitha pajisjet e Xhenetit.”

Synimi është se kjo pemë është sprovë për ta në këtë botë, sepse e përgënjeshtrojnë, dhe sprovë në botën tjetër, sepse hanë prej saj.

Po kështu, njoftimi i Allahut se numri i engjëjve të ngarkuar me Zjarrin është nëntëmbëdhjetë u bë sprovë për mosbesimtarët. Armiku i Allahut, Ebu Xhehli, tha: “A ju frikëson Muhamedi me nëntëmbëdhjetë, kur ju jeni një turmë e madhe?! A nuk munden njëqind prej jush ta kapin njërin prej tyre dhe pastaj të dilni nga Zjarri?” Ebul Esedi tha: “O kurejshë! Ditën e Kiametit unë do të eci përpara jush mbi Sirat: dhjetë do t’i shtyj në zjarr me shpatullën e djathtë dhe nëntë me të majtën; pastaj do të vazhdojmë e do të hyjmë në Xhenet.”

Përmendja e këtij numri ishte sprovë për ta në këtë botë dhe do të jetë sprovë Ditën e Kiametit.

Mosbesimtari sprovohet përmes besimtarit në këtë botë, ashtu si besimtari sprovohet përmes tij. Për këtë arsye besimtarët iu lutën Zotit të mos i bënte sprovë për ata që nuk besojnë. Besimtarët e pastër në njësim thanë:

Zoti ynë! Tek Ti mbështetemi, tek Ti kthehemi me pendim, dhe tek Ti është kthimi i fundit. [El Mumtehine, 4 — pjesë e ajetit].

Zoti ynë! Mos na bëj sprovë për ata që mohuan [El Mumtehine, 5 — pjesë e ajetit].

Shokët e Musait, paqja qoftë mbi të, thanë:

O Zoti ynë, mos na bëj sprovë për njerëzit e padrejtë; [Junus, 85 — pjesë e ajetit].

Muxhahidi tha: “Domethënë: Mos na dëno përmes duarve të tyre dhe as me një dënim prej Teje, që ata të mos thonë: ‘Po të ishin këta në të vërtetën, kjo nuk do t’u ndodhte.’” Ez Zexhaxhi tha: “Domethënë: Mos u jep atyre epërsi mbi ne, që të mos mendojnë se janë në të vërtetën dhe të sprovohen përmes kësaj.” El Ferrau tha: “Mos u jep mosbesimtarëve epërsi mbi ne, që të mos shohin se ata janë në të vërtetën e ne në të kotën.” Mukatili tha: “Mos na e ngushto furnizimin neve ndërsa atyre ua zgjeron, sepse kjo do të bëhej sprovë për ta.”

Allahu ka njoftuar se e sprovoi secilën palë përmes tjetrës:

Kështu, Ne i kemi bërë ata sprovë për njëri-tjetrin, që të thonë: “Vallë, në mesin tonë, këta janë ata që Allahu u ka dhuruar mirësi (Islamin)?!” [El En’am, 53 — pjesë e ajetit].

Pastaj tha:

a nuk është Allahu Ai që i njeh më mirë ata që janë falënderues të Tij? [El En’am, 53 — pjesë e ajetit].

Synimi është se Allahu i sprovoi njerëzit e dëshirave me pamjet e bukura dhe i sprovoi këta të fundit përmes tyre. Secila palë është sprovë për tjetrën. Kush duron ndaj kësaj sprove shpëton nga diçka më e madhe; kë e zë ajo, bie në diçka më të keqe. Nëse e ndreq këtë me pendim të sinqertë, shpëton; përndryshe, ka marrë rrugën e të shkatërruarve. Për këtë arsye Profeti ﷺ tha: “Nuk kam lënë pas vetes ndonjë sprovë më të dëmshme për burrat sesa gratë”, ose siç u shpreh ai.116

Në këtë botë robi sprovohet me dëshirat e veta, me shpirtin që urdhëron për të keqe, me shejtanin që e mashtron dhe ia zbukuron të keqen, me shokët e tij dhe me gjithçka që sheh e përjeton e ndaj së cilës durimi i tij nuk mjafton. Këtyre u bashkohen dobësia e besimit dhe e bindjes, dobësia e zemrës, hidhësia e durimit, shijimi i ëmbëlsisë së menjëhershme, prirja e shpirtit drejt shkëlqimit të jetës së kësaj bote dhe fakti që shpërblimi është shtyrë për në një banesë tjetër, përveç kësaj ku është krijuar e është rritur. Prej tij kërkohet të lërë dëshirën e pranishme, që e sheh, për një të padukshme në të cilën i është kërkuar të besojë:

Për Allahun, sikur Allahu të mos e ndihmonte robin me udhëzim,
e Allahu është më i mëshirshëm ndaj robit,
besimi nuk do t’i qëndronte zemrës as edhe një ditë,
mes këtyre dobësive — e çështja është edhe më e madhe.
Shpirti s’do t’i bindej që të linte një dëshirë nga frika
e një Zjarri, prushi i të cilit flakëron;
as do t’i frikësohej ndonjëherë qëndrimit të Zotit të tij mbi të
me gjykim të drejtë, sepse Ai nuk bën padrejtësi.

13

Sprovat e dyshimeve dhe të dëshirave

Ndjekja e të Dërguarit dhe shërimi nga dyshimet

Sprova është dy llojesh: sprova e dyshimeve, që është më e rënda prej tyre, dhe sprova e dëshirave. Ato mund të bashkohen te një rob, por ai mund të goditet edhe vetëm nga njëra.

Sprova e dyshimeve lind nga dobësia e shikimit të brendshëm dhe pakësia e dijes, sidomos nëse kësaj i bashkohen prishja e qëllimit dhe ndjekja e pasionit. Atëherë vjen sprova më e madhe dhe fatkeqësia më e rëndë. Mund të thuash ç’të duash për humbjen e një njeriu me qëllim të prishur, mbi të cilin sundon pasioni e jo udhëzimi, ndërsa ka shikim të brendshëm të dobët dhe dije të pakët për atë me të cilën Allahu dërgoi të Dërguarin e Tij. Ai është prej atyre për të cilët Allahu tha:

Ata ndjekin vetëm hamendjet dhe dëshirat e veta, [En Nexhm, 23 — pjesë e ajetit].

Allahu ka njoftuar se ndjekja e pasionit të largon nga rruga e Tij:

“O Daud! Ne të kemi bërë ty mëkëmbës në tokë; gjyko mes njerëzve me drejtësi dhe mos ndiq dëshirën, se ajo të shmang nga Rruga e Allahut. Vërtet, ata që shmangen nga Rruga e Allahut do të kenë dënim të ashpër, për shkak se harruan Ditën e Llogarisë.” [Sad, 26].

Kjo sprovë përfundon në mosbesim e hipokrizi. Është sprova e hipokritëve dhe e njerëzve të bidateve, secili sipas shkallës së bidatit të vet. Të gjithë ata shpikën në fe për shkak të sprovës së dyshimeve, në të cilën e vërteta iu ngatërrua me të kotën dhe udhëzimi me humbjen.

Nga kjo sprovë të shpëton vetëm ndjekja e pastër e të Dërguarit dhe marrja e tij si gjykues në çdo hollësi e çështje të madhe të fesë: në të dukshmen e të fshehtën e saj, në besimet e veprat, në përmbajtjen e saj të brendshme dhe në ligjet e saj. Prej tij merren të vërtetat e besimit, ligjet e Islamit dhe ajo që pohohet për Allahun prej cilësive, veprave e emrave dhe ajo që mohohet prej Tij, ashtu siç prej tij merren detyrimi i namazeve, kohët dhe numri i tyre, sasitë e pragjeve të zekatit dhe përfituesit e tij, detyrimi i abdesit, i larjes nga xhunubllëku dhe i agjërimit të Ramazanit.

Njeriu nuk e merr atë si të dërguar në disa çështje të fesë dhe e lë në të tjerat. Ai është i dërguar në gjithçka që i nevojitet umetit në dije e në vepër. Në këtë fe nuk merret veçse prej tij dhe nuk përvetësohet veçse prej tij. I tërë udhëzimi sillet rreth fjalëve dhe veprave të tij; gjithçka që del jashtë tyre është humbje.

Kur njeriu e lidh zemrën me këtë, ia paraqet asaj gjithçka tjetër dhe e peshon me atë që solli i Dërguari. Nëse përputhet me të, e pranon për përputhjen me mesazhin, jo sepse e tha filan njeri. Nëse e kundërshton, e hedh poshtë, kushdo qoftë ai që e ka thënë. Kjo e shpëton nga sprova e dyshimeve. Në masën që i mungon kjo, goditet nga ajo sprovë.

Kjo sprovë herë lind nga një kuptim i prishur, herë nga një transmetim i rremë, herë nga një e vërtetë e qëndrueshme që njeriut i ka mbetur e panjohur dhe nuk e ka gjetur, e herë nga një qëllim i prishur dhe një pasion i ndjekur. Pra, ajo lind nga verbëria e shikimit të brendshëm dhe prishja e vullnetit.

Bindja largon dyshimin dhe durimi frenon dëshirën

Lloji i dytë është sprova e dëshirave. Allahu i ka bashkuar të dyja sprovat në fjalën e Tij:

Ju jeni si ata që kanë qenë para jush, të cilët kanë qenë më të fortë se ju dhe kanë pasur më shumë pasuri dhe fëmijë. Ata shijuan pjesën e vet të kësaj bote, dhe ju po shijoni pjesën tuaj, [Et Teube, 69 — pjesë e ajetit].

Domethënë, u kënaqën me pjesën e tyre të kësaj bote dhe me dëshirat e saj. Fjala halak do të thotë pjesa e caktuar. Pastaj tha:

dhe u zhytët në të këqija, ashtu siç u zhytën edhe ata. [Et Teube, 69 — pjesë e ajetit].

Kjo është zhytja në të kotën, pra në dyshime. Në këtë ajet Allahu tregon dy shkaqet përmes të cilave prishen zemrat e feja: kënaqjen me pjesën e kësaj bote dhe zhytjen në të kotën. Prishja e fesë ndodh ose duke besuar të kotën e duke folur me të, ose duke vepruar në kundërshtim me dijen e saktë. E para janë bidatet dhe çfarë lidhet me to; e dyta është shthurja në vepra. E para është prishje nga ana e dyshimeve; e dyta, nga ana e dëshirave.

Prandaj selefët thoshin: “Ruhuni prej dy lloje njerëzish: ndjekësit të pasionit, të cilin pasioni e ka sprovuar, dhe njeriut të dhënë pas dynjasë, të cilin dynjaja e ka verbuar.” Thoshin edhe: “Ruhuni nga sprova e dijetarit të shthurur dhe e adhuruesit të paditur, sepse sprova e tyre prek këdo që bie në sprovë.”

Rrënja e çdo sprove është vënia e mendimit përpara ligjit të shpallur dhe e dëshirës përpara arsyes. E para është rrënja e sprovës së dyshimit; e dyta, e sprovës së dëshirës.

Sprova e dyshimeve zmbrapset me bindje, kurse sprova e dëshirave me durim. Prandaj Allahu e lidhi prijësinë në fe me këto dy gjëra:

Dhe prej tyre, Ne bëmë prijës që udhëzonin me urdhrin Tonë, për sa kohë që bënë durim dhe ishin të bindur në shpalljet Tona. [Es Sexhde, 24].

Kjo tregon se përmes durimit dhe bindjes arrihet prijësia në fe. I bashkoi ato edhe në fjalën:

këshillojnë njëri-tjetrin për të vërtetën dhe këshillojnë njëri-tjetrin për durim. [El Asr, 3 — pjesë e ajetit].

Këshilluan njëri-tjetrin për të vërtetën, që i largon dyshimet, dhe për durimin, që i frenon dëshirat. I bashkoi edhe në fjalën:

Kujto robërit Tanë, Ibrahimin, Is’hakun dhe Jakubin – të fortë (në besim) dhe të mençur. [Sad, 45].

“Duart” këtu janë fuqia dhe vendosmëria për hir të Allahut, kurse “shikimet” janë shikimi i brendshëm në çështjen e Allahut. Rreth këtij kuptimi sillen shpjegimet e selefëve.

Ibën Abasi tha: “Ata që kishin fuqi në bindjen ndaj Allahut dhe njohje për Allahun.” El Kelbiu tha: “Ata që kishin fuqi në adhurim dhe shikim të qartë në të.” Muxhahidi tha: “Duart janë fuqia në bindjen ndaj Allahut; shikimet janë shikimi i qartë i së vërtetës.” Seid ibën Xhubejri tha: “Duart janë fuqia në vepër; shikimet janë shikimi i qartë i fesë në të cilën ndodheshin.”

Në një hadith mursel është përcjellë: “Allahu e do shikimin depërtues kur shfaqen dyshimet dhe mendjen e plotë kur vijnë dëshirat.” Me plotësinë e mendjes dhe durimin zmbrapset sprova e dëshirës; me plotësinë e shikimit të brendshëm dhe bindjen zmbrapset sprova e dyshimit. Allahut i kërkohet ndihmë.

13

Udhëzimi dhe mëshira si fryte të zemrës së shëndoshë

Njohja e së vërtetës dhe veprimi sipas saj

Kur robi shpëton nga sprova e dyshimeve dhe e dëshirave, arrin dy synimet më të mëdha të kërkuara, prej të cilave varen lumturia, shpëtimi dhe plotësimi i tij: udhëzimin dhe mëshirën.

Për Musain dhe shoqëruesin e tij, i Lartësuari thotë:

Dhe gjetën (atje) një nga robërit Tanë, të cilit i kishim dhuruar mëshirë nga Ne, dhe i kishim mësuar dije nga ana Jonë. [El Kehf, 65].

Kështu ia bashkoi mëshirën me dijen. E ngjashme me këtë është lutja e banorëve të shpellës:

Zoti ynë! Na jep mëshirë nga ana Jote dhe na përgatit udhëzim të drejtë në çështjen tonë!” [El Kehf, 10 — pjesë e ajetit].

Rruga e drejtë, rushd, është njohja e asaj që bën dobi dhe veprimi sipas saj. Kur përmendet më vete, secila prej fjalëve rushd dhe huda e përfshin tjetrën. Kur bashkohen, huda është njohja e së vërtetës, kurse rushd është veprimi sipas saj. Të kundërtat e tyre janë devijimi dhe ndjekja e pasionit.

Rruga e drejtë mund të vihet përballë dëmit e së keqes. I Lartësuari thotë:

Thuaj: “Unë nuk kam në dorë për ju as dëm, as dobi.” [El Xhinn, 21].

Xhindët besimtarë thanë:

Dhe ne nuk e dimë nëse është dashur e keqja për ata që janë në Tokë, apo Zoti i tyre dëshiron për ta udhëzim. [El Xhinn, 10].

Pra, rruga e drejtë vihet përballë rrugës së gabuar, si në fjalën:

dhe nëse do të shohin rrugën e drejtë, nuk do ta ndjekin atë; por nëse do të shohin rrugën e gabuar, do ta ndjekin atë, [El A’raf, 146 — pjesë e ajetit].

Ajo vihet përballë dëmit e së keqes, siç u përmend, sepse devijimi është shkaku që sjell të keqen e dëmin dhe e godet me to njeriun. Dëmi e e keqja janë përfundimi dhe fryti i devijimit, ashtu si mëshira e shpëtimi janë përfundimi dhe fryti i udhëzimit.

Prandaj secila vihet përballë së kundërtës së vet ose shkakut të së kundërtës. Udhëzimi vihet përballë humbjes, si në fjalën:

Ai lë në humbje kë të dojë dhe udhëzon kë të dojë; [En Nahl, 93 — pjesë e ajetit].

Dhe:

Nëse ti (o Muhamed) përpiqesh për udhëzimin e tyre, Allahu nuk i udhëzon atë që i lë në humbje, [En Nahl, 37 — pjesë e ajetit].

Kjo ndodh shpesh. Vihet përballë edhe humbjes e dënimit, si në fjalën:

atëherë kushdo që do ta pasojë udhëzimin Tim, as nuk do të humbë (në këtë botë), as nuk do të mjerohet (në botën tjetër). [Ta Ha, 123 — pjesë e ajetit].

Këtu udhëzimin e vuri përballë humbjes dhe mjerimit. Allahu e bashkon udhëzimin me shpëtimin dhe udhëzimin me mëshirën, ashtu si e bashkon humbjen me mjerimin dhe humbjen me dënimin. Thotë:

Vërtet, kriminelët janë në humbje (në këtë jetë), dhe në Zjarr të ndezur (në jetën tjetër). [El Kamer, 47].

Humbja është e kundërta e udhëzimit; dënimi i flaktë është e kundërta e mëshirës. Thotë gjithashtu:

Kurse ai që do i kthejë shpinën përkujtimit Tim, me të vërtetë, do të ketë jetë të mjerë, dhe në Ditën e Kiametit, Ne do ta ringjallim të verbër. [Ta Ha, 124].

Synimi është se atij që shpëton nga sprova e dyshimeve dhe e dëshirave i bashkohen udhëzimi me mëshirën dhe udhëzimi me shpëtimin. Për miqtë e Tij i Lartësuari thotë:

“Zoti ynë! Mos na i shtrembëro zemrat, pasi na ke udhëzuar, dhe na dhuro mëshirë prej Teje! Ti je Dhuruesi i Madh!” [Al Imran, 8].

Thotë gjithashtu:

Kur Musait i kaloi zemërimi, i mori Pllakat, në mbishkrimet e të cilave kishte udhëzim dhe mëshirë për ata që i frikësohen Zotit të tyre. [El A’raf, 154].

Ky (Kuran) është ndriçues nga Zoti juaj, udhëzim dhe mëshirë për njerëzit që besojnë.” [El A’raf, 203 — pjesë e ajetit].

Në historitë e atyre (të dërguarve) ka mësim për njerëzit me arsye. Ky (Kuran) nuk është tregim i trilluar, por është vërtetues i atyre (librave) që janë zbritur para tij, shpjegues i hollësishëm i çdo gjëje dhe udhëzues e mëshirë për njerëzit që besojnë. [Jusuf, 111].

O njerëz, juve ju ka ardhur këshillë nga Zoti juaj, shërim për ato që janë në gjokse, udhëzim dhe mëshirë për besimtarët. [Junus, 57].

Fjala se ky është ndriçim prej Zotit tuaj është e përgjithshme dhe e pakufizuar; kurse përshkrimi si udhëzim e mëshirë për njerëzit që kanë bindje është i veçantë për ta. I ngjashëm është ajeti:

O njerëz, juve ju ka ardhur këshillë nga Zoti juaj, shërim për ato që janë në gjokse, udhëzim dhe mëshirë për besimtarët. [Junus, 57].

I ngjashëm me këtë veçim është përshkrimi:

Ai është udhëzues për të devotshmit, [El Bekare, 2 — pjesë e ajetit].

Dhe fjala:

Me anë të tij (Kuranit), Allahu udhëzon këdo që ndjek pëlqimin e Tij, drejt Rrugëve të Paqes, [El Maide, 16 — pjesë e ajetit].

Po kështu:

Ky është sqarim për njerëzit, udhëzim dhe këshillë për të devotshmit. [Al Imran, 138].

Ai ka njoftuar edhe se është udhëzim i përgjithshëm për të gjithë ata që janë të ngarkuar me përgjegjësi:

Ata ndjekin vetëm hamendjet dhe dëshirat e veta, megjithëse u ka ardhur udhëzimi nga Zoti i tyre. [En Nexhm, 23 — pjesë e ajetit].

Pra, Allahu ka njoftuar se Kurani është ndriçim për të gjithë njerëzit. Fjala besair është shumësi i besire, me kuptimin e diçkaje që i jep shikim të qartë atij që dëshiron të shohë. E këtij lloji është fjala e të Lartësuarit:

Ne i dhamë Themudit devenë si provë të qartë, [El Isra, 59 — pjesë e ajetit].

Domethënë, një shenjë e qartë që e bën njeriun të shohë. Folja arabe për shikimin përdoret si jokalimtare dhe si kalimtare: ebsartuhu mund të thotë “ia tregova” dhe mund të thotë “e pashë”. Prandaj mubsire në ajet ka kuptimin e asaj që shihet e bëhet e qartë, jo të asaj që sheh. Ata që e morën me kuptimin “që sheh” gabuan në ajet dhe u hutuan për domethënien e tij.

Në arabisht thuhet besure bihi dhe ebsarehu, duke e kaluar foljen herë me parafjalën bi e herë me hemzen. Pastaj thuhet ebsartuhu kedha, domethënë “ia tregova këtë”, ashtu si thuhet bessartuhu bihi, “ia bëra të qartë”, dhe besure huve bihi, “ai e pa qartë”.

Këtu kemi fjalët besire, tebsire dhe mubsire. E para është shenja që sqaron dhe e bën njeriun të shohë. E dyta është emër veprimi, si tedhkire, dhe emërton edhe atë që sjell shikim të qartë. Prandaj thuhet se një shenjë është tebsire, sepse është mjeti dhe shkaku i shikimit të qartë.

Kurani është ndriçim, qartësim, udhëzim, shërim dhe mëshirë, si në një kuptim të përgjithshëm, ashtu edhe në një kuptim të veçantë. Për këtë arsye Allahu i përmend të dyja: është udhëzim për botët dhe këshillë për të devotshmit; udhëzim për të devotshmit dhe shërim për botët; shërim për besimtarët, këshillë për botët dhe këshillë për të devotshmit. Në vetvete është udhëzim, mëshirë, shërim dhe këshillë.

Kush udhëzohet, këshillohet e shërohet me të është si njeriu që përdor ilaçin përmes të cilit arrihet shërimi. Për të është ilaç në veprim. Nëse nuk e përdor, mbetet ilaç me mundësi shërimi. Po kështu është udhëzimi: Kurani është udhëzim në veprim për atë që udhëzohet me të dhe udhëzim i mundshëm për atë që nuk udhëzohet. Me të udhëzohen, mëshirohen dhe këshillohen të devotshmit që kanë bindje.

Fjala arabe huda, në origjinë, është emër veprimi i foljes “udhëzoj”. Kush nuk vepron me dijen e vet nuk është i udhëzuar. Siç thuhet në një transmetim: “Kujt i shtohet dija, por nuk i shtohet udhëzimi, i shtohet vetëm largësia nga Allahu.” Megjithatë dija quhet udhëzim, sepse është e tillë që të udhëzon.

Kjo është më e saktë sesa fjala e atij që thotë se huda këtu do të thotë “udhëzues”, një emër veprimi i përdorur me kuptimin e vepruesit, si adl për të drejtin, zeur për vizitorin dhe saum për agjëruesin. Sepse Allahu ka njoftuar se Ai udhëzon përmes tij.

Zemra që e pranon udhëzimin

Allahu është Udhëzuesi, kurse Libri i Tij është udhëzimi përmes të cilit Ai udhëzon me gjuhën e të Dërguarit të Tij ﷺ. Këtu kemi tri gjëra: vepruesin, pranuesin dhe mjetin. Vepruesi është Allahu i Lartësuar; pranuesi është zemra e robit; mjeti është ai përmes të cilit arrihet udhëzimi, pra Libri i zbritur. Allahu i udhëzon krijesat me udhëzim, ashtu si thuhet se ua tregon drejtimin dhe ua sqaron me sqarim.

Synimi është se vendi që e pranon është zemra e robit të devotshëm, që kthehet te Zoti i vet, i frikësohet Atij, kërkon kënaqësinë e Tij dhe ikën nga zemërimi i Tij. Kur Allahu e udhëzon, ndikimi i veprimit të Tij arrin në një vend që e pranon dhe preket prej tij. Kështu bëhet realisht udhëzim, shërim, mëshirë e këshillë për të.

Nëse vendi nuk është pranues, udhëzimi i mbërrin, por nuk ndikon në të, ashtu si ushqimi mbërrin në një vend që nuk mund ta përvetësojë: nuk i sjell dobi, madje vetëm ia shton dobësinë dhe prishjen. Siç tha Allahu për suren që zbriti:

Sa për besimtarët, ajo (sure) ua shton besimin dhe ata gëzohen. [Et Teube, 124 — pjesë e ajetit].

Ndërsa, atyre që kanë sëmundje në zemrat e veta (hipokritëve), ajo ua shton edhe më shumë ndyrësinë që kanë, [Et Teube, 125 — pjesë e ajetit].

Dhe tha:

Ne shpallim nga Kurani atë që është shërim dhe mëshirë për besimtarët, por që të padrejtëve (mohuesve) nuk u shton veçse humbje. [El Isra, 82].

Mosarritja e udhëzimit ndodh herë nga mungesa e pranueshmërisë së vendit, herë nga mungesa e mjetit dhe herë nga mungesa e veprimit të Vepruesit, që është Udhëzuesi. Udhëzimi i vërtetë nuk arrihet pa u bashkuar këto tri gjëra.

Allahu thotë:

Sikur Allahu të dinte ndonjë të mirë tek ata, do t’i bënte të dëgjonin. Por, edhe sikur t’i bënte të dëgjonin, ata do të kthenin shpinën, duke refuzuar. [El Enfal, 23].

Ai njofton se ua ndërpreu burimin e udhëzimit — dëgjimin me zemër dhe kuptimin e asaj që u bën dobi — sepse vendi nuk e pranonte: nuk kishte mirësi brenda tij. Njeriu i nënshtrohet së vërtetës përmes mirësisë që ka brenda, prirjes drejt saj, kërkimit, dashurisë, kujdesit për të dhe gëzimit kur e gjen. Në zemrat e këtyre nuk ka asgjë prej kësaj.

Udhëzimi u mbërriti dhe ra mbi ta ashtu si shiu i zbritur nga qielli bie mbi një tokë të fortë e të ngritur që as nuk mban ujë, as nuk nxjerr bimë. Ajo nuk pranon as ujin, as bimësinë. Uji në vetvete është mëshirë dhe jetë, por tek ajo nuk ka pranueshmëri për të.

Pastaj Allahu e përforcoi këtë kuptim për ta me fjalën:

Por, edhe sikur t’i bënte të dëgjonin, ata do të kthenin shpinën, duke refuzuar. [El Enfal, 23 — pjesë e ajetit].

Pra, njoftoi se, përveç mospranimit e moskuptimit, kanë edhe një sëmundje tjetër: mendjemadhësinë, kthimin e shpinës dhe prishjen e qëllimit. Edhe sikur të kuptonin, nuk do të nënshtroheshin, nuk do ta ndiqnin të vërtetën dhe nuk do të vepronin me të. Për ta udhëzimi është sqarim dhe ngritje e argumentit, jo mundësim i pranimit dhe drejtim. Prandaj tek ata udhëzimi nuk u bashkua me mëshirën.

Kurse për besimtarët udhëzimi u bashkua me mëshirën. Kurani u bë udhëzim për ta, ndërsa për të tjerët është udhëzim pa mëshirë. Mëshira që e shoqëron udhëzimin për besimtarët është e tanishme dhe e ardhshme.

Dija e gjerë dhe mëshira e gjerë

Mëshira e tanishme është ajo që Allahu u jep në këtë botë: dashurinë për të mirën dhe mirësinë, shijimin e besimit, ndierjen e ëmbëlsisë së tij, gëzimin dhe lumturinë që Allahu i udhëzoi në atë nga e cila të tjerët humbën dhe në të vërtetën për të cilën njerëzit u kundërshtuan, me lejen e Tij. Ata sillen në dritën e udhëzimit të Tij dhe ecin me të mes njerëzve, ndërsa i shohin të tjerët të hutuar në errësira. Janë njerëzit që gëzohen më shumë për udhëzimin që Zoti u ka dhënë. I Lartësuari thotë:

Thuaj: “Me mirësinë e Allahut dhe mëshirën e Tij – vetëm me këto të gëzohen; kjo është më e mirë se ajo që grumbullojnë.” [Junus, 58].

Ai i urdhëroi robërit besimtarë të udhëzuar të gëzohen me mirësinë dhe mëshirën e Tij. Shpjegimet e selefëve sillen rreth kuptimit se mirësia e mëshira janë dija, besimi dhe Kurani; këto përmblidhen në ndjekjen e të Dërguarit. Kjo është ndër mëshirat më të mëdha me të cilat Allahu mëshiron kë të dojë prej robërve të Tij.

Siguria, mirëqenia, gëzimi, kënaqësia e zemrës, lumturia, hareja dhe qetësia e saj janë me besimin dhe udhëzimin drejt rrugës së shpëtimit e të lumturisë. Kurse frika, shqetësimi, brenga, sprova, dhimbja dhe ankthi janë me humbjen dhe hutimin.

Kjo i ngjan rastit të dy udhëtarëve: njëri e ka gjetur rrugën drejt synimit dhe ecën i sigurt e i qetë; tjetri e ka humbur dhe nuk di nga të drejtohet. Siç tha i Lartësuari:

Thuaju: “A të adhurojmë në vend të Allahut diçka që nuk na sjell as dobi, as dëm e të kthehemi mbrapa, pasi Allahu na udhëzoi; duke u bërë si ai që mashtrohet nga djajtë dhe sillet i çoroditur nëpër botë, ndonëse disa shokë (besimtarë) e thërrasin në rrugë të drejtë: “Eja tek ne”?!” Thuaju: “Vetëm udhëzimi i Allahut është udhëzimi i drejtë. [El En’am, 71 — pjesë e ajetit].

Mëshira që e arrin ai që është udhëzuar është sipas udhëzimit të tij. Sa më e plotë të jetë pjesa e tij nga udhëzimi, aq më e bollshme është pjesa nga mëshira. Kjo është mëshira e veçantë për robërit e Tij besimtarë, e ndryshme nga mëshira e përgjithshme që përfshin të mirin e të shthururin.

Allahu u ka bashkuar njerëzve të udhëzimit: udhëzimin, mëshirën dhe lavdërimin e Tij për ta:

Të tillët kanë bekime dhe mëshirë nga Zoti i tyre, dhe të tillët janë të udhëzuarit drejtë. [El Bekare, 157].

Umer ibën Hatabi, Allahu qoftë i kënaqur me të, tha: “Sa të mira janë dy ngarkesat anësore dhe sa e mirë është ngarkesa mbi to!”117

Përmes udhëzimit shpëtuan nga humbja; përmes mëshirës shpëtuan nga mjerimi e dënimi; përmes lavdërimit të Tij për ta arritën shkallën e afërsisë dhe nderimit. Të humburit gjetën të kundërtën e këtyre të trijave: humbjen nga rruga e lumturisë; dhimbjen e dënimin, që janë e kundërta e mëshirës; dhe qortimin e mallkimin, që janë e kundërta e lavdërimit.

Meqë pjesa e çdo robi nga mëshira është sipas pjesës së tij nga udhëzimi, besimtarët me besimin më të plotë janë më të mëshirshmit. Siç i përshkroi i Lartësuari shokët e të Dërguarit të Allahut ﷺ:

Muhammedi është i Dërguari i Allahut. Dhe, ata që janë me të, janë të ashpër ndaj mohuesve, e të mëshirshëm me njëri-tjetrin. [El Fet’h, 29 — pjesë e ajetit].

Es Siddiku, Allahu qoftë i kënaqur me të, ishte ndër njerëzit më të mëshirshëm të umetit. Nga Profeti ﷺ përcillet se tha: “Më i mëshirshmi i umetit tim ndaj umetit tim është Ebu Bekri.” E përcjell Tirmidhiu.118 Ai ishte edhe më i dituri i sahabëve, sipas pajtimit të tyre. Ebu Seid el Hudriu, Allahu qoftë i kënaqur me të, tha: “Ebu Bekri e njihte atë më mirë se ne”, duke pasur për qëllim Profetin ﷺ.119 Allahu ia bashkoi gjerësinë e dijes me mëshirën.

Kështu është njeriu: sa më e gjerë dija e tij, aq më e gjerë mëshira e tij. Zoti ynë përfshin çdo gjë me mëshirë dhe dije: mëshira e Tij përfshin çdo gjë dhe Ai e rrethon çdo gjë me dije. Ai është më i mëshirshëm ndaj robërve të Vet sesa nëna ndaj fëmijës së saj. Madje është më i mëshirshëm ndaj robit sesa vetë robi ndaj vetes, ashtu siç i di interesat e tij më mirë sesa ai.

Për shkak të padijes për të mirën e vet dhe padrejtësisë ndaj vetes, robi rend pas asaj që e dëmton, i shkakton dhimbje, ia pakëson pjesën e nderimit e të shpërblimit të Allahut dhe e largon nga afërsia e Tij, ndërsa mendon se po i bën dobi dhe po e nderon veten. Kjo është kulmi i padijes dhe padrejtësisë. Njeriu është shumë i padrejtë e i paditur.

Sa njerëz mendojnë se po e nderojnë veten, ndërkohë që po e poshtërojnë; se po e bëjnë të rehatshme, ndërkohë që po e lodhin; se po i japin disa dëshira e kënaqësi, ndërkohë që e kanë penguar nga të gjitha kënaqësitë e saj! Nuk e njohin të mirën që është vërtet e mirë për të dhe nuk tregojnë mëshirë ndaj saj. Armiku nuk arrin t’u bëjë atë që i bëjnë vetes: ia pakësojnë pjesën, ia humbin të drejtën, ia lënë pas dore interesat dhe e shesin lumturinë e përhershme e kënaqësinë e plotë e të pandërprerë për një kënaqësi kalimtare, të përzier me shqetësim, që s’është veçse si një ëndërr e ngatërruar apo një hije që të viziton në gjumë.

Kjo nuk është e çuditshme për një njeri që e ka humbur pjesën e tij nga udhëzimi e mëshira. Po të ishte udhëzuar e mëshiruar, gjendja e tij do të ishte tjetër. Por Zoti i Lartësuar e di më mirë vendin që është i përshtatshëm për udhëzim e mëshirë dhe është Ai që ia jep robit. Siç tha për robin e Vet, Hidrin:

Dhe gjetën (atje) një nga robërit Tanë, të cilit i kishim dhuruar mëshirë nga Ne, dhe i kishim mësuar dije nga ana Jonë. [El Kehf, 65].

Zoti ynë! Na jep mëshirë nga ana Jote dhe na përgatit udhëzim të drejtë në çështjen tonë!” [El Kehf, 10 — pjesë e ajetit].

Mëshira që të sjell të mirën edhe përmes sprovës

Duhet ditur se mëshira është një cilësi që kërkon t’i sjellësh robit dobitë dhe të mirat, edhe nëse shpirti i tij i urren dhe i përjeton me vështirësi. Kjo është mëshira e vërtetë. Më i mëshirshmi ndaj teje është ai që të vë në vështirësi për të të sjellë të mirën dhe për të larguar dëmin prej teje.

Prej mëshirës së babait ndaj fëmijës është ta detyrojë të edukohet përmes dijes e veprës, të tregojë rreptësi për këtë me ndëshkim e të tjera dhe ta ndalojë nga dëshirat që e dëmtojnë. Nëse e lë pas dore këtë, e bën nga pakësia e mëshirës ndaj tij, edhe nëse mendon se po e mëshiron dhe po e bën të rehatshëm e të qetë. Kjo është mëshirë e përzier me padije, si mëshira e nënës.

Për këtë arsye, nga plotësia e mëshirës së Më të Mëshirshmit është që e vë robin përballë llojeve të ndryshme të sprovave. Ai e di më mirë të mirën e tij. Sprovimi, provimi dhe pengimi nga shumë synime e dëshira janë prej mëshirës së Tij ndaj tij. Por robi, për shkak të padijes dhe padrejtësisë, e akuzon Zotin për sprovën dhe nuk e njeh mirësinë që i bën duke e sprovuar e provuar.

Në një transmetim thuhet: “Kur për të sprovuarin bëhet lutja: ‘O Allah, mëshiroje!’, Allahu thotë: ‘Si ta mëshiroj duke ia hequr diçka përmes së cilës po e mëshiroj?’” Në një transmetim tjetër: “Kur Allahu e do robin e Vet, e ruan nga dynjaja, të mirat dhe dëshirat e saj, ashtu si dikush prej jush e ruan të sëmurin e vet.” Kjo është nga plotësia e mëshirës ndaj tij dhe jo nga koprracia.

Si mund të ishte ndryshe, kur Ai është Bujari i Madhërishëm, të Cilit i përket e tërë bujaria? Bujaria e të gjitha krijesave, përballë bujarisë së Tij, është më e vogël se një grimcë përballë maleve dhe rërës së kësaj bote.

Prej mëshirës së Tij ndaj robërve është t’i provojë me urdhra e ndalime, si mëshirë dhe mbrojtje. Nuk i urdhëron nga nevoja për ta, sepse është i Pasuri, i Lavdëruari; dhe nuk ua ndalon nga koprracia, sepse është Bujari, Fisniku.

Prej mëshirës së Tij është t’ua përziejë jetën e kësaj bote me shqetësime e vështirësi, që të mos vendosen e të mos qetësohen tek ajo, por të dëshirojnë lumturinë e përhershme në banesën e Tij dhe në afërsinë e Tij. I çon drejt saj përmes sprovimit dhe provimit: ua ndalon që t’u japë, i sprovon që t’u japë mirëqenie, i bën të vdesin që t’i ngjallë.

Prej mëshirës ndaj tyre është t’i paralajmërojë prej Vetes, që të mos mashtrohen lidhur me Të dhe të sillen ndaj Tij në një mënyrë që nuk i shkon. I Lartësuari thotë:

Allahu ju paralajmëron që t’i ruheni Vetes së Tij.” Allahu është i Butë me robërit e Vet. [Al Imran, 30 — pjesë e ajetit].

Disa prej selefëve thanë: “Nga dhembshuria ndaj robërve i paralajmëroi prej Vetes, që të mos mashtrohen lidhur me Të.”

Meqë plotësimi i begatisë për robin arrihet përmes udhëzimit dhe mëshirës, këto kanë dy të kundërta: humbjen dhe zemërimin. Allahu na urdhëroi që, shumë herë çdo ditë e natë, t’i kërkojmë të na udhëzojë në rrugën e atyre që i begatoi — njerëzit e udhëzimit e të mëshirës — dhe të na largojë nga rruga e atyre ndaj të cilëve është zemëruar, që janë e kundërta e të mëshiruarve, dhe nga rruga e të humburve, që janë e kundërta e të udhëzuarve. Prandaj kjo lutje është ndër lutjet më përmbledhëse, më të mira e më të domosdoshme. Prej Allahut vjen suksesi.

13

Lumturia e vërtetë dhe besimi në premtimin e Allahut

Kërkimi i kënaqësisë dhe gabimi në rrugën drejt saj

Nëse burimi i çdo vepre është dashuria dhe vullneti, kurse synimi i saj është kënaqja me atë që dëshirohet e dashurohet, atëherë çdo i gjallë vepron për atë që i sjell kënaqësi e lumturi. Kënaqja është synimi i parë i çdo qëllimi e lëvizjeje, ashtu si dënimi dhe dhimbja janë ato që urrehen në radhë të parë në çdo urrejtje, shmangie e përmbajtje.

Por bijtë e Ademit ranë në padije dhe padrejtësi në dy drejtime: përmes fesë së prishur dhe përmes jetës së shthurur të kësaj bote. Me të dyja kërkuan kënaqësinë, ndërsa në të vërtetë tek ato gjendet e kundërta e saj. Kështu e humbën kënaqësinë pikërisht nga vendi ku e kërkuan dhe e parapëlqyen, dhe ranë në dhimbje e dënim pikërisht nga vendi prej të cilit donin të iknin.

Sqarimi është se veprat e të gjithë bijve të Ademit ose i marrin për fe, ose nuk i marrin për fe. Ata që i marrin për fe mund të kenë përmes tyre një fe të vërtetë ose një fe të kotë. Ne themi: kënaqësia e plotë gjendet në fenë e vërtetë, në dije e në vepër. Njerëzit e saj janë njerëzit e lumturisë së plotë, siç ka njoftuar Allahu në shumë vende të Librit të Tij:

Na udhëzo në Rrugën e Drejtë; [El Fatiha, 6].

në rrugën e atyre të cilëve u ke dhuruar mirësi, jo të atyre që kanë merituar zemërimin (Tënd), as të atyre, të cilët kanë humbur! [El Fatiha, 7].

Për të devotshmit që udhëzohen me Librin thotë:

Këta janë të udhëzuar në rrugë të drejtë nga Zoti i tyre, dhe këta janë të shpëtuarit. [El Bekare, 5].

Thotë gjithashtu:

Nëse do t’ju vijë udhëzim nga ana Ime, atëherë kushdo që do ta pasojë udhëzimin Tim, as nuk do të humbë (në këtë botë), as nuk do të mjerohet (në botën tjetër). [Ta Ha, 123 — pjesë e ajetit].

Në ajetin tjetër:

kushdo që do të ndjekë udhëzimin Tim, për ta nuk do të ketë as frikë, as nuk do të brengosen.” [El Bekare, 38 — pjesë e ajetit].

Dhe:

Me të vërtetë, të drejtët do të jenë në lumturi (Xhenet). [El Infitar, 13].

Dhe, me të vërtetë, të këqijtë do të jenë në Zjarr, [El Infitar, 14].

Kurani është plot me këtë. Premtimi i lumturisë së plotë në botën tjetër për njerëzit e udhëzimit e të veprës së mirë dhe kërcënimi me mjerim në botën tjetër për njerëzit e humbjes e të shthurjes janë gjëra për të cilat janë pajtuar të dërguarit, nga i pari tek i fundit, dhe të cilat i përmbajnë Librat. Por këtu do të përmendim një hollësi të dobishme.

Njeriu mund të dëgjojë e të shohë fatkeqësitë që i godasin shumë besimtarë në këtë botë dhe pushtetin, pasurinë e të tjera që i arrijnë shumë mosbesimtarë, të shthurur e keqbërës. Atëherë mendon se kënaqësia në këtë botë u takon vetëm mosbesimtarëve e të shthururve dhe se pjesa e besimtarëve prej saj është e vogël.

Mund të mendojë edhe se fuqia e fitorja në këtë botë u mbeten mosbesimtarëve dhe hipokritëve kundër besimtarëve. Kur dëgjon në Kuran:

nderi i përket vetëm Allahut, të Dërguarit të Tij dhe besimtarëve, [El Munafikun, 8 — pjesë e ajetit].

dhe se usharët Tanë do të jenë gjithmonë fitimtarë. [Es Saffat, 173].

Allahu ka vendosur: “Unë dhe të dërguarit e Mi do të fitojmë, me siguri!” [El Muxhadele, 21 — pjesë e ajetit].

Dhe përfundimi i mirë u takon të devotshmëve.” [El A’raf, 128 — pjesë e ajetit].

Dhe ajete të ngjashme, nëse është prej atyre që e besojnë Kuranin, i shpjegon sikur do të realizohen vetëm në botën tjetër. Thotë: “Sa për këtë botë, ne i shohim mosbesimtarët dhe hipokritët të mbizotërojnë, të kenë epërsi dhe të arrijnë ndihmë e fitore. Kurani nuk vjen në kundërshtim me atë që shihet.”

Ai mbështetet në këtë mendim kur mbi të merr epërsi ndonjë armik prej mosbesimtarëve, hipokritëve ose të shthururve e keqbërësve, ndërkohë që veten e konsideron besimtar e të devotshëm. Sheh se njeriu i së kotës ka mbizotëruar mbi njeriun e së vërtetës dhe thotë: “Unë jam në të vërtetën dhe jam i mposhtur; pra, njeriu i së vërtetës është i mposhtur e i nënshtruar në këtë botë dhe pushteti në të i takon së kotës.” Kur i kujtohet premtimi i Allahut për përfundimin e mirë të të devotshmëve e besimtarëve, thotë: “Kjo është vetëm në botën tjetër.”

Nëse i thuhet: “Si ua bën Allahu këtë miqve të Tij, të dashurve të Tij dhe njerëzve të së vërtetës?”, në qoftë se është prej atyre që nuk i shpjegojnë veprat e Allahut përmes urtësive e dobive, thotë: Allahu bën në sundimin e Tij çfarë të dojë dhe gjykon si të dëshirojë:

Ai (Allahu) nuk mund të pyetet për atë që bën, kurse ata do të pyeten të gjithë. [El Enbija, 23].

Nëse është prej atyre që i shpjegojnë veprat përmes urtësive, thotë: “Ua bëri këtë që, përmes durimit, t’u mundësojë shpërblimin e botës tjetër, ngritjen e shkallëve dhe dhënien e plotë të shpërblimit pa llogari.”

Në këtë çështje secili ka brenda vetes diskutime, kundërshtime, vështirësi e përgjigje, sipas pjesës që zotëron nga njohja e Allahut, e emrave, cilësive dhe urtësisë së Tij, ose sipas padijes për to. Zemrat vlojnë me atë që kanë brenda, si tenxherja kur arrin në vlim të plotë.

Na kanë mbërritur dhe kemi parë prej shumë prej këtyre njerëzve ankesa kundër Zotit dhe akuza ndaj Tij që mund të dalin vetëm nga një armik. Xhehmi i nxirrte shokët e vet, i ndalte pranë të sëmurëve me lebër e njerëzve të sprovuar dhe thoshte: “Shikojeni Më të Mëshirshmin duke bërë këtë!”, për të mohuar mëshirën e Tij, ashtu siç mohoi urtësinë e Tij. Sipas Xhehmit dhe ndjekësve të tij, Allahu nuk është as i Urtë, as i Mëshirshëm.120

Një tjetër prej njerëzve të tyre të njohur tha: “Asgjë nuk u sjell krijesave më shumë dëm sesa Krijuesi.”121 Disa përsëritnin vargun:

Nëse kështu vepron me atë që e do,
ç’mendon se do t’u bëjë armiqve të Vet?

Ti sheh shumë njerëz që, kur i godet një sprovë, thonë: “O Zoti im, cili ishte mëkati im që ma bëre këtë?!”

Më ka thënë më shumë se një njeri: “Kur pendohem, kthehem tek Ai dhe veproj mirë, ma ngushton furnizimin dhe ma rëndon jetesën. Kur i kthehem mosbindjes dhe i jap shpirtit atë që dëshiron, më vjen furnizimi dhe ndihma”, e fjalë të ngjashme.

Njërit i thashë: “Kjo është provë prej Tij për të nxjerrë në shesh sinqeritetin dhe durimin tënd. A je i sinqertë në ardhjen e kthimin tek Ai, që të durosh sprovën dhe të kesh përfundimin e mirë? Apo je gënjeshtar dhe kthehesh prapa?”

Dy mendime të gabuara për veten dhe për premtimin hyjnor

Këto fjalë e hamendësime të rreme, të larguara nga e sakta, mbështeten mbi dy premisa.

E para: robi ka mendim të mirë për veten e fenë e vet. Beson se e kryen atë që i është bërë detyrë dhe e lë atë që i është ndaluar. Për kundërshtarin e armikun beson të kundërtën: se e lë urdhrin dhe kryen të ndaluarën. Mendon se ai vetë ka më shumë të drejtë ndaj Allahut, të Dërguarit dhe fesë së Tij sesa kundërshtari.

E dyta: beson se Allahu mund të mos e përkrahë e të mos e ndihmojë njeriun e fesë së vërtetë dhe mund të mos ia japë në asnjë mënyrë përfundimin e mirë në këtë botë. Sipas tij, ai mund ta kalojë gjithë jetën i shtypur, i mposhtur e i cenuar, megjithëse i kryen urdhrat nga jashtë e nga brenda dhe largohet nga ndalesat nga brenda e nga jashtë. Në sytë e vet, ai është zbatues i ligjeve të Islamit dhe i të vërtetave të besimit, por mbetet nën sundimin e njerëzve të padrejtësisë, shthurjes dhe agresionit.

La ilahe il-lAllah! Sa adhurues të paditur, fetarë pa shikim të qartë dhe njerëz të lidhur me dijen, por pa njohje të të vërtetave të fesë, i ka prishur ky vetëmashtrim!

Dihet se robi, edhe kur beson në botën tjetër, në këtë botë kërkon gjërat që i nevojiten domosdoshmërisht: sigurimin e dobisë dhe largimin e dëmit, përmes asaj që e konsideron të pëlqyer, detyrim ose të lejuar. Nëse mendon se feja e vërtetë, ndjekja e udhëzimit, qëndrueshmëria në teuhid dhe ndjekja e Sunetit bien ndesh me këto, se e bëjnë armik me të gjithë njerëzit e tokës dhe e vënë përballë sprovave që nuk i përballon dhe humbjes së pjesës e dobive të menjëhershme, pasoja është që ai të mos e dëshirojë plotësinë e fesë dhe përkushtimin e pastër ndaj Allahut e të Dërguarit.

Zemra e tij largohet nga gjendja e atyre që prijnë e janë të afruar. Madje mund të largohet edhe nga gjendja e atyre që mbajnë rrugën e mesme, njerëzve të së djathtës; mund të hyjë mes atyre që i bëjnë padrejtësi vetes, madje edhe mes hipokritëve. Nëse kjo nuk ndodh në themelin e fesë, ndodh në shumë degë e vepra të saj. Siç tha Profeti ﷺ: “Nxitoni me vepra përpara sprovave që janë si pjesë të natës së errët. Njeriu gdhihet besimtar e ngryset mosbesimtar, ose ngryset besimtar e gdhihet mosbesimtar; e shet fenë e vet për një përfitim të kësaj bote.”122

Sepse, nëse mendon se feja e plotë nuk arrihet veçse duke ia prishur jetën e kësaj bote — me ardhjen e një dëmi që nuk e duron ose me humbjen e një dobie që i duhet patjetër — ai nuk e merr përsipër ta durojë këtë dëm apo ta humbë atë dobi.

I pastër nga çdo e metë është Allahu! Sa njerëz, madje shumicën e tyre, kjo sprovë i ka penguar ta përmbushin të vërtetën e fesë! Rrënja e saj lind nga dy padije të mëdha: padija për të vërtetën e fesë dhe padija për të vërtetën e lumturisë, që është synimi më i lartë i shpirtrave dhe plotësimi i tyre, me të cilin gëzohen e kënaqen. Nga këto dy padije lind largimi nga përmbushja e së vërtetës së fesë dhe nga kërkimi i lumturisë së vërtetë.

Dihet se plotësimi i robit është të njohë lumturinë që kërkon dhe veprën që e çon tek ajo, duke pasur njëkohësisht vullnet të prerë për atë vepër dhe dashuri të sinqertë për atë lumturi. Përndryshe, njohja e synimit dhe e rrugës së tij nuk ta siguron atë, nëse nuk bashkohet me veprën. Vullneti i prerë nuk e sjell të dëshiruarën pa u shoqëruar me durim.

Pra, lumturia e robit dhe plotësia e kënaqësisë e e mirëqenies së tij varen nga këto pesë gjendje: njohja e lumturisë së kërkuar, dashuria për të, njohja e rrugës që të çon tek ajo, veprimi në atë rrugë dhe durimi në të. Allahu i Lartësuar thotë:

Betohem për kohën! [El Asr, 1].

Me të vërtetë, njeriu është në humbje; [El Asr, 2].

përveç atyre që besojnë, bëjnë vepra të mira, këshillojnë njëri-tjetrin për të vërtetën dhe këshillojnë njëri-tjetrin për durim. [El Asr, 3].

Synimi është se të dyja premisat mbi të cilat ngrihet kjo sprovë e kanë rrënjën te padija për urdhrin e Allahut dhe fenë e Tij, për premtimin dhe kërcënimin e Tij.

Kur robi beson se është zbatues i fesë së vërtetë, ai beson se ka kryer çdo urdhër nga brenda e nga jashtë dhe ka lënë çdo ndalesë nga brenda e nga jashtë. Kjo rrjedh nga padija për fenë e vërtetë, për të drejtën e Allahut mbi të dhe për atë që kërkohet prej tij. Ai nuk e njeh të drejtën e Allahut mbi të dhe nuk e njeh fenë që ka: as sasinë, as llojin, as cilësinë e saj.

Kur beson se Allahu nuk e ndihmon njeriun e së vërtetës në këtë botë e në botën tjetër, madje se përfundimi në këtë botë mund t’u takojë mosbesimtarëve e hipokritëve kundër besimtarëve dhe të shthururve e keqbërësve kundër të mirëve e të devotshmëve, kjo rrjedh nga padija për premtimin dhe kërcënimin e Allahut.

Detyrimet e zemrës dhe shqyrtimi i vetes

Sa i përket çështjes së parë, robi shpesh lë detyrime që nuk i njeh dhe nuk e di se janë detyrime, duke qenë i mangët në dije. Shpesh i lë edhe pasi i njeh dhe e di se janë detyrime: nga përtacia e pakujdesia, nga një interpretim i kotë, nga ndjekja e të tjerëve, nga mendimi se është i zënë me diçka më të detyrueshme ose nga arsye të tjera.

Detyrimet e zemrës janë më të detyrueshme dhe më të përforcuara sesa detyrimet e trupit. Por për shumë njerëz duket sikur ato nuk janë detyrime të fesë, por vetëm virtyte dhe vepra të pëlqyera. E sheh njeriun të ruhet nga lënia e një farzi ose e një detyrimi trupor, ndërsa ka lënë gjëra më të rëndësishme e më të detyrueshme prej detyrimeve të zemrës. Ruhet nga kryerja e ndalesave më të vogla, ndërsa ka kryer prej ndalesave të zemrës gjëra shumë më të ndaluara e me mëkat më të madh.

Sa njerëz i përkushtohen Allahut duke lënë pikërisht atë që Ai ua ka bërë detyrë! Tërhiqen dhe shkëputen nga urdhërimi për të mirë e ndalimi nga e keqja, megjithëse kanë mundësi ta bëjnë. Pretendojnë se përmes kësaj i afrohen Allahut, e përqendrojnë zemrën te Zoti dhe lënë atë që nuk u përket. Ky është ndër njerëzit më të urryer tek Allahu, megjithëse mendon se po përmbush të vërtetat e besimit e ligjet e Islamit dhe se është prej miqve të Tij të veçantë e partisë së Tij.

Sa njerëz e adhurojnë Allahun me gjëra që Ai ua ka ndaluar dhe besojnë se ato janë bindje e afrim! Gjendja e tyre është më e keqe sesa e atij që e konsideron atë vepër mosbindje e mëkat. Të tillë janë njerëzit e dëgjimit poetik, që përmes tij kërkojnë t’i afrohen Allahut dhe mendojnë se janë prej miqve të të Gjithëmëshirshmit, ndërkohë që në të vërtetë janë prej miqve të shejtanit.

Sa njerëz besojnë se janë pala e shtypur dhe se kanë të drejtë në çdo drejtim, ndërsa çështja nuk është kështu! Mund të kenë një pjesë të së vërtetës dhe një pjesë të së kotës e padrejtësisë, ndërsa edhe kundërshtari i tyre ka një pjesë të së vërtetës e drejtësisë.

Dashuria për diçka të verbon e të shurdhon. Njeriu është krijuar me dashuri për veten, prandaj sheh vetëm të mirat e saj; e urren kundërshtarin, prandaj sheh vetëm të metat e tij. Dashuria për veten mund t’i bëhet aq e fortë, sa të metat e saj t’i duken të mira. Siç thotë i Lartësuari:

A është njësoj ai, të cilit i është zbukuruar e keqja e veprës së tij dhe e sheh atë si të mirë (me atë që është në Rrugë të Drejtë)? [Fatir, 8 — pjesë e ajetit].

Urrejtja ndaj kundërshtarit mund t’i forcohet aq, sa të mirat e tij t’i duken të këqija. Siç është thënë:

E panë me syrin e armiqësisë; po të ishte
syri i kënaqësisë, do ta pëlqenin atë që e quajtën të shëmtuar.

Kjo padije zakonisht shoqërohet me pasion e padrejtësi, sepse njeriu është shumë i padrejtë e i paditur.

Ndihma dhe mbrojtja sipas besimit

Shumica e përkushtimeve fetare të njerëzve janë zakone të marra prej prindërve e paraardhësve, të cilët i kanë ndjekur në pohim e mohim, dashuri e urrejtje, miqësi e armiqësi. Allahu ka garantuar vetëm ndihmën e fesë së Tij, të partisë së Tij dhe të miqve që e zbatojnë fenë e Tij me dije e vepër. Nuk ka garantuar ndihmën e së kotës, edhe nëse njeriu i saj beson se ka të drejtë.

Po kështu, fuqia dhe epërsia janë vetëm për njerëzit e besimit me të cilin Allahu dërgoi të dërguarit dhe zbriti Librat: dije, vepër dhe gjendje e zemrës. I Lartësuari thotë:

sepse ju jeni më të lartët, nëse jeni besimtarë të vërtetë. [Al Imran, 139 — pjesë e ajetit].

Robi ka pjesë nga epërsia sipas besimit që ka. I Lartësuari thotë:

nderi i përket vetëm Allahut, të Dërguarit të Tij dhe besimtarëve, [El Munafikun, 8 — pjesë e ajetit].

Ai ka pjesë nga fuqia sipas besimit dhe të vërtetave të tij. Nëse i mungon një pjesë nga epërsia e fuqia, kjo është përballë asaj që i ka munguar nga të vërtetat e besimit, në dije e vepër, nga jashtë e nga brenda.

Edhe mbrojtja e robit është sipas besimit të tij. I Lartësuari thotë:

Me të vërtetë, Allahu i mbron ata që besojnë. [El Haxh, 38 — pjesë e ajetit].

Nëse mbrojtja ndaj tij dobësohet, kjo është nga mangësia e besimit të tij.

Po kështu, mjaftueshmëria dhe mbështetja janë sipas besimit. I Lartësuari thotë:

O i Dërguar! Allahu të mjafton ty dhe çdokujt që të pason prej besimtarëve. [El Enfal, 64].

Domethënë: Allahu të mjafton ty dhe u mjafton ndjekësve të tu; është i mjaftueshëm për ty dhe për ta. Mjaftueshmëria e Tij për ta është sipas ndjekjes së të Dërguarit, nënshtrimit dhe bindjes ndaj tij. Çdo pakësim i besimit sjell pakësim të të gjitha këtyre. Qëndrimi i ehli sunetit dhe xhematit është se besimi shtohet dhe pakësohet.

Edhe miqësia e Allahut ndaj robit është sipas besimit të tij. I Lartësuari thotë:

Allahu është Mbrojtësi i besimtarëve. [Al Imran, 68 — pjesë e ajetit].

Dhe thotë:

Allahu është Mbrojtësi i atyre që besojnë. [El Bekare, 257 — pjesë e ajetit].

Po kështu, të qenët e Tij në mënyrë të veçantë me robërit është për njerëzit e besimit:

Allahu është me besimtarët. [El Enfal, 19 — pjesë e ajetit].

Kur besimi pakësohet e dobësohet, pjesa e robit nga miqësia e Allahut dhe nga të qenët e Tij me të në mënyrë të veçantë është sipas pjesës që ka nga besimi.

Edhe ndihma e përkrahja e plotë janë për njerëzit e besimit të plotë. I Lartësuari thotë:

Ne, me siguri do t’i ndihmojmë të dërguarit Tanë dhe ata që besuan, në jetën e kësaj bote dhe Ditën kur të ngrihen dëshmitarët. [Gafir, 51].

Dhe:

Atëherë, Ne i forcuam ata që besuan kundër armiqve të tyre, kështu që ata dolën ngadhënjimtarë. [Es Saff, 14 — pjesë e ajetit].

Kujt i pakësohet besimi, i pakësohet pjesa nga ndihma e përkrahja. Prandaj, kur robin e godet ndonjë fatkeqësi në veten, në pasurinë e tij ose përmes epërsisë së armikut mbi të, kjo vjen nga mëkatet e tij: ose ka lënë një detyrim, ose ka kryer një ndalesë, që është prej mangësisë së besimit.

Përmes kësaj zgjidhet vështirësia që shumë njerëz ngrenë rreth fjalës së të Lartësuarit:

dhe Allahu kurrë nuk do t’u japë mohuesve pushtet mbi besimtarët. [En Nisa, 141 — pjesë e ajetit].

Shumë përgjigjen se Ai nuk do t’u japë rrugë kundër besimtarëve në botën tjetër; të tjerë, se nuk do t’u japë epërsi në argument. Shpjegimi i saktë është se ky ajet është si ajetet e mësipërme: mohimi i rrugës kundër besimtarëve i përket njerëzve të besimit të plotë. Kur besimi dobësohet, armiku i tyre fiton rrugë kundër tyre sipas asaj që u është pakësuar nga besimi. Janë ata që ia kanë hapur këtë rrugë duke lënë bindjen ndaj Allahut.

Besimtari është i fuqishëm, mbizotërues, i përkrahur, i ndihmuar, i mjaftuar dhe i mbrojtur, kudo që të jetë, edhe sikur kundër tij të mblidheshin të gjithë njerëzit nga skajet e tokës, kur ai e përmbush të vërtetën e besimit.

13

Premtimi i ndihmës dhe përfundimi i të devotshmëve

Allahu i Lartësuar u ka thënë besimtarëve:

Mos u ligështoni dhe mos u trishtoni, sepse ju jeni më të lartët, nëse jeni besimtarë të vërtetë. [Al Imran, 139].

Dhe ka thënë:

Pra, mos u bëni të dobët dhe mos kërkoni armëpushim, ndërkohë që ju keni epërsi dhe Allahu është me ju! Ai nuk do t’jua pakësojë shpërblimin e veprave tuaja. [Muhamed, 35].

Kjo garanci lidhet me besimin dhe veprat e tyre. Ato janë një ushtri prej ushtrive të Allahut, përmes së cilës Ai i ruan. Nuk ua ndan e nuk ua shkëput veprat që t’ua zhvlerësojë, siç ua lë pa shpërblim veprat mosbesimtarëve dhe hipokritëve, sepse ishin për dikë tjetër përveç Tij dhe nuk përputheshin me urdhrin e Tij.

Gabimi në kuptimin e premtimit

Sa i përket çështjes së dytë në të cilën është bërë gabim, shumë njerëz mendojnë se njerëzit e fesë së vërtetë në këtë botë janë gjithnjë të poshtëruar, të shtypur e të mposhtur, ndryshe nga ata që ndahen prej tyre e marrin një rrugë tjetër dhe një bindje tjetër. Prandaj nuk i besojnë premtimit të Allahut për ndihmën e fesë dhe të robërve të Tij. Ose e konsiderojnë këtë të veçantë për një grup e jo për një tjetër, ose për një kohë e jo për një tjetër, ose e bëjnë të varur nga vullneti hyjnor edhe kur nuk e shprehin haptazi.

Kjo rrjedh nga mungesa e besimit në premtimin e Allahut dhe nga kuptimi i gabuar i Librit të Tij. Allahu ka sqaruar në Librin e Tij se Ai i ndihmon besimtarët në këtë botë dhe në botën tjetër:

Ne, me siguri do t’i ndihmojmë të dërguarit Tanë dhe ata që besuan, në jetën e kësaj bote dhe Ditën kur të ngrihen dëshmitarët. [Gafir, 51].

E, ata që marrin për mik e mbrojtës Allahun, të Dërguarin e Tij dhe besimtarët, pa dyshim se pala e Allahut do të jetë ngadhënjyese. [El Maide, 56].

Me të vërtetë, ata që kundërshtojnë Allahun dhe të Dërguarin e Tij, janë ndër më të poshtëruarit. [El Muxhadele, 20].

Allahu ka vendosur: “Unë dhe të dërguarit e Mi do të fitojmë, me siguri!” [El Muxhadele, 21 — pjesë e ajetit].

Kjo gjendet shpesh në Kuran. Ai ka sqaruar gjithashtu se fatkeqësitë, epërsia e armikut, thyerja e gjëra të tjera që e godasin robin vijnë për shkak të mëkateve të tij.

Pra, Allahu i ka sqaruar në Librin e Tij të dyja premisat. Nëse i bashkon, të bëhet e qartë e vërteta e çështjes, vështirësia zgjidhet plotësisht dhe nuk ke më nevojë për ato stërmundime të thata e interpretime të largëta. Çështjen e parë e ka përforcuar në shumë mënyra, ndër to ajo që u përmend.

Ajetet që e lidhin përfundimin me besimin dhe devotshmërinë

Prej tyre është se Ai e qortoi atë që e kërkon ndihmën dhe fuqinë tek të tjerë përveç besimtarëve:

O besimtarë! Mos i bëni miq as hebrenjtë, as të krishterët! Ata janë miq të njëri-tjetrit. Kushdo prej jush që i bën miq ata, ai është prej tyre. Vërtet, Allahu nuk i udhëzon në Rrugë të Drejtë njerëzit e padrejtë. [El Maide, 51].

I sheh disa që kanë sëmundje në zemrat e tyre, se si vrapojnë për t’u miqësuar me ata (hebrenjtë), duke thënë: “Druajmë se mos na vijnë kohë të këqia”. Por, ndoshta Allahu do të sjellë fitoren, ose diçka tjetër nga ana e Tij (për muslimanët), kështu që ata do të pendohen për atë që kanë fshehur në veten e tyre. [El Maide, 52].

Atëherë, besimtarët do të thonë: “Vallë, këta janë ata që betoheshin solemnisht për Allahun, se me të vërtetë ishin me ju?!” Veprat e tyre do të fshihen dhe ata do të jenë të humburit. [El Maide, 53].

O besimtarë! Kushdo prej jush që braktis fenë e vet, ta dijë se Allahu do të sjellë njerëz, që i do dhe që e duan; të butë me besimtarët dhe të ashpër me mohuesit; që luftojnë në Rrugën e Allahut dhe nuk i tremben kërcënimit të asnjë kërcënuesi. Kjo është mirësia e Allahut, të cilën Ai ia jep kujt të dojë. Allahu është Bujar i madh, i Gjithëditur. [El Maide, 54].

Miku dhe mbrojtësi juaj është vetëm Allahu, i Dërguari i Tij dhe besimtarët që falin namazin dhe japin zeqatin, duke qenë të përulur. [El Maide, 55].

E, ata që marrin për mik e mbrojtës Allahun, të Dërguarin e Tij dhe besimtarët, pa dyshim se pala e Allahut do të jetë ngadhënjyese. [El Maide, 56].

Ai e kundërshtoi kërkimin e ndihmës jashtë partisë së Tij dhe njoftoi se partia e Tij janë ngadhënjimtarët. E ngjashme është fjala:

Lajmëroji hipokritët për dënimin e dhembshëm që i pret; [En Nisa, 138].

ata të cilët miqësohen me mohuesit dhe lënë mënjanë besimtarët. Vallë, mos kërkojnë fuqi tek ata, kur në të vërtetë e gjithë fuqia i përket vetëm Allahut?! [En Nisa, 139].

Dhe:

Ata thonë: “Nëse kthehemi në Medine, më të nderuarit (vetë hipokritët) do t’i nxjerrin prej andej më të përbuzurit (besimtarët).” Ndërkohë që, nderi i përket vetëm Allahut, të Dërguarit të Tij dhe besimtarëve, por hipokritët nuk e dinë. [El Munafikun, 8].

Kushdo që dëshiron lavdinë, (le ta dijë se) e gjithë lavdia i përket Allahut. Tek Ai ngjitet fjala e mirë; dhe veprën e mirë, Ai e ngre lart. [Fatir, 10 — pjesë e ajetit].

Domethënë: kush e kërkon fuqinë, le ta kërkojë përmes bindjes ndaj Allahut, me fjalën e mirë dhe veprën e mirë. I Lartësuari thotë:

Është Ai (Allahu) që e ka dërguar të Dërguarin e Tij me udhëzimin dhe Fenë e së Vërtetës, për ta lartësuar atë mbi të gjitha fetë, [Et Teube, 33 — pjesë e ajetit].

Dhe thotë:

O besimtarë! A doni t’ju tregoj një tregti, që do t’ju shpëtojë nga një dënim i dhembshëm? [Es Saff, 10].

Të besoni në Allahun dhe në të Dërguarin e Tij, dhe të luftoni në Rrugën e Allahut me pasuritë dhe me jetët tuaja. Kjo është më e mirë për ju, sikur ta dinit. [Es Saff, 11].

Ai do t’ju falë gjynahet tuaja dhe do t’ju fusë në kopshte, nën të cilat rrjedhin lumenj, dhe në banesa të mrekullueshme, në kopshtet e Adnit. Kjo është fitorja më e madhe. [Es Saff, 12].

Dhe një dhunti tjetër që e doni: ndihma nga Allahu dhe një fitore e afërt! Pra, jepu lajmin e gëzueshëm besimtarëve! [Es Saff, 13].

Domethënë, përveç faljes së mëkateve dhe hyrjes në Xhenet, ju jep edhe një tjetër mirësi: ndihmën dhe fitoren.

O besimtarë! Bëhuni ndihmësit e Allahut, ashtu siç u tha dishepujve Isai, biri i Merjemes: “Kush janë ndihmësit e mi për Çështjen e Allahut?” Dishepujt thanë: “Ne jemi ndihmësit e Allahut!” Një grup nga bijtë e Izraelit besoi, ndërsa një grup mohoi. Atëherë, Ne i forcuam ata që besuan kundër armiqve të tyre, kështu që ata dolën ngadhënjimtarë. [Es Saff, 14].

Mesihut i tha:

Unë do të të marr ty, do të të ngre tek Unë, do të të pastroj nga ata që kanë mohuar, dhe do t’i ngre ata që të ndjekin ty përmbi ata që mohojnë, deri në Ditën e Kiametit. [Al Imran, 55 — pjesë e ajetit].

Meqë të krishterët kishin një pjesë nga ndjekja e tij, mbetën mbi hebrenjtë deri në Ditën e Kiametit. Meqë muslimanët e ndjekin atë më shumë sesa të krishterët, janë mbi të krishterët deri në Ditën e Kiametit.

Besimtarëve u tha:

Sikur mohuesit t’ju luftonin (në Hudejbije), ata do t’ju kthenin shpinën (nga disfata) dhe nuk do të gjenin as mbrojtës, as ndihmues. [El Fet’h, 22].

Ky është Ligji i Allahut që ka qenë edhe më parë, dhe kurrë nuk do të gjesh ndryshim në Ligjin e Allahut. [El Fet’h, 23].

Kjo u drejtohet besimtarëve që i kanë përmbushur të vërtetat e besimit nga jashtë e nga brenda. I Lartësuari thotë:

Dhe përfundimi i mirë u takon të devotshmëve.” [El A’raf, 128 — pjesë e ajetit].

Dhe:

Përfundimi i mirë i përket vetëm frikës ndaj Allahut. [Ta Ha, 132 — pjesë e ajetit].

Synohet përfundimi i mirë në këtë botë, përpara botës tjetër. Sepse këtë e përmendi pas rrëfimit të Nuhut, ndihmës së tij dhe durimit ndaj popullit:

Këto (ajete) janë disa nga lajmet e së fshehtës, që Ne t’i shpallim ty (O Muhamed!). Këto nuk i ke ditur as ti, as populli yt para kësaj. Prandaj, duro, se vërtet, përfundimi i mirë i takon të devotshmëve. [Hud, 49].

Domethënë, përfundimi me ndihmë të takon ty dhe atyre që janë me ty, ashtu siç i takoi Nuhut, paqja qoftë mbi të, dhe atyre që besuan me të. Po kështu është fjala:

Urdhëroje familjen tënde të falë namazin dhe vetë tregohu i zellshëm në të (kryerjen e namazit)! Ne nuk të kërkojmë ty ndonjë furnizim; jemi Ne që të furnizojmë ty! Përfundimi i mirë i përket vetëm frikës ndaj Allahut. [Ta Ha, 132].

Dhe:

nëse ju duroni dhe ruheni, kurthet e tyre nuk mund t’ju dëmtojnë aspak. [Al Imran, 120 — pjesë e ajetit].

Po! Madje, nëse duroni dhe i ruheni Allahut e, ata ju sulmojnë menjëherë pas kësaj, Zoti juaj do t’ju përforcojë me pesë mijë engjëj të shënuar. [Al Imran, 125].

Duke treguar për Jusufin, paqja qoftë mbi të, se u ndihmua përmes devotshmërisë dhe durimit, tha:

Po, unë jam Jusufi dhe ky është vëllai im (Beniamini). Allahu na dhuroi mirësi. Vërtet, ai që ruhet dhe duron - pa dyshim se Allahu kurrë nuk ia humb shpërblimin punëmirëve.” [Jusuf, 90 — pjesë e ajetit].

Thotë edhe:

O besimtarë! Nëse i frikësoheni Allahut, Ai do t’ju japë një kriter, do t’ju fshijë gjynahet tuaja [El Enfal, 29 — pjesë e ajetit].

“Furkan” këtu është fuqia, ndihma, shpëtimi dhe drita që e dallon të vërtetën nga e kota. I Lartësuari thotë:

Dhe, kush i frikësohet Allahut, Ai do t’i japë atij një rrugëdalje [Et Talak, 2 — pjesë e ajetit].

dhe do ta furnizojë prej nga nuk e pret. Kush mbështetet te Allahu, Ai i mjafton atij. Vërtet, Allahu e përmbush urdhrin e Tij; Allahu ka caktuar masë për çdo gjë. [Et Talak, 3].

Ibën Maxhja dhe Ibën Ebud Dunja përcjellin nga Ebu Dherri, Allahu qoftë i kënaqur me të, se Profeti ﷺ tha: “Sikur të gjithë njerëzit të vepronin me këtë ajet, ai do t’u mjaftonte.”123 Kjo ishte për çështjen e parë.

Pendimi dhe durimi gjatë pritjes së premtimit

Sa i përket çështjes së dytë, në rrëfimin e Uhudit Allahu thotë:

Vallë, kur ju goditi një e keqe, ndërkohë që kishit fituar sa dyfishi i saj më parë, thatë: “Prej nga na erdhi kjo?” Thuaju (o Muhamed): “Ajo ju erdhi nga vetja juaj.” [Al Imran, 165 — pjesë e ajetit].

Vërtet, ata që u zmbrapsën prej jush, ditën kur u ndeshën dy ushtritë, në të vërtetë, i shtyu djalli në rrëshqitje për shkak të disa gjynaheve që kishin bërë. [Al Imran, 155 — pjesë e ajetit].

Çfarëdo fatkeqësie që ju godet, është për shkak të asaj që kanë punuar duart tuaja; madje, Ai fal shumë (gabime). [Esh Shura, 30].

Është shfaqur shkatërrimi në tokë dhe në det, për shkak të asaj që bëjnë duart e njerëzve, që Ai t’u bëjë atyre të shijojnë një pjesë të asaj që kanë vepruar, në mënyrë që ata të kthehen (në Rrugën e Drejtë). [Er Rum, 41].

Kur Ne i japim njeriut një mëshirë nga Ne, ai gëzohet me të; por kur e godet ndonjë e keqe, për shkak të asaj që kanë bërë duart e tij, njeriu bëhet mosmirënjohës i vërtetë. [Esh Shura, 48 — pjesë e ajetit].

Kur Ne u japim njerëzve të shijojnë mëshirën, ata gëzohen me të; por kur i godet ndonjë e keqe, për shkak të asaj që kanë bërë duart e tyre, menjëherë bëhen të dëshpëruar. [Er Rum, 36].

Ose, Ai mund t’i shkatërrojë ato (anijet) për shkak të asaj që kanë punuar njerëzit (që janë mbi to); por, Ai fal shumë. [Esh Shura, 34].

Çdo e mirë që të vjen (o njeri), është prej Allahut, kurse çdo e keqe që të godet, është prej vetes tënde. [En Nisa, 79 — pjesë e ajetit].

Për këtë arsye Allahu e urdhëroi të Dërguarin dhe besimtarët të ndjekin atë që u është zbritur — bindjen ndaj Tij, që është premisa e parë — dhe të presin premtimin e Tij, që është premisa e dytë. I urdhëroi për kërkim faljeje dhe durim: robi patjetër bie në një lloj mangësie e teprimi, të cilin e largon kërkimi i faljes, ndërsa pritja e premtimit kërkon patjetër durim. Me kërkimin e faljes plotësohet bindja; me durimin plotësohet bindja në premtim. Allahu i ka bashkuar në fjalën:

Prandaj, ji i durueshëm, se me siguri premtimi i Allahut është i vërtetë. Kërko falje për gjynahun tënd dhe madhëro Zotin tënd me lavdërim, në mbrëmje dhe në mëngjes! [Gafir, 55].

Në Librin e Tij Allahu ka përmendur rrëfimet e profetëve e ndjekësve të tyre dhe se si i shpëtoi përmes durimit dhe bindjes. Pastaj tha:

Në historitë e atyre (të dërguarve) ka mësim për njerëzit me arsye. [Jusuf, 111 — pjesë e ajetit].

13

Njëmbëdhjetë parime për kuptimin e sprovave

Plotësimi i trajtimit të kësaj çështjeje të madhe bëhet i qartë përmes disa parimeve të dobishme e përmbledhëse.

Dëmi i sprovës dhe shpresa e shpërblimit

Parimi i parë: Të këqijat, mundimet dhe lëndimet që i godasin besimtarët janë më të pakta sesa ato që i godasin mosbesimtarët. Jeta reale e dëshmon këtë. Po kështu, ajo që i godet të mirët në këtë botë është shumë më e paktë sesa ajo që i godet të shthururit, mëkatarët dhe keqbërësit.

Parimi i dytë: Ajo që i godet besimtarët për hir të Allahut shoqërohet me kënaqësi ndaj caktimit dhe me pritjen e shpërblimit. Nëse nuk arrijnë kënaqësinë, mbështeten te durimi dhe te pritja e shpërblimit. Kjo ua lehtëson peshën dhe barrën e sprovës. Sa herë e vështrojnë shpërblimin, u bëhet më i lehtë përballimi i vështirësive e i sprovës. Mosbesimtarët nuk kanë as kënaqësi ndaj caktimit, as shpresë shpërblimi; edhe nëse durojnë, durimi i tyre është si ai i kafshëve. I Lartësuari e ka tërhequr vëmendjen për këtë:

Mos u tregoni të dobët në ndjekjen e armikut! Nëse ju ndieni dhembje (nga plagët e luftës), edhe ata ndiejnë dhembje ashtu si edhe ju, mirëpo ju shpresoni nga Allahu atë që ata nuk e shpresojnë. [En Nisa, 104 — pjesë e ajetit].

Pra, të dy palët kanë pjesë në dhimbje, por besimtarët veçohen me shpresën e shpërblimit dhe të afrimit tek Allahu.

Parimi i tretë: Kur besimtari lëndohet për hir të Allahut, barra i lehtësohet sipas bindjes, sinqeritetit dhe të vërtetave të besimit që gjenden në zemrën e tij. I lehtësohet aq shumë nga lëndimi, sa të tjerët nuk do të mund të përballonin as një pjesë të tij. Kjo është prej mbrojtjes së Allahut për robin besimtar: Ai largon shumë sprova prej tij. Kur një pjesë e sprovës është e pashmangshme, ia largon rëndesën, barrën, mundimin dhe pasojat e saj.

Parimi i katërt: Sa më shumë që dashuria zë vend e rrënjoset në zemër, aq më shumë lëndimi që i dashuruari përballon për kënaqësinë e të dashurit i bëhet i ëmbël dhe jo i urryer. Të dashuruarit mburren përpara të dashurve me këtë, derisa njëri tha:

Nëse më pikëlloi që më bëre keq,
më gëzoi fakti që të erdha në mendje.

Atëherë, ç’të mendohet për dashurinë ndaj të Dashurit më të Lartë, sprovimi i të Cilit ndaj të dashurit të Vet është mëshirë dhe mirësi ndaj tij?

Parimi i pestë: Fuqia, ndihma dhe pozita që arrin mosbesimtari, i shthururi dhe hipokriti janë shumë më të pakta sesa ato që i arrijnë besimtarët. Madje brendësia e tyre është poshtërim, thyerje e përçmim, edhe nëse nga jashtë duket ndryshe. Hasani, Allahu e mëshiroftë, tha: “Edhe nëse kuajt i mbartin me ecje krenare dhe mushkat trokasin nën ta, poshtërimi i mosbindjes është në zemrat e tyre. Allahu ka vendosur ta poshtërojë këdo që e kundërshton.”124

Parimi i gjashtë: Sprova për besimtarin është si ilaçi: nxjerr prej tij sëmundjet që, po të mbeteshin, do ta shkatërronin, do t’ia pakësonin shpërblimin dhe do t’ia ulnin shkallën. Sprovimi e provimi ia nxjerrin ato sëmundje dhe e bëjnë të gatshëm për shpërblim të plotë e pozitë të lartë. Dihet se prania e kësaj është më e mirë për besimtarin sesa mungesa e saj. Siç tha Profeti ﷺ: “Pasha Atë në dorën e të Cilit është shpirti im! Allahu nuk cakton për besimtarin ndonjë caktim, pa qenë ai i mirë për të. Kjo nuk i takon askujt veç besimtarit. Nëse e prek një e mirë, falënderon dhe kjo është e mirë për të. Nëse e prek një e keqe, duron dhe kjo është e mirë për të.”125

Kjo sprovë e ky provim janë prej plotësimit të ndihmës, fuqisë dhe mirëqenies së tij. Prandaj njerëzit më të sprovuar janë profetët, pastaj më të afërtit me ta e pastaj ata që u vijnë pas. Njeriu sprovohet sipas fesë së tij: nëse ka qëndrueshmëri në fe, sprova i rëndohet; nëse ka dobësi në të, i lehtësohet. Sprova vazhdon ta ndjekë besimtarin, derisa të ecë mbi tokë pa asnjë mëkat.

Ndërrimi i epërsisë dhe pastrimi i besimtarëve

Parimi i shtatë: Fakti që besimtarin në këtë botë herë pas here e godet epërsia e armikut, mposhtja dhe lëndimi prej tij është diçka e pashmangshme. Është si nxehtësia e fortë, i ftohti i fortë, sëmundjet, shqetësimet dhe brengat. Këto janë të pashmangshme për natyrën dhe krijimin njerëzor në këtë botë, madje edhe për fëmijët e kafshët, sipas asaj që kërkon urtësia e Më të Urtit të gjykuesve.

Po të ndahej në këtë botë e mira nga e keqja, dobia nga dëmi dhe kënaqësia nga dhimbja, ajo do të ishte një botë tjetër dhe një krijim tjetër. Do të mungonte urtësia për shkak të së cilës u përzien e mira me të keqen, dhimbja me kënaqësinë dhe e dobishmja me të dëmshmen. Veçimi dhe dallimi përfundimtar mes tyre do të bëhet në një banesë tjetër:

Që Allahu të veçojë të ligun nga i miri; të ligjtë t’i vendosë njëri mbi tjetrin, t’i grumbullojë të gjithë së bashku dhe t’i fusë në Xhehenem. Të tillët janë të humburit. [El Enfal, 37].

Parimi i tetë: Në sprovimin e besimtarëve përmes epërsisë së armiqve, shtypjes dhe thyerjes së tyre herë pas here, ka një urtësi të madhe që vetëm Allahu e njeh në hollësi.

Prej saj është nxjerrja në shesh e robërisë së tyre, përuljes ndaj Allahut, thyerjes para Tij, nevojës për Të dhe lutjes për ndihmë kundër armiqve. Sikur të ishin gjithnjë të ndihmuar, mbizotërues e ngadhënjimtarë, do të bëheshin kryeneçë e mendjemëdhenj. Sikur të ishin gjithnjë të shtypur e të mposhtur dhe armiku të ndihmohej kundër tyre, feja nuk do të ngrihej dhe e vërteta nuk do të kishte sundim.

Urtësia e Më të Urtit të gjykuesve kërkoi që gjendja e tyre të ndërrohej: herë të mbizotëronin e herë të ishin të mposhtur. Kur mposhten, i përgjërohen Zotit, kthehen tek Ai, i nënshtrohen, thyhen para Tij dhe pendohen. Kur mbizotërojnë, e zbatojnë fenë dhe shenjat e saj, urdhërojnë për të mirë, ndalojnë nga e keqja, luftojnë armikun e Tij dhe ndihmojnë miqtë e Tij.

Prej urtësive është edhe se, sikur të ishin gjithnjë ngadhënjimtarë e mbizotërues, me ta do të hynin edhe ata që nuk synojnë fenë dhe ndjekjen e të Dërguarit, por vetëm bashkohen me atë që ka epërsinë e fuqinë. Sikur të ishin gjithnjë të mposhtur e të shtypur, askush nuk do të hynte me ta. Urtësia hyjnore kërkoi që herë ta kishin epërsinë e herë ajo të ishte kundër tyre, që të dallohet ai që kërkon Allahun dhe të Dërguarin nga ai që kërkon vetëm dynjanë dhe pozitën.

Prej saj është se Allahu do që robërit ta plotësojnë robërinë në mirësi e në vështirësi, në mirëqenie e në sprovë, kur marrin epërsi dhe kur të tjerët marrin epërsi mbi ta. Në secilën gjendje Allahu ka ndaj tyre një robëri që përputhet me atë gjendje dhe nuk realizohet pa të. Zemra nuk drejtohet pa këto, ashtu si trupat nuk drejtohen pa nxehtësinë e të ftohtin, urinë e etjen, lodhjen e mundimin dhe të kundërtat e tyre. Këto mundime e sprova janë kusht për plotësimin njerëzor dhe drejtësinë që kërkohet prej tij. Është e pamundur të ekzistojë diçka pa atë që e shoqëron domosdoshmërisht.

Prej urtësive është edhe se prova përmes epërsisë së armikut i pastron, i çliron nga papastërtitë dhe i edukon. Duke shpjeguar urtësinë e epërsisë së mosbesimtarëve mbi besimtarët në ditën e Uhudit, i Lartësuari tha:

Mos u ligështoni dhe mos u trishtoni, sepse ju jeni më të lartët, nëse jeni besimtarë të vërtetë. [Al Imran, 139].

Nëse ju godet ndonjë plagë, edhe ata njerëz janë goditur me plagë të tilla më parë, por këto ditë (fitoreje e humbjeje), Ne i ndërrojmë mes njerëzve, që Allahu t’i dallojë ata që besojnë dhe disa nga ju t’i marrë dëshmorë. Allahu nuk i do të padrejtët; [Al Imran, 140].

dhe që Allahu t’i provojë besimtarët dhe t’i shuajë mohuesit. [Al Imran, 141].

A menduat se do të hyni në Xhenet, pa i bërë Allahu të ditur ata që kanë luftuar prej jush dhe pa i bërë të ditur durimtarët? [Al Imran, 142].

Ju e dëshironit vdekjen para se të ballafaqoheshit me të dhe ja, tashmë e patë me sytë tuaj. [Al Imran, 143].

Muhamedi nuk është tjetër, veçse i Dërguar, para të cilit kanë ardhur të gjithë të Dërguarit e tjerë. Nëse ai vdes apo vritet, a mos do të zmbrapseni? Por, kushdo që zmbrapset, nuk do t’i bëjë aspak dëm Allahut. Dhe, Allahu do t’i shpërblejë falënderuesit. [Al Imran, 144].

Allahu përmendi disa prej urtësive për shkak të të cilave mosbesimtarëve iu dha epërsi mbi ta. Fillimisht i forcoi, ua shtoi qëndrueshmërinë dhe i përgëzoi se ishin më të lartët për shkak të besimit që u ishte dhënë. I ngushëlloi se, edhe nëse u kishte rënë plagë në bindje ndaj Tij dhe të Dërguarit, armiqve u kishin rënë plagë në armiqësi ndaj Tij dhe të Dërguarit.

Pastaj i njoftoi se, sipas urtësisë së Tij, i ndërron ditët mes njerëzve. Secilin e prek pjesa e vet prej tyre, siç ndodh me furnizimet dhe afatet e jetës. Pastaj i njoftoi se e bëri këtë që të dallojë besimtarët mes tyre. Allahu e di çdo gjë përpara dhe pasi të ndodhë, por deshi t’i dijë të pranishëm, të dukshëm, dhe ta dijë besimin e tyre të realizuar.

Pastaj njoftoi se do të marrë prej tyre dëshmorë. Rënia dëshmor është një shkallë e lartë dhe një pozitë e ngritur tek Ai, që nuk arrihet veçse përmes vrasjes në rrugën e Tij. Pa epërsinë e armikut, nuk do të arrihej shkalla e rënies dëshmor, e cila është ndër gjërat më të dashura për Të dhe më të dobishme për robin.

Pastaj njoftoi se do t’i pastrojë besimtarët: t’i çlirojë nga mëkatet përmes pendimit, kthimit tek Ai dhe kërkimit të faljes për mëkatet që i dhanë armikut epërsi mbi ta. Njëkohësisht do t’i shfarosë mosbesimtarët për shkak të padrejtësisë, tejkalimit e agresionit që kryejnë kur fitojnë.

Pastaj kundërshtoi mendimin e tyre se do të hynin në Xhenet pa luftë e pa durim. Urtësia e Tij nuk e pranon këtë: nuk hyjnë në të veçse përmes luftës dhe durimit. Po të ishin gjithnjë të ndihmuar e ngadhënjimtarë, askush nuk do t’i luftonte dhe nuk do të sprovoheshin me lëndimin e armiqve, ndaj të cilit do të duronin. Këto janë disa prej urtësive të Tij në ndihmën e armikut kundër tyre dhe në dhënien e epërsisë herë pas here.

Sprova e pashmangshme dhe zgjedhja e dhimbjes më të lehtë

Parimi i nëntë: Allahu i krijoi qiejt e Tokën, vdekjen e jetën dhe e zbukuroi Tokën me çfarë gjendet mbi të, për t’i provuar e sprovuar robërit: të dallojë atë që e kërkon Atë dhe atë që është tek Ai nga ai që kërkon dynjanë e stolitë e saj. I Lartësuari thotë:

Është Ai që ka krijuar qiejt dhe Tokën, për gjashtë ditë - ndërsa Froni i Tij (Arshi) ndodhej mbi ujë - për t’ju vënë në provë se cili nga ju do të jetë më i mirë në vepra. [Hud, 7 — pjesë e ajetit].

Vërtet, çdo gjë që gjendet mbi Tokë, Ne e kemi bërë stoli të saj, për të provuar se cili prej tyre është më vepërmirë. [El Kehf, 7].

Ai, i Cili krijoi vdekjen dhe jetën, për t’ju vënë në provë se cili prej jush do të bëjë veprat më të mira; [El Mulk, 2 — pjesë e ajetit].

Ne ju sprovojmë (o njerëz) me të keqen dhe me të mirën, si sprovë, dhe te Ne do të ktheheni të gjithë. [El Enbija, 35 — pjesë e ajetit].

Ne do t’ju sprovojmë, derisa të dallojmë (dallohen) ata që luftojnë në Rrugën e Allahut dhe ata që janë të durueshëm, dhe do t’i provojmë fjalët dhe veprat tuaja. [Muhamed, 31].

Elif Lâm Mîm. [El Ankebut, 1].

A mos vallë njerëzit mendojnë se do të lihen të thonë: “Ne kemi besuar”, pa u vënë në provë? [El Ankebut, 2].

Ne i sprovuam ata që ishin para tyre, që Allahu të bëjë të qartë: kush janë ata që thonë të vërtetën dhe kush janë gënjeshtarët. [El Ankebut, 3].

Kur njerëzve u dërgohen të dërguarit, janë përballë dy gjendjeve: njëri thotë “Besova”, ndërsa tjetri nuk beson, por vazhdon në të këqija e mosbesim. Të dy patjetër do të provohen.

Atë që thotë “Besova”, Zoti patjetër e provon dhe e sprovon, që të bëhet e dukshme nëse është i sinqertë apo gënjeshtar në fjalën e tij. Nëse është gënjeshtar, kthehet mbrapa dhe ikën nga prova sikur po ikën nga dënimi i Allahut. Nëse është i sinqertë, qëndron në fjalën e tij dhe prova e sprovimi vetëm ia shtojnë besimin mbi besimin që ka:

Kur besimtarët i panë aleatët (armiqtë), thanë: “Kjo është ajo që na premtoi Allahu dhe i Dërguari i Tij, dhe Allahu e i Dërguari i Tij e thanë të vërtetën.” Kjo veçse ua shtoi atyre besimin dhe nënshtrimin (ndaj Allahut). [El Ahzab, 22].

Kurse ai që nuk beson do të provohet e sprovohet me dënim në botën tjetër, që është më e madhja prej dy provave. Kjo nëse shpëton nga prova e dënimit të kësaj bote, nga fatkeqësitë e ndëshkimet që Allahu u dha atyre që nuk i ndoqën të dërguarit dhe i kundërshtuan.

Çdokush do të kalojë patjetër prova në këtë botë, në berzah dhe në Kiamet. Por besimtari e ka provën më të lehtë dhe sprovën më të butë: Allahu e mbron përmes besimit, ia lehtëson barrën përmes tij dhe i jep durim, qëndrueshmëri, kënaqësi dhe dorëzim, që ia bëjnë provën më të lehtë. Kurse prova e mosbesimtarit, hipokritit e të shthururit rëndohet dhe vazhdon.

Prova e besimtarit është e lehtë dhe merr fund; ajo e mosbesimtarit, hipokritit e të shthururit është e rëndë dhe e vazhdueshme. Çdo shpirt, besoftë apo mohoftë, patjetër do të përjetojë dhimbje e provë. Por besimtarit dhimbja i vjen në fillim në këtë botë dhe më pas ka përfundimin e mirë të kësaj bote e të botës tjetër. Mosbesimtari, hipokriti e i shthururi kanë fillimisht kënaqësi e mirëqenie, pastaj shkojnë drejt dhimbjes. Askush të mos shpresojë të shpëtojë plotësisht nga prova dhe dhimbja.

Parimi i dhjetë: Njeriu është shoqëror nga natyra dhe patjetër duhet të jetojë me njerëzit. Ata kanë vullnete, përfytyrime e bindje dhe i kërkojnë të pajtohet me ta. Nëse nuk pajtohet, e lëndojnë e e mundojnë. Nëse pajtohet, e godet lëndimi e mundimi nga një anë tjetër. Atij i duhen njerëzit dhe marrëdhëniet me ta; nuk shpëton dot nga pajtimi ose kundërshtimi i tyre.

Në pajtimin ka dhimbje e mundim, nëse është për të kotën. Në kundërshtim ka dhimbje e mundim, nëse nuk përputhet me dëshirat, bindjet dhe vullnetet e tyre. Pa dyshim, dhimbja e kundërshtimit të së kotës së tyre është më e lehtë sesa dhimbja që vjen nga pajtimi me ta.

Mendo për njeriun të cilit i kërkojnë të pajtohet me një padrejtësi, një vepër të turpshme, një dëshmi të rreme apo ndihmën në një të ndaluar. Nëse nuk pajtohet, e lëndojnë, i bëjnë padrejtësi e armiqësohen me të; por ai ka përfundimin e mirë dhe ndihmën kundër tyre, nëse duron e ruhet. Nëse pajtohet për t’i ikur dhimbjes së kundërshtimit, kjo i sjell një dhimbje më të madhe sesa ajo prej së cilës iku. Shpesh ata marrin pushtet mbi të dhe prej tyre e godet një dhimbje shumëfish më e madhe sesa kënaqësia e parë e pajtimit.

Njohja dhe mbajtja parasysh e kësaj janë ndër gjërat më të dobishme për robin. Një dhimbje e vogël që pasohet nga një kënaqësi e madhe e përhershme është më e denjë të durohet sesa një kënaqësi e vogël që pasohet nga një dhimbje e madhe e përhershme. Suksesi është në dorën e Allahut.

Çfarë humbet njeriu kur ikën nga detyrimi

Parimi i njëmbëdhjetë: Sprova që e godet robin për hir të Allahut nuk del jashtë katër llojeve: ose është në veten e tij, ose në pasurinë, ose në nderin, ose në familjen dhe të dashurit e tij. Ajo që prek veten herë është humbja e jetës dhe herë dhimbja pa humbje të saj. Këto përmbledhin atë me të cilën robi sprovohet për hir të Allahut.

Më e rënda prej tyre është fatkeqësia që prek jetën. Dihet se të gjitha krijesat vdesin. Më e shumta që i ndodh këtij besimtari është të bjerë dëshmor për hir të Allahut, që është vdekja më fisnike dhe më e lehtë. Dëshmori nuk ndien nga dhimbja veçse si dhimbjen e një pickimi. Në vrasjen e dëshmorit nuk ka një fatkeqësi shtesë përtej asaj që është e zakonshme për bijtë e Ademit.

Kush e konsideron fatkeqësinë e kësaj vrasjeje më të rëndë sesa vdekjen në shtrat është i paditur. Vdekja e dëshmorit është ndër më të lehtat, më të mirat e më të lartat. Por ai që ikën mendon se ikja ia zgjat jetën dhe e lë të kënaqet me të. Allahu e ka përgënjeshtruar këtë mendim:

Thuaju: “Ikja nuk do t’ju bëjë dobi, qoftë nëse ikni prej vdekjes apo prej vrasjes; ju gjithësesi nuk do të kënaqeni veçse pak.” [El Ahzab, 16].

Allahu njoftoi se ikja nga vdekja si dëshmor nuk bën dobi. Edhe sikur të bënte dobi, do të ishte vetëm për pak kohë, sepse vdekja është e pashmangshme. Për këtë pak kohë ai humbet diçka më të mirë e më të dobishme: jetën e dëshmorit te Zoti i tij. Pastaj tha:

Thuaju: “Kush është ai që mund t’ju mbrojë nga Allahu, nëse Ai do t’ju dojë ndonjë të keqe, ose t’ju japë ndonjë mëshirë?” Ata nuk do të gjejnë, përveç Allahut, as mbrojtës as ndihmës. [El Ahzab, 17].

Pra, njoftoi se askush nuk mund ta mbrojë robin prej Allahut, nëse Ai do t’i sjellë një të keqe tjetër përveç vdekjes prej së cilës iku. Ai iku nga vdekja sepse e urren; por Allahu njoftoi se, nëse do t’i sjellë një të keqe tjetër, askush nuk e mbron prej Tij. Mund të ikë nga vrasja në rrugën e Allahut, që e trishton, dhe të bjerë në diçka që e trishton edhe më shumë.

Nëse kjo është kështu për fatkeqësinë e jetës, e njëjta vlen për fatkeqësinë e pasurisë, nderit dhe trupit. Kush tregohet koprrac me pasurinë dhe nuk e shpenzon në rrugën e Allahut e për lartësimin e fjalës së Tij, Allahu ia merr ose ia drejton shpenzimin në atë që nuk i sjell dobi as në këtë botë, as në tjetrën, madje në atë që e dëmton tani e më vonë. Nëse e mban dhe e grumbullon, ia pengon kënaqjen me të dhe ia kalon dikujt tjetër, që ka kënaqësinë e saj, ndërsa atij që e la i mbetet barra.

Po kështu, kush e kursen trupin e nderin dhe e parapëlqen rehatinë ndaj lodhjes për Allahun e në rrugën e Tij, Allahu e lodh shumëfish më tepër jashtë rrugës dhe kënaqësisë së Tij. Këtë njerëzit e njohin nga përvoja. Ebu Hazimi tha: “Mundimi që ai që nuk i frikësohet Allahut përballon duke u marrë me njerëzit është më i madh sesa mundimi që i devotshmi përballon në zbatimin e devotshmërisë.”126

Mendo për Iblisin: refuzoi t’i bënte sexhde Ademit, që të mos ulej e përulej para tij, dhe kërkoi ta lartësonte veten. Allahu e bëri më të poshtëruarin e të poshtëruarve dhe shërbëtor të të shthururve e mëkatarëve prej pasardhësve të Ademit. Nuk pranoi t’i bënte sexhde atij, por pranoi që ai dhe bijtë e tij t’u shërbenin mëkatarëve prej pasardhësve të tij.

Po kështu, adhuruesit e idhujve e kishin për turp të ndiqnin një të dërguar prej njerëzve e të adhuronin një Zot të vetëm, por pranuan të adhuronin zota prej gurësh. Kushdo që refuzon t’i përkulet Allahut, të japë pasurinë për kënaqësinë e Tij ose të lodhë veten e trupin në bindje ndaj Tij, patjetër do t’i përkulet dikujt që nuk vlen, do t’i japë pasurinë dhe do ta lodhë veten e trupin në bindje e në kërkim të kënaqësisë së tij, si ndëshkim. Disa prej selefëve thanë: “Kush refuzon të ecë disa hapa me vëllanë për nevojën e tij, Allahu e bën të ecë më shumë se aq jashtë bindjes ndaj Tij.”

13

Dashuria për Allahun dhe plotësimi i robërisë së zemrës

Synimi i kërkuar dhe themeli i fesë

Përmbyllja e kësaj pjese është vetë synimi i kërkuar; gjithçka që u përmend më parë është si mjet drejt saj. Ky synim është se dashuria për Allahun, afrimiteti me Të, malli për takimin e Tij dhe kënaqësia me Të e me caktimin e Tij janë themeli i fesë, i veprave dhe vullneteve të saj. Po kështu, njohja e Tij, e emrave, cilësive dhe veprave të Tij është më e larta e të gjitha dijeve të fesë.

Njohja e Tij është më e larta e njohjeve; kërkimi i Fytyrës së Tij është më i larti i synimeve; adhurimi i Tij është më fisniku i veprimeve; lavdërimi i Tij me emrat e cilësitë, thurja e lavdeve dhe madhërimi i Tij janë më fisniket e fjalëve. Ky është themeli i fesë së pastër në njësim, fesë së Ibrahimit. Allahu i tha të Dërguarit të Tij:

Pastaj të shpallëm ty (Muhamed): “Ndiq fenë e drejtë e të pastër të Ibrahimit, i cili nuk ishte nga idhujtarët!” [En Nahl, 123].

Profeti ﷺ i këshillonte shokët që, kur të gdhiheshin, të thoshin: “U gdhiem mbi natyrën e Islamit, mbi fjalën e sinqeritetit, mbi fenë e Profetit tonë Muhamed dhe mbi fenë e babait tonë Ibrahim, besimtar i pastër në njësim, musliman, që nuk ishte prej idhujtarëve.”127

Kjo është e vërteta e dëshmisë “La ilahe il-lAllah”. Mbi të ngrihet Islami, feja e të gjithë profetëve dhe të dërguarve. Allahu nuk ka fe tjetër përveç saj dhe nuk pranon nga askush ndonjë fe tjetër:

Ndërsa, kush kërkon fe tjetër përveç Islamit, atij nuk do t’i pranohet, dhe në botën tjetër, ai do të jetë prej të humburve. [Al Imran, 85].

Dashuria për Allahun — madje fakti që Ai të jetë, pa asnjë përjashtim, më i dashur për robin sesa gjithçka tjetër — është ndër detyrimet më të mëdha të fesë, ndër themelet më madhore dhe rregullat më të larta të saj. Kush e do një krijesë bashkë me Të ashtu siç e do Atë, ka bërë shirk, për të cilin nuk falet ai që vdes me të dhe me të cilin nuk pranohet ndonjë vepër. I Lartësuari thotë:

Por megjithatë, ka prej njerëzve që në vend të Allahut marrin (adhurojnë) idhuj, të cilët i barazojnë me Allahun dhe i duan njësoj si dashuria (e besimtarëve) për Allahun, por ata që besojnë kanë dashuri edhe më të fortë për Allahun. [El Bekare, 165 — pjesë e ajetit].

Robi nuk është prej njerëzve të besimit derisa robi dhe i Dërguari i Allahut të jetë më i dashur për të sesa vetja, familja, fëmija, prindi dhe të gjithë njerëzit.128 Nëse kjo dashuri, që vjen pas dashurisë për Allahun, ka këtë pozitë, ç’të mendohet për dashurinë ndaj Vetë Allahut?

Ai nuk i krijoi xhindët dhe njerëzit veçse për adhurimin e Tij, që përmban plotësinë e dashurisë për Të, të madhërimit dhe të përuljes ndaj Tij. Për këtë dërgoi të dërguarit, zbriti Librat dhe ligjësoi ligjet. Mbi të vendosi shpërblimin e ndëshkimin, u themeluan Xheneti e Zjarri dhe njerëzit u ndanë në të mjerë e të lumtur. Ashtu si asgjë nuk i ngjan Atij, asnjë dashuri, madhërim dhe frikë nuk i ngjan dashurisë, madhërimit dhe frikës ndaj Tij.

Sa më shumë i frikësohesh një krijese, aq më shumë ndihesh i huaj ndaj saj dhe ikën prej saj. Kurse sa më shumë i frikësohesh Allahut, aq më shumë afrohesh e gjen prehje me Të dhe ikën drejt Tij. Prej krijesës i druhesh padrejtësisë dhe tejkalimit të saj; prej Zotit i druhesh vetëm drejtësisë dhe gjykimit të Tij të drejtë.

Ëmbëlsia e dashurisë dhe nevoja e zemrës për Zotin

Po kështu është dashuria: nëse dashuria për krijesën nuk është për Allahun, ajo është mundim dhe barrë për të dashuruarin. Dhimbja që i vjen prej saj është më e madhe sesa kënaqësia që arrin. Sa më larg Allahut të jetë ajo, aq më e madhe është dhimbja dhe mundimi i saj.

Përveç kësaj, në dashurinë për krijesën ka kthim të shpinës ndaj teje, akuza të padrejta dhe mungesë besnikërie: ose për shkak të rivalitetit të dashuruesve të tjerë, ose për shkak se të urren e armiqësohet me ty, ose se është e zënë me interesat e veta e me atë që e do më shumë se ty, ose për shkak të sëmundjeve të tjera.

Kurse dashuria për Zotin e Lartësuar ka një natyrë krejt tjetër. Asgjë nuk është më e dashur për zemrat sesa Krijuesi dhe Formuesi i tyre. Ai është Zoti që adhurojnë, Mbrojtësi, Zotëruesi, Rregulluesi, Furnizuesi, Ai që i bën të vdesin dhe i ngjall.

Dashuria për Të është lumturia e shpirtrave, jeta e frymëve, gëzimi i vetes, ushqimi i zemrave, drita e mendjeve, prehja e syve dhe gjallërimi i brendësisë. Për zemrat e shëndosha, shpirtrat e mirë dhe mendjet e pastra nuk ka gjë më të ëmbël, më të këndshme, më të mirë, më gëzuese e më të lumtur sesa dashuria për Të, afrimiteti me Të dhe malli për ta takuar.

Ëmbëlsia që besimtari gjen përmes kësaj në zemrën e tij është mbi çdo ëmbëlsi, lumturia që i vjen është më e plotë se çdo lumturi dhe kënaqësia që e arrin është më e lartë se çdo kënaqësi. Njëri prej atyre që e kishin përjetuar e përshkroi gjendjen e tij: “Ka çaste që më kalojnë në zemër, në të cilat them: Nëse banorët e Xhenetit janë në një gjendje si kjo, atëherë jetojnë një jetë vërtet të mirë.”129

Një tjetër tha: “Ka çaste kur zemra dridhet nga gëzimi për afrimitetin me Allahun dhe dashurinë për Të.” Një tjetër tha: “Të mjerët njerëz të shkujdesjes! Dolën nga kjo botë pa e shijuar gjënë më të mirë që kishte brenda saj.”130 Një tjetër tha: “Sikur mbretërit dhe bijtë e tyre ta dinin gjendjen në të cilën jemi, do të na e kërkonin me shpata.”

Ndierja dhe shijimi i këtyre gjërave është sipas fuqisë ose dobësisë së dashurisë, sipas perceptimit të bukurisë së të Dashurit dhe afërsisë ndaj Tij. Sa më e plotë dashuria, sa më i plotë perceptimi i të Dashurit dhe sa më e madhe afërsia, aq më të forta janë ëmbëlsia, kënaqësia, gëzimi dhe lumturia.

Kush e njeh më mirë Allahun, emrat e cilësitë e Tij, e kërkon më shumë Atë, e do më shumë dhe është më afër Tij, gjen në zemër një ëmbëlsi që nuk mund të shprehet me fjalë dhe që njihet vetëm përmes shijimit e përjetimit. Kur zemra e shijon, nuk mund t’i japë përparësi dashurisë ose afrimitetit me dikë tjetër. Sa më shumë i shtohet dashuria, aq më shumë i shtohen robëria, përulja, nënshtrimi dhe lidhja me Të dhe aq më shumë çlirohet nga robëria e të tjerëve.

Zemra nuk shpëton, nuk përmirësohet, nuk lumturohet, nuk gëzohet, nuk kënaqet, nuk qetësohet dhe nuk prehet veçse duke adhuruar Zotin e vet, duke e dashur dhe duke u kthyer tek Ai. Edhe sikur t’i arrinte të gjitha kënaqësitë e krijesave, nuk do të qetësohej e të prehej tek ato. Vetëm do t’i shtonin nevojën e ankthin, derisa të gjejë atë për të cilën është krijuar e përgatitur: që vetëm Allahu të jetë fundi i dëshirës dhe synimi më i lartë i kërkimit të saj.

Zemra ka një nevojë të qenësishme për Zotin dhe Hyjin e saj, si i Adhuruari, i Dashuri dhe i Kërkuari i saj; ashtu si ka nevojë të qenësishme për Të si Zoti, Krijuesi, Furnizuesi dhe Rregulluesi i saj. Sa më shumë dashuria për Allahun vendoset e forcohet në zemër, aq më shumë e nxjerr prej saj adhurimin dhe robërinë ndaj të tjerëve:

U bë i lirë, në fuqi e ruajtje,
në fytyrë i shfaqen dritat dhe shkëlqimi.

Nuk ka besimtar që të mos ketë në zemër dashuri për Allahun, qetësi në përmendjen e Tij, lumturi në njohjen e Tij, kënaqësi e gëzim në përmendjen e Tij, mall për takimin e Tij dhe afrimitet me afërsinë e Tij, edhe nëse nuk i ndien për shkak se zemra është e zënë me diçka tjetër dhe e kthyer drejt asaj me të cilën merret. Ekzistenca e diçkaje ndryshon nga ndierja e vetëdijshme e saj.

Fuqia e dobësia, shtimi e pakësimi i kësaj janë sipas fuqisë e dobësisë, shtimit e pakësimit të besimit. Përderisa vetëm Allahu nuk është synimi i fundit dhe qëllimi më i lartë i robit, i Dashuri dhe i Kërkuari në Vetvete e në synimin e parë, ndërsa gjithçka tjetër ai e do, e dëshiron dhe e kërkon vetëm si pasojë e për hir të Tij, robi nuk e ka realizuar dëshminë “La ilahe il-lAllah”. Tek ai mbetet mangësi, e metë dhe shirk sipas asaj mase, dhe ka prej pasojave të tyre dhimbje, keqardhje e mundim sipas asaj që i ka munguar.

Edhe sikur ta kërkojë këtë synim përmes çdo rruge e të trokasë në çdo derë, nuk e arrin nëse nuk i kërkon ndihmë Allahut, nuk mbështetet tek Ai, nuk e ndien nevojën për Të dhe nuk është i bindur se kjo arrihet vetëm përmes suksesit, vullnetit dhe ndihmës së Tij. Nuk ka në asnjë mënyrë rrugë tjetër. Ajo që Allahu dëshiron bëhet; ajo që Ai nuk dëshiron nuk bëhet. Askush tjetër nuk të çon tek Ai e nuk të tregon rrugën drejt Tij. Ai nuk adhurohet veçse me ndihmën e Tij dhe nuk i bindesh veçse me vullnetin e Tij:

për këdo nga ju, që dëshiron të ndjekë Rrugën e Drejtë. [Et Tekuir, 28].

Por, ju nuk mund të dëshironi, përveç nëse dëshiron Allahu, Zoti i botëve! [Et Tekuir, 29].

Tri gjendjet e shpirtit përballë mëkatit

Kur kjo kuptohet, dihet se, gjatë mosbindjes dhe marrjes me epshin e kënaqësinë në vend të Allahut, kjo kënaqësi dhe ëmbëlsi e besimit i është fshehur robit, është tërhequr prej tij, është pakësuar ose është zhdukur. Po të ishte e pranishme në plotësinë e saj, nuk do t’i jepte përparësi një kënaqësie e dëshire që në asnjë mënyrë nuk mund të krahasohet me të: ajo është më pak se një kokërr sinapi përballë dynjasë dhe gjithçkaje brenda saj.

Për këtë arsye Profeti ﷺ tha: “Kur bën zina, zinaqari nuk është besimtar; kur vjedh, vjedhësi nuk është besimtar; kur pi verë, ai që e pi nuk është besimtar.”131 Shijimi i së vërtetës së besimit dhe prekja e zemrës prej saj e pengojnë njeriun që t’i japë përparësi asaj gjëje të ulët dhe e ndalojnë nga ajo që e çrregullon e e pakëson besimin.

Prandaj e sheh robin që është i sinqertë ndaj Allahut, i kthyer tek Ai, i qetë në përmendjen e Tij dhe me zemrën të malluar për ta takuar, të largohet nga këto ndalesa. Nuk u kushton vëmendje dhe nuk mbështetet tek ato. Zëvendësimi i gjendjes së tij me to i duket si të shkëmbesh një gur të çmuar me bajga të pavlera, të shesësh arin për bishta karotash dhe miskun për jashtëqitje.

Pa dyshim, ka shpirtra njerëzorë të kësaj natyre: dëshirojnë vetëm atë që u përshtatet dhe anojnë drejt asaj që u ngjan. Largohen nga synimet e larta dhe kënaqësitë e plota, siç largohet brumbulli nga era e trëndafilit. Kemi parë njerëz që e mbyllin hundën kur ndiejnë aromën e miskut dhe nuk e durojnë, për shkak të dëmit që u shkakton. Ai që është krijuar për punën e regjies së lëkurëve nuk e zotëron, nuk i përshtatet e nuk e bën dot punën e prodhimit të parfumeve.

Shpirti nuk e lë një të dashur veçse për një tjetër më të dashur, ose nga frika e një të urryere, përballimi i së cilës i është më i rëndë sesa humbja e asaj të dashure.

Mëkati mungon herë nga mungesa e shkakut që e shtyn drejt tij dhe nga zënia e zemrës me diçka më të dashur; herë nga prania e një pengese dhe nga frika e humbjes së një të dashure më të madhe.

E para është gjendja e atij që ka shijuar ëmbëlsinë dhe të vërtetat e besimit dhe është lumturuar me të aq sa zemra e tij ka gjetur zëvendësim për prirjen drejt mëkateve. E dyta është gjendja e atij që ka shtysë e vullnet për mëkatin, por ka edhe besim e pranim të premtimit dhe kërcënimit të Allahut. Prandaj frikësohet se, po ta kryejë, do të bjerë në diçka më të urryer e më të vështirë për të.

E para është për shpirtrat e qetësuar me Zotin e tyre; e dyta, për njerëzit e përpjekjes dhe durimit. Këto dy gjendje veçohen me lumturi e shpëtim. Për shpirtin e parë Allahu thotë:

O shpirt i qetë e i sigurt, [El Fexhr, 27].

kthehu te Zoti yt, i kënaqur dhe i pranuar! [El Fexhr, 28].

Hyr mes robërve të Mi [El Fexhr, 29].

dhe hyr në Xhenetin Tim! [El Fexhr, 30].

Për të dytin thotë:

Kurse për ata që emigruan pasi u sprovuan, pastaj luftuan dhe duruan – me të vërtetë, Zoti yt, pas kësaj, është Falës, Mëshirëplotë. [En Nahl, 110].

Pra, shpirtrat janë tre: shpirti i qetësuar me Zotin e vet, që është më fisniku dhe më i pastri; shpirti që përpiqet e duron; dhe shpirti i sprovuar nga dëshirat e pasioni. Ky i fundit është shpirti i mjerë, pjesa e të cilit është dhimbja, dënimi, largësia nga Allahu dhe pengimi prej Tij.

13

Kurthet e shejtanit ndaj vetes dhe bijve të Ademit

Mendjemadhësia dhe kundërshtimi i urdhrit

Shejtani ia ngriti kurthin vetes përpara se t’ua ngrinte dy prindërve të parë. Pastaj nuk u mjaftua me kaq, por ua ngriti kurthet edhe pasardhësve të vet dhe pasardhësve të Ademit. U bë ogurzi për veten, pasardhësit, miqtë dhe ndjekësit e tij prej xhindëve e njerëzve.

Kur Allahu e urdhëroi t’i bënte sexhde Ademit, paqja qoftë mbi të, në zbatimin e urdhrit dhe bindjen ndaj Tij gjendeshin lumturia, shpëtimi, fuqia dhe siguria e tij. Por shpirti i tij i paditur e i padrejtë ia zbukuroi mendimin se sexhdja ndaj Ademit do t’ia cenonte pozitën dhe do ta ulte: të përulej e të binte në sexhde para dikujt të krijuar nga balta, ndërsa ai ishte krijuar nga zjarri!

Sipas pretendimit të tij, zjarri ishte më fisnik se balta, prandaj i krijuari prej tij ishte më i mirë se i krijuari prej saj. Përulja e më të mirit para atij që është poshtë tij ishte cenim dhe ulje e pozitës së tij.

Kur kjo marrëzi iu vendos në zemër, iu bashkua smira ndaj Ademit për nderimet e veçanta që pa se Zoti i kishte dhënë: e krijoi me dorën e Tij, i fryu prej shpirtit të krijuar prej Tij, urdhëroi engjëjt t’i bënin sexhde, ia mësoi emrat e çdo gjëje, e dalloi përmes kësaj nga engjëjt dhe e vendosi në Xhenetin e Tij.

Smira e armikut të Allahut arriti kulmin. Ai sillej rreth Ademit ndërsa ishte ende baltë e thatë si qeramika, çuditej prej tij dhe thoshte: “Për një çështje të madhe qenka krijuar ky! Nëse merr pushtet mbi mua, do ta kundërshtoj; nëse marr pushtet mbi të, do ta shkatërroj.”

Kur krijimi i Ademit u plotësua në trajtën më të mirë, më të plotë e më të bukur, kur bukuritë e brendshme iu plotësuan me dije, butësi e dinjitet dhe Zoti e krijoi drejtpërdrejt me dorën e Tij, ai doli në krijimin më të bukur e pamjen më të plotë, me shtat gjashtëdhjetë parakrahë në lartësi, i veshur me petkun e bukurisë, hijeshisë, madhështisë dhe shkëlqimit. Engjëjt panë një pamje më të bukur sesa ç’kishin parë ndonjëherë dhe të gjithë ranë në sexhde përpara tij, me urdhrin e Zotit të tyre.

Smirëziu e shqeu këmishën nga pas dhe në zemër iu ndezën zjarret e smirës së fortë. E kundërshtoi tekstin me atë që pretendonte se ishte arsye, ashtu siç bëjnë miqtë e tij të së kotës, dhe tha:

“Unë jam më i mirë se ai; Mua më krijove nga zjarri, kurse atë e krijove nga balta.” [El A’raf, 12 — pjesë e ajetit].

I ktheu shpinën tekstit të qartë dhe e përballi me një mendim të prishur e të shëmtuar. Pastaj shtoi kundërshtimin ndaj të Gjithëdijshmit, të Urtit, urtësinë e të Cilit mendjet nuk gjejnë rrugë për ta kundërshtuar:

“A e sheh këtë, që Ti e nderove mbi mua? Nëse e vonon fundin tim deri në Ditën e Kiametit, unë me siguri do t’i pushtoj pasardhësit e tij, përveç një pakice!” [El Isra, 62 — pjesë e ajetit].

Nën këtë fjalë fshihet kundërshtimi: “Më trego, përse e nderove atë më shumë sesa mua?” Thellësia e kundërshtimit është: “Ajo që bëre nuk është urtësi e as e saktë. Urtësia kërkonte që ai të më bënte sexhde mua, sepse më i ulëti i përkulet më të lartit. Përse veprove ndryshe nga urtësia?”

Pastaj e pasoi këtë duke e parapëlqyer veten dhe duke e përçmuar Ademin:

“Unë jam më i mirë se ai; [El A’raf, 12 — pjesë e ajetit].

E përforcoi me argumentin e tij të pavlerë për epërsinë e lëndës dhe origjinës së vet mbi lëndën dhe origjinën e Ademit. Këto premisa i sollën refuzimin dhe mospranimin e sexhdes dhe mosbindjen ndaj Zotit që adhurohet.

Bashkoi padijen, padrejtësinë, mendjemadhësinë, smirën, mosbindjen dhe kundërshtimin e tekstit me mendim e arsye. E poshtëroi veten në mënyrën më të plotë pikërisht kur deshi ta madhëronte; e uli kur deshi ta ngrinte; e përçmoi kur deshi t’i jepte fuqi dhe e bëri të vuante kur deshi ta kënaqte.

I bëri vetes atë që edhe armiku i tij më i madh, sikur të përpiqej ta dëmtonte, nuk do të mund t’ia bënte. Kur ky është mashtrimi që i bën vetes, si mund ta dëgjojë një njeri i mençur, t’ia pranojë fjalën dhe ta marrë për mik?

Dhe (kujto), kur u thamë engjëjve: “Përuluni në sexhde para Ademit!”, dhe ata u përulën në sexhde, përveç Iblisit - i cili ishte nga xhinët – dhe nuk iu bind urdhrit të Zotit të vet. Atëherë, a do t’a merrnit atë dhe pasardhësit e tij për mbrojtës në vendin Tim, edhe pse ata janë armiq për ju?! Sa zëvendësim i keq është ky për të padrejtët! [El Kehf, 50].

Kurthi ndaj dy prindërve dhe shpëtimi përmes pendimit

Allahu na e ka treguar rrëfimin e kurthit të tij ndaj dy prindërve. Ai vazhdoi t’i mashtronte, t’u jepte premtime dhe t’ua ushqente dëshirën për përjetësi në Xhenet, derisa iu betua fuqishëm në Allahun se po i këshillonte sinqerisht. Ata u qetësuan me fjalën e tij dhe iu përgjigjën asaj që kërkoi. Atëherë i goditi ajo që i goditi: sprova, dalja nga Xheneti dhe heqja e petkut.

Kjo ndodhi përmes kurthit e mashtrimit të tij, sipas asaj që kishte shkruar pena dhe që kishte paraprirë caktimi. Allahu ia ktheu kurthin kundër tij dhe i arriti dy prindërit me mëshirën e faljen e Tij. I ktheu në Xhenet në gjendjen më të mirë e më të bukur dhe pasoja e mashtrimit iu kthye vetë atij.

dredhia e keqe nuk prek tjetër, veçse vetë autorët e saj. [Fatir, 43 — pjesë e ajetit].

Armiku i Allahut, nga padija, mendoi se në këtë luftë epërsia dhe fitorja i takonin atij. Nuk e njihte ushtrinë e fshehur të lutjes:

Ata të dy (Ademi dhe Havaja) thanë: “O Zoti ynë! Ne i bëmë padrejtësi vetes sonë, e nëse Ti nuk na fal dhe nuk na mëshiron, ne vërtet, do të jemi nga të humburit!” [El A’raf, 23].

As afrimin e fitores së fjalës:

Pastaj, Zoti i tij e zgjodhi atë, ia pranoi pendimin dhe e udhëzoi. [Ta Ha, 122].

I mallkuari, nga padija, mendoi se Allahu do ta braktiste të zgjedhurin e të dashurin e Vet, që e krijoi me dorën e Tij, i fryu prej shpirtit të krijuar prej Tij, urdhëroi engjëjt t’i bënin sexhde dhe ia mësoi emrat e çdo gjëje, për shkak të një kafshate që hëngri.

Nuk e dinte se Mjeku ia kishte mësuar të sëmurit ilaçin përpara sëmundjes. Sapo e ndjeu sëmundjen, ai nxitoi ta përdorte ilaçin. Kur armiku e goditi me një shigjetë që nuk ra në një vend vdekjeprurës, nxitoi ta mjekonte plagën dhe u ngrit sikur të mos kishte pasur asnjë sëmundje.132

Armiku u provua me mëkat, por këmbënguli, u arsyetua, e kundërshtoi urdhrin dhe e cenoi urtësinë. Nuk kërkoi t’i falej gabimi dhe nuk u pendua për rrëshqitjen. I dashuri u provua me mëkat, por e pranoi, u pendua, ndjeu keqardhje, u përgjërua, u përul dhe u kthye tek ai ku strehohen krijesat: te njësimi dhe kërkimi i faljes. Qortimi iu largua, mëkati iu fal, pendimi iu pranua dhe iu hap çdo derë e mëshirës dhe udhëzimit.

Ne jemi bijtë e tij, dhe ai që i ngjan babait nuk ka bërë keq. Kujt i bëhet shprehi pendimi e kërkimi i faljes, është udhëzuar në shprehinë më të mirë.

Kurthi ndaj birit të Ademit

Pastaj i ngriti kurthin njërit prej dy bijve të Ademit. Vazhdoi të luante me të derisa ai e vrau vëllanë, e zemëroi babanë dhe e kundërshtoi Zotin e vet. Kështu u hapi pasardhësve rrugën e vrasjes. Në Sahih është përcjellë nga Profeti ﷺ: “Nuk vritet ndonjë njeri me padrejtësi, pa pasur biri i parë i Ademit një pjesë nga gjaku i tij, sepse ai ishte i pari që hapi rrugën e vrasjes.”133

Armiku ia ngriti këtij vrasësi kurthin e shkëputjes së lidhjes farefisnore, mosrespektimit të prindërve, zemërimit të Zotit, pakësimit të numrit të vet134 dhe padrejtësisë ndaj vetes. E vuri përballë ndëshkimit më të madh dhe ia humbi pjesën e shpërblimit të bollshëm.

13

Fillimet e adhurimit të idhujve dhe përhapja e tij mes arabëve

Nga bashkësia e vetme te kundërshtimi

Më pas çështja vazhdoi në drejtësi e qëndrueshmëri: bashkësia ishte një, feja një dhe i Adhuruari një. I Lartësuari thotë:

Të gjithë njerëzit kanë qenë të një feje të vetme, por pastaj u ndanë. Dhe, sikur të mos ishte thënë më parë një fjalë nga Zoti yt, do të gjykohej midis tyre menjëherë, për atë që u ndanë. [Junus, 19].

Dhe:

Njerëzit ishin një popull i vetëm, por më pas Allahu dërgoi lajmëtarët (profetët), përgëzues e paralajmërues, dhe bashkë me ta, Ai zbriti Librin me të vërtetën, që të gjykonte mes njerëzve për gjërat që ata nuk pajtoheshin. [El Bekare, 213 — pjesë e ajetit].

Seidi përcjell nga Katade: “Na është përmendur se mes Ademit dhe Nuhut, paqja qoftë mbi ta, ishin dhjetë breza. Të gjithë ishin në udhëzim dhe në një ligj të vërtetë. Pastaj u kundërshtuan. Allahu dërgoi Nuhun, që ishte i dërguari i parë për banorët e tokës. U dërgua kur njerëzit u kundërshtuan dhe e lanë të vërtetën.”

Për fjalën se njerëzit ishin një bashkësi e vetme, Ibën Abasi tha: “Të gjithë ishin në Islam.” Ky është mendimi i saktë për ajetin. Nga Atije përcillet prej Ibën Abasit, Allahu qoftë i kënaqur me ta, se ishin një bashkësi e vetme në mosbesim. Ky është edhe mendimi i Hasanit dhe Atait. Ata thanë: “Nga vdekja e Ademit deri te dërgimi i Nuhut, njerëzit ishin një bashkësi e vetme mbi një fe të vetme, që ishte mosbesimi. Të gjithë ishin mosbesimtarë, si kafshët. Pastaj Allahu dërgoi Nuhun, Ibrahimin dhe profetët.”

Ky mendim është shumë i dobët dhe zinxhiri i tij tek Ibën Abasi është i ndërprerë. Përcjellja e saktë prej tij është e kundërta. Ibën Ebi Hatimi tha: “Na tregoi Ebu Zur’a, nga Shejban ibën Ferruhu, nga Hemami, nga Katade, nga Ikrime, nga Ibën Abasi: ‘Të gjithë ishin në Islam.’” Kjo është, pa dyshim, e sakta.

Në leximin e Ubej ibën Ka’bit është shtesa: “Pastaj u kundërshtuan”, përpara fjalëve se Allahu i dërgoi profetët si përgëzues e paralajmërues. Këtë lexim e mbështet fjala e Tij në suren Junus:

Të gjithë njerëzit kanë qenë të një feje të vetme, por pastaj u ndanë. [Junus, 19 — pjesë e ajetit].135

Synimi është se armiku ua ngriti kurthet dhe luajti me ta, derisa u ndanë në dy grupe: mosbesimtarë dhe besimtarë. I mashtroi përmes adhurimit të idhujve dhe mohimit të ringjalljes.

Nga përkujtimi i të mirëve te adhurimi i figurave të tyre

Fillimi i kurthit ndaj adhuruesve të idhujve ishte përkushtimi te varret dhe krijimi i figurave të njerëzve të varrosur, që t’i kujtonin përmes tyre. Allahu na e ka treguar rrëfimin e tyre:

dhe thanë: ‘Mos i lini zotat tuaj! Mos lini as Ueddin, as Suvain, as Jeguthin, as Jaukën, as Nesrin!’ [Nuh, 23].

Buhariu përcjell në Sahih nga Ibën Abasi, Allahu qoftë i kënaqur me ta: “Këta janë emra njerëzish të mirë prej popullit të Nuhut. Kur vdiqën, shejtani i frymëzoi njerëzit e tyre të vendosnin shtatore në vendet ku uleshin dhe t’u vinin emrat e tyre. Ata e bënë, por shtatoret nuk u adhuruan. Kur ai brez vdiq dhe dija u zhduk, filluan t’i adhuronin.”

Ibën Xheriri përcjell nga Muhamed ibën Kajsi: “Ishin njerëz të mirë prej bijve të Ademit dhe kishin ndjekës që merrnin shembull prej tyre. Kur vdiqën, shokët që i ndiqnin thanë: ‘Sikur t’i bënim figurat e tyre, do të na shtohej malli për adhurim sa herë t’i kujtonim.’ I bënë figurat. Kur vdiqën edhe këta dhe erdhën të tjerë, Iblisi iu afrua dhe u tha: ‘Ata i adhuronin dhe përmes tyre u vinte shiu.’ Kështu i adhuruan.”

Hisham ibën Muhamed ibën es Saib el Kelbiu tha: “Më njoftoi babai: Fillimi i adhurimit të idhujve ishte kur Ademi, paqja qoftë mbi të, vdiq dhe bijtë e Shithit, birit të Ademit, e vendosën në një shpellë në malin ku Ademi kishte zbritur, në tokën e Indisë. Mali quhet Neudh dhe është mali më pjellor i tokës.”136

Hishami tha: “Babai më tregoi nga Ebu Salihu, nga Ibën Abasi: Bijtë e Shithit shkonin te trupi i Ademit në shpellë, e madhëronin dhe luteshin për mëshirë për të. Një burrë prej bijve të Kabilit, birit të Ademit, tha: ‘O bijtë e Kabilit! Bijtë e Shithit kanë një vend rreth të cilit sillen dhe të cilin e madhërojnë, ndërsa ju nuk keni asgjë.’137 U gdhendi një idhull dhe ishte i pari që i punoi.”

Hishami tha: “Më njoftoi babai se Ueddi, Suuai, Jeguthi, Jeuki dhe Nesri ishin njerëz të mirë që vdiqën brenda një muaji. Të afërmit u pikëlluan shumë. Një burrë prej bijve të Kabilit tha: ‘O populli im! A doni t’ju punoj pesë idhuj sipas pamjeve të tyre? Vetëm se nuk mund t’u vendos shpirtra.’ Thanë: ‘Po.’

Ua gdhendi pesë idhuj sipas pamjeve të tyre dhe ua ngriti. Njeriu vinte te figura e vëllait, e xhaxhait ose e kushëririt, e madhëronte dhe sillej rreth saj, derisa ai brez i parë kaloi. Figurat ishin punuar në kohën e Berdit, birit të Mehla’ilit, birit të Kijnanit, birit të Enushit, birit të Shithit, birit të Ademit.138 Pastaj erdhi një brez tjetër që i madhëroi edhe më shumë se i pari. Erdhi brezi i tretë dhe tha: ‘Të parët tanë i madhëruan vetëm sepse shpresonin ndërmjetësimin e tyre tek Allahu.’ Kështu i adhuruan dhe ua ngritën pozitën.139

Mosbesimi i tyre u forcua. Allahu u dërgoi Idrisin si profet. Ai i thirri, por e përgënjeshtruan; prandaj Allahu e ngriti në një vend të lartë. Çështja e tyre vazhdoi të rëndohej, sipas asaj që El Kelbiu përcjell nga Ebu Salihu e Ibën Abasi, derisa erdhi Nuhu, biri i Lemekut, birit të Metushelehut, birit të Uhnuhut.140 Allahu e dërgoi si profet kur ishte katërqind e tetëdhjetë vjeç. I thirri drejt Allahut për njëqind e njëzet vjet të profetësisë, por e kundërshtuan dhe e përgënjeshtruan.

Allahu e urdhëroi të ndërtonte anijen. E përfundoi dhe hipi në të kur ishte gjashtëqind vjeç. U mbytën ata që u mbytën dhe ai jetoi më pas edhe treqind e pesëdhjetë vjet. Mes Ademit dhe Nuhut ishin dymijë e dyqind vjet.

Uji i zbriti këta idhuj nga mali Neudh në tokë.141 Rryma dhe dallgët i çonin nga një vend në tjetrin, derisa i hodhën në tokën e Xhiddes. Kur uji u tërhoq, mbetën në breg dhe era hodhi rërë mbi ta derisa i mbuloi.”

Unë them: Kuptimi i dukshëm i Kuranit tregon të kundërtën e këtij rrëfimi: Nuhu, paqja qoftë mbi të, qëndroi mes popullit të tij njëmijë vjet pa pesëdhjetë dhe Allahu i shkatërroi me përmbytje pasi qëndroi mes tyre për këtë kohë.

Amër ibën Luhaj dhe shpërndarja e idhujve

El Kelbiu tha: “Amër ibën Luhaj142 ishte fallxhor dhe kishte një shoqërues prej xhindëve;143 nofkën e kishte Ebu Thumame. Ai i tha: ‘Shpejto udhëtimin e nisjen nga Tihamja, me mbarësi e siguri!’ Tha: ‘Po, pa qëndruar!’ I tha: ‘Shko në bregun e Xhiddes; do të gjesh idhuj të përgatitur. Silli në Tihame dhe mos ki frikë.144 Pastaj ftoji arabët t’i adhurojnë: do të të përgjigjen.’

Shkoi në Xhidde, i nxori prej vendit ku ishin mbuluar, i mbarti dhe erdhi në Tihame.145 Kur erdhi koha e haxhit, i ftoi të gjithë arabët t’i adhuronin. Iu përgjigj Auf ibën Udhre ibën Zejd el Lat ibën Rufeide ibën Theur ibën Kelb ibën Uebere ibën Taglib ibën Hulvan ibën Imran ibën el Haf ibën Kudaa. I dha Ueddin. Ai e mbarti dhe e vendosi në Uadil Kura, në Dumat el Xhendel.146 E quajti birin e vet Abd Uedd dhe ishte i pari që u quajt kështu. Djalin e tij, Amirin, që quhej Amir el Exhdar, e bëri kujdestar të idhullit.147 Bijtë e tij vazhduan të ishin kujdestarë, derisa Allahu solli Islamin.”

El Kelbiu tha: “Malik ibën Harithe më tregoi se e kishte parë Ueddin: ‘Babai më dërgonte me qumësht tek ai dhe më thoshte: Jepi të pijë zotit tënd. Ia jepja. Pastaj e pashë pasi Halid ibën Uelidi e kishte thyer e bërë copa. I Dërguari ﷺ e kishte dërguar Halidin për ta rrënuar. Bijtë e Abd Ueddit dhe të Amir el Exhdarit i dolën përpara për ta penguar. Ai i luftoi, i vrau dhe e rrënoi e e theu idhullin.’”148

El Kelbiu tha: “I thashë Malikut: ‘Ma përshkruaj Ueddin sikur po e shoh.’ Tha: ‘Ishte shtatorja e një burri me përmasa sa burrat më të mëdhenj. Në të ishin skalitur dy petka: njërin e kishte të ngjeshur rreth belit, tjetrin mbi supe. Kishte një shpatë të varur, një hark mbi shpatull dhe përpara një heshtë me flamur dhe një kukurë me shigjeta.’”

Mudari, biri i Nizarit, iu përgjigj Amër ibën Luhajit. Ai ia dha Suuain një burri prej Hudhejlëve, El Harith ibën Temim ibën Sa’d ibën Hudhejl ibën Mudrike ibën Iljas ibën Mudar. Idhulli ishte në një tokë të quajtur Uehat, në luginën e Nahles. E adhuronin fiset e Mudarit që banonin përreth. Një arab thotë për këtë:

I sheh të përkushtuar rreth kibles së tyre,
siç iu përkushtua Hudhejli Suuait.
Pranë tij mbeten të therura, të rrëzuara,
kurbanet nga kopetë e çdo bariu.149

Iu përgjigj edhe Medh’hixhi. Ai ia dha Jeguthin En’am ibën Amër el Muradiut. Ishte në një kodër në Jemen dhe e adhuronin Medh’hixhi dhe aleatët e tij.

Iu përgjigj Hemdani. Ia dha Jeukin Malikut, birit të Merthadit, birit të Xhushemit, birit të Hashidit, birit të Xhushemit, birit të Hajranit, birit të Neufit, birit të Hemdanit.150 Idhulli ishte në një fshat të quajtur Hajuan dhe e adhuronin Hemdani dhe aleatët e tij në Jemen.

Iu përgjigj Himjeri. Ia dha Nesrin një burri të Dhu Ruajnit, të quajtur Ma’dikerib. Ishte në një vend të tokës së Sebesë, të quajtur Belha’. E adhuronin Himjeri dhe aleatët e tij, derisa Dhu Nuuasi i bëri hebrenj.

Këta idhuj vazhduan të adhuroheshin derisa Allahu dërgoi Profetin ﷺ, i cili i rrënoi dhe i theu.

Unë them: Ky është shpjegimi i asaj që Buhariu përcjell në Sahih nga Ibën Abasi: “Idhujt që kishin qenë te populli i Nuhut kaluan tek arabët dhe u adhuruan. Ueddi ishte për Kelbin në Dumat el Xhendel; Suuai për Hudhejlin; Jeguthi për Muradin e pastaj për Benu Ghatifin në El Xhurf pranë Sebesë; Jeuki për Hemdanin; Nesri për Himjerin, për familjen e Dhu el Kela’it.” Tha: “Këta janë emra njerëzish të mirë prej popullit të Nuhut”, dhe përmendi atë që u tha më lart.

Si u ndryshua feja e Ismailit

Në Sahihun e Buhariut, nga Ebu Hurejra, përcillet se i Dërguari ﷺ tha: “E pashë Amër ibën Amir el Huzaiun duke tërhequr zorrët e tij në Zjarr. Ai ishte i pari që i la të lira kafshët saibe.” Në një formulim: “Dhe e ndryshoi fenë e Ibrahimit.”151

Ibën Is’haku tha: “Më tregoi Muhamed ibën Ibrahim ibën el Harith et Tejmiu se Ebu Salih es Semmani i tregoi që e kishte dëgjuar Ebu Hurejrën të thoshte: E dëgjova të Dërguarin ﷺ t’i thoshte Ekthem ibën el Xheun el Huzaiut: ‘O Ekthem! E pashë Amër ibën Luhaj ibën Kamaa ibën Hindifin duke tërhequr zorrët në Zjarr. Nuk kam parë njeri t’i ngjajë tjetrit më shumë sesa ti atij e ai ty.’

Ekthemi tha: ‘A mund të më dëmtojë ngjashmëria me të, o i Dërguari i Allahut?’ Tha: ‘Jo. Ti je besimtar dhe ai është mosbesimtar. Ai ishte i pari që e ndryshoi fenë e Ismailit: ngriti idhujt, shpalli behiren, la të lirë saiben, bashkoi uesilen dhe mbrojti hamin.’”

Ibën Hishami tha: “Disa dijetarë më treguan se Amër ibën Luhaj doli nga Meka për në Sham për disa punë. Kur arriti në Meab, në tokën e Belkasë, ku atëherë banonin amalekitët, pasardhësit e Imlak ibën Laudh ibën Sam ibën Nuhut, i pa duke adhuruar idhuj. I pyeti: ‘Ç’janë këta idhuj që adhuroni?’ Thanë: ‘Përmes tyre kërkojmë shi dhe na japin shi; u kërkojmë ndihmë dhe na ndihmojnë.’ Tha: ‘A nuk më jepni një idhull, që ta çoj në tokën e arabëve e ta adhurojnë?’ I dhanë një idhull të quajtur Hubel. E solli në Mekë, e ngriti dhe i urdhëroi njerëzit ta adhuronin e ta madhëronin.”

Hishami tha: “Babai dhe të tjerë më treguan152 se, kur Ismaili, paqja qoftë mbi të, u vendos në Mekë dhe aty i lindën fëmijët, ata u shumuan derisa e mbushën Mekën dhe i dëbuan amalekitët që banonin aty. Meka u bë e ngushtë për ta.153 Mes tyre shpërthyen luftëra e armiqësi dhe disa i dëbuan të tjerët. U shpërndanë nëpër vende duke kërkuar jetesën.

Ajo që i çoi në adhurimin e idhujve dhe gurëve154 ishte se askush nuk nisej nga Meka pa marrë një gur prej gurëve të Haremit, nga nderimi për të dhe malli për Mekën. Kudo që ndaleshin, e vendosnin gurin dhe silleshin rreth tij siç silleshin rreth Shtëpisë, nga dashuria dhe malli për të.155

Megjithatë ende e nderonin Shtëpinë dhe Mekën, kryenin haxh e umre sipas trashëgimisë së Ibrahimit dhe Ismailit. Pastaj filluan të adhuronin atë që u pëlqeu156, e harruan gjendjen e mëparshme dhe e zëvendësuan fenë e Ibrahimit me një tjetër. Adhuruan idhujt dhe u kthyen tek ajo që kishin qenë popujt para tyre. Nxorrën idhujt që kishte adhuruar populli i Nuhut, sipas asaj që kishte mbetur mes tyre nga kujtimi i tyre.157

Megjithatë kishin ende mbetje nga besëlidhja e Ibrahimit e Ismailit, përmes të cilave kryenin rite: nderimi i Shtëpisë, tavafi rreth saj, haxhi, umreja, qëndrimi në Arafat e Muzdelife dhe dërgimi i deveve për kurban, megjithëse kishin futur në to gjëra që nuk ishin prej tyre.158

Nizari thoshte në telbije: ‘Të përgjigjem, o Allah, të përgjigjem! Të përgjigjem, Ti nuk ke ortak, përveç një ortaku që të përket Ty; Ti e zotëron atë dhe atë që zotëron.’

E njësonin në telbije, por përfshinin bashkë me Të zotat e tyre dhe thoshin se zotërimi i tyre ishte në dorën e Tij. Allahu i thotë Profetit ﷺ:

Dhe shumica e tyre nuk besojnë në Allahun, veçse duke i bërë shok Atij në adhurim. [Jusuf, 106].

Domethënë: ‘Nuk e pranojnë të drejtën Time në njësim pa vendosur bashkë me Mua një ortak prej krijesave të Mia.’

Telbija e Akkut ishte e tillë: kur dilnin për haxh, vinin përpara karvanit dy djem të zinj që thoshin: ‘Ne jemi dy korbat e Akkut.’ Pastaj Akku thoshte pas tyre:

Akku të vjen i përulur,
robërit e Tu jemenas.

Kur Rabia kryente haxhin, i përfundonte ritet dhe qëndronte në vendqëndrimet, largohej në largimin e parë dhe nuk mbetej deri në fund të ditëve të teshrikut.

I pari që e ndryshoi fenë e Ismailit, ngriti idhujt, la saiben të lirë, shpalli behiren, bashkoi uesilen dhe mbrojti hamin ishte Amër ibën Rabia — Rabia është Luhaji — ibën Harithe ibën Amër ibën Amir el Ezdiu, paraardhësi i Huzasë. Nëna e Amrit ishte Fuhejre, bija e Amir ibën el Harithit; është thënë edhe Kamaa, bija e Mudadiut. El Harithi ishte përgjegjësi i Qabesë.

Kur Amër ibën Luhaji u rrit, ia kundërshtoi drejtimin dhe luftoi Xhurhumin, bijtë e Ismailit. I mundi, i largoi nga Qabeja, i dëboi nga vendet e Mekës dhe mori kujdestarinë e Shtëpisë pas tyre.

Pastaj u sëmur rëndë. I thanë: ‘Në Belka të Shamit ka një burim të ngrohtë; po të shkosh atje, shërohesh.’159 Shkoi, u la në të dhe u shërua. I gjeti banorët duke adhuruar idhuj e i pyeti: ‘Ç’janë këta?’ Thanë: ‘Përmes tyre kërkojmë shi dhe ndihmë kundër armikut.’ U kërkoi t’i jepnin disa dhe ia dhanë. I solli në Mekë dhe i ngriti rreth Qabesë.”160

Menati dhe Lati

Arabët morën idhuj. Më i hershmi ishte Menati. Arabët u vinin emrat Abd Menat dhe Zejd Menat.161 Ai ishte ngritur në bregdet, nga ana e El Mushel-lelit, në Kudejd, mes Mekës dhe Medines. Të gjithë arabët e madhëronin. E nderonin Eusët, Hazrexhët dhe banorët e Medines, Mekës e vendeve përreth; i thernin kurbane dhe i sillnin dhurata. Bijtë e Ma’dit kishin mbetur ende në një pjesë të fesë së Ismailit; edhe Rabia e Mudari kishin mbetje të saj.162 Askush nuk e madhëronte më shumë sesa Eusët dhe Hazrexhët.

Hishami tha: “Një burrë prej kurejshëve na tregoi nga Ebu Ubejde ibën Abdullah ibën Ebi Ubejde ibën Muhamed ibën Amar ibën Jasiri: Eusët, Hazrexhët dhe arabët fqinjë të Jethribit e të vendeve të tjera kryenin haxh dhe qëndronin me njerëzit në të gjitha vendqëndrimet, por nuk i rruanin kokat. Kur largoheshin, vinin tek ai, i rruanin kokat pranë tij dhe qëndronin atje. Nuk e shihnin haxhin të plotë pa këtë.”

Menati ishte për Hudhejlin dhe Huzanë. I Dërguari ﷺ dërgoi Aliun, që e rrënoi në vitin e çlirimit.163

Pastaj morën Latin në Taif, i cili ishte më i vonë sesa Menati. Ishte një shkëmb katror. Një hebre përziente pranë tij seuikun, ushqimin prej miellit të pjekur.164 Kujdestarët e tij ishin nga Thekifi, bijtë e Attab ibën Malikut. Kishin ndërtuar mbi të. Kurejshët dhe të gjithë arabët e madhëronin. Prej tij arabët i vinin emrat Zejd el Lat dhe Tejm el Lat. Ishte në vendin ku sot gjendet minarja e majtë e xhamisë së Taifit. Kështu mbeti gjendja e saj.

13

Uzzaja dhe idhujt e tjerë të arabëve

Kur Thekifi pranoi Islamin, i Dërguari ﷺ dërgoi El Mughira ibën Shu’ben, i cili e rrënoi Latin dhe e dogji me zjarr.165

Pastaj morën Uzzanë, e cila ishte më e vonë se Lati dhe Menati. E mori Dhalim ibën Asadi.166 Ishte në një luginë të Nahles së Shamit, të quajtur Hurad, përballë El Ghumajrit, në të djathtë të atij që ngjitet nga Meka drejt Irakut, mbi Dhat Irk.167 Ndërtuan mbi të një shtëpi dhe prej saj dëgjonin zë.168

Hishami tha: “Babai më tregoi nga Ebu Salihu, nga Ibën Abasi: Uzzaja ishte një shejtane që vinte te tri pemë semur në luginën e Nahles. Kur i Dërguari ﷺ çliroi Mekën, e dërgoi Halid ibën Uelidin dhe i tha: ‘Shko në luginën e Nahles. Do të gjesh tri pemë semur; prite të parën.’ Ai shkoi dhe e preu. Kur u kthye, e pyeti: ‘A pe gjë?’ Tha: ‘Jo.’ Tha: ‘Prite të dytën.’ Shkoi, e preu dhe u kthye te Profeti ﷺ. Ai e pyeti sërish: ‘A pe gjë?’ Tha: ‘Jo.’ Tha: ‘Prite të tretën.’

Shkoi dhe pa një grua abisinase me flokë të shpupuritur, që i kishte vënë duart mbi shpatulla dhe kërciste dhëmbët. Pas saj ishte Dubejje ibën Harmi esh Shejbaniu, pastaj es Sulemiu, kujdestari i saj. Kur e pa Halidin, tha:

O Uzza, hidhu fuqishëm e mos dështofsh!
Kundër Halidit hiqe mbulesën dhe përvishu!
Nëse sot nuk e vret Halidin,
do të kthehesh shpejt në poshtërim dhe do të mundesh.169

Halidi tha:

O Uzza, të mohoj dhe nuk të madhëroj!
E pashë se Allahu të ka poshtëruar.

Pastaj e goditi dhe ia çau kokën; ajo u bë si qymyr. E preu pemën dhe e vrau Dubejjen, kujdestarin. U kthye te Profeti ﷺ dhe e njoftoi. Ai tha: ‘Ajo ishte Uzzaja. Arabët nuk kanë më Uzza pas saj! Ajo nuk do të adhurohet më pas ditës së sotme.’”170

Hubeli, Isafi dhe Naila

Hishami tha: “Kurejshët kishin idhuj brenda Qabesë dhe përreth saj. Më i madhi për ta ishte Hubeli. Sipas asaj që më ka mbërritur, ishte prej agati të kuq, në formën e një njeriu me dorën e djathtë të thyer. Kurejshët e gjetën kështu dhe i vunë një dorë prej ari. I pari që e ngriti ishte Huzejme ibën Mudrike ibën Iljas ibën Mudar. Quhej edhe Hubeli i Huzejmes. Ishte brenda Qabesë.171

Përpara kishte shtatë shigjeta shorti. Në njërën shkruhej ‘i pastër në prejardhje’, në tjetrën ‘i ngjitur’. Nëse dyshonin për një fëmijë, i sillnin një dhuratë idhullit dhe hidhnin short me shigjetat. Nëse dilte ‘i pastër’, ia pranonin prejardhjen; nëse dilte ‘i ngjitur’, e largonin. Një shigjetë ishte për të vdekurin, një për martesën; për tri të tjerat nuk më është shpjeguar për çfarë ishin.

Kur kundërshtoheshin për një çështje ose donin të udhëtonin a të bënin ndonjë punë, shkonin tek ai dhe kërkonin short me shigjeta. Vepronin sipas asaj që dilte dhe ndaleshin tek ajo. Aty Abdul Mutalibi hodhi short për djalin e vet Abdullahun, babanë e Profetit ﷺ. Ky ishte ai për të cilin Ebu Sufjani tha ditën e Uhudit: ‘Lart qoftë Hubeli!’ I Dërguari ﷺ tha: ‘Thojini: Allahu është më i Larti dhe më i Madhërishmi!’

Kishin edhe Isafin dhe Nailën.” Hishami përcjell nga El Kelbiu, nga Ebu Salihu, nga Ibën Abasi: “Isafi ishte një burrë prej Xhurhumit, i quajtur Isaf ibën Ja’la, kurse Naila ishte bija e Zejdit, prej Xhurhumit. Ai ishte dashuruar me të në Jemen. Erdhën për haxh dhe hynë në Qabe. Njerëzit nuk po u kushtonin vëmendje dhe Shtëpia ishte bosh; ai kreu imoralitet me të brenda Shtëpisë. U shndërruan në dy gurë. Në mëngjes njerëzit i gjetën të shndërruar, i nxorën dhe i vendosën në vendet e tyre. Pastaj i adhuruan Huzaja, Kurejshët dhe arabët që vinin për haxh.”

Hishami tha: “Kur u shndërruan në dy gurë, u vendosën pranë Qabesë që njerëzit të merrnin mësim. Kur kaloi kohë e gjatë dhe filloi adhurimi i idhujve, u adhuruan edhe ata. Njëri ishte ngjitur me Qabenë; tjetri në vendin e Zemzemit. Kurejshët e zhvendosën të parin pranë tjetrit dhe thernin e bënin kurban pranë tyre.”

Idhujt e fiseve dhe idhujt e shtëpive

Prej atyre idhujve ishte Dhul Halesa: një gur i bardhë, i gdhendur sipër si kurorë. Kishte një shtëpi mes Mekës dhe Jemenit, shtatë net udhëtim nga Meka.172 Kujdestarë ishin bijtë e Umames prej Bahile ibën A’surit. E madhëronin dhe i sillnin dhurata Hath’ami, Bexhilja, Ezdu i Seratit dhe fiset fqinje të Heuazinit. I Dërguari ﷺ i tha Xheririt: “A nuk më çliron nga Dhul Halesa?”173 Ai shkoi me Ahmesin. Hath’ami dhe Bahilja luftuan për ta mbrojtur, por ai i mundi, e rrënoi shtëpinë dhe i vuri zjarrin derisa u dogj.174 Dhul Halesa sot është pragu i derës së xhamisë së Tebales.

Deusi kishte një idhull të quajtur Dhul Kefejn. Kur u bënë muslimanë, i Dërguari ﷺ dërgoi Et Tufejl ibën Amrin, i cili e dogji. Benu el Harith ibën Jeshkur ibën Mubesh-shir prej Ezdit kishin Dhush Sheranë.175 Kudaa, Lahmi, Xhudham, Amile dhe Ghatafani kishin një idhull në skajet e Shamit, të quajtur El Ukajsir.

Muzejna kishte një idhull të quajtur Nuhm; prej tij i vinin emrat Abd Nuhm.176 Ezdu i Seratit kishte një idhull të quajtur A’im. Aneze kishte një idhull të quajtur Su’ajr, kurse Tajji një idhull të quajtur El Fuls.177

Çdo familje në Mekë kishte në shtëpi një idhull që e adhuronte. Kur dikush donte të udhëtonte, gjëja e fundit që bënte në shtëpi ishte ta prekte duke kërkuar bekim. Kur kthehej, kjo ishte gjëja e parë që bënte.

Ibën Is’haku tha: “Haulani kishte në tokën e tij një idhull të quajtur Am Enes.178 I caktonin prej bagëtive dhe të lashtave një pjesë që, sipas pretendimit të tyre, ndahej mes tij dhe Allahut. Nëse nga pjesa e Am Enesit hynte diçka në pjesën e Allahut, ia kthenin atij; nëse nga pjesa që ia kishin caktuar Allahut hynte diçka në pjesën e idhullit, ia linin atij.” Për ta Allahu zbriti:

Nga ato që ka krijuar Allahu prej të lashtave dhe kafshëve shtëpiake, ata caktuan një pjesë për Allahun, dhe thanë: “Kjo është për Allahun, sipas hamendjes së tyre, ndërsa kjo është për idhujt tanë.” Mirëpo, ajo pjesë që ishte për idhujt e tyre, nuk arrinte te Allahu, kurse ajo që ishte për Allahun, arrinte te idhujt e tyre. Sa shëmtuar që gjykojnë! [El En’am, 136].

Ibën Is’haku tha: “Benu Milkan ibën Kinane ibën Huzejme ibën Mudrike kishin një idhull të quajtur Sa’d: një shkëmb i gjatë në një shkretëtirë. Një burrë prej tyre erdhi me deve, për t’i ndalur pranë tij duke kërkuar, sipas mendimit të vet, bekimin. Kur devetë e panë — ishin deve të lëna në kullotë, që nuk kalëroheshin — dhe panë gjakun që derdhej mbi të, u trembën dhe ikën në çdo anë.179

I zoti u zemërua, mori një gur, e goditi dhe tha: ‘Allahu mos të bekoftë! M’i trembe devetë!’180 Doli t’i kërkonte derisa i mblodhi dhe tha:

Erdhëm te Sa’di të na bashkonte,
por Sa’di na shpërndau; ne nuk jemi prej Sa’dit.
A është Sa’di veçse një shkëmb në një tokë të shkretë,
që nuk të thërret as në humbje, as në rrugë të drejtë?”

Amër ibën el Xhemuhu e kupton pafuqinë e idhullit

Ibën Is’haku tha: “Amër ibën el Xhemuhu ishte ndër prijësit dhe fisnikët e Benu Selemes.181 Kishte marrë në shtëpi një idhull prej druri të quajtur Menat, siç bënin fisnikët: e merrnin për zot, e madhëronin dhe e pastronin.

Kur të rinjtë e Benu Selemes, Muadh ibën Xhebeli, djali i Amrit, Muadh ibën Amri, dhe të tjerë u bënë muslimanë e morën pjesë në Akabe, shkonin natën te idhulli. E merrnin dhe e hidhnin kokëposhtë në ndonjë gropë të Benu Selemes ku njerëzit hidhnin jashtëqitjet.

Në mëngjes Amri thoshte: ‘Mjerë ju! Kush iu sul zotit tonë këtë natë?’ Shkonte ta kërkonte; kur e gjente, e lante, e pastronte dhe e parfumoste. Pastaj thoshte: ‘Për Allahun, sikur ta dija kush ta bëri këtë, do ta turpëroja!’ Kur vinte nata dhe ai flinte, ata i bënin të njëjtën gjë. Ai e kërkonte, e gjente në të njëjtën papastërti, e lante, e pastronte dhe e parfumoste. Ata ktheheshin natën dhe e përsëritnin.

Kur kjo zgjati, një ditë e nxori nga vendi ku e kishin hedhur, e lau, e pastroi, e parfumosi dhe ia vari shpatën e vet. I tha: ‘Për Allahun, nuk e di kush po ta bën këtë. Nëse ke ndonjë të mirë, mbroje veten! Ja ku e ke shpatën.’

Kur erdhi nata e ai fjeti, ata ia morën shpatën nga qafa. Morën një qen të ngordhur, e lidhën me idhullin dhe i hodhën në një pus të Benu Selemes ku kishte jashtëqitje njerëzish. Në mëngjes Amri nuk e gjeti në vendin e vet. E kërkoi derisa e gjeti në pus, kokëposhtë dhe të lidhur me qenin e ngordhur.

Kur e pa, e kuptoi gjendjen e tij. Muslimanët e popullit i folën dhe ai e pranoi Islamin, duke e përmirësuar besimin e vet.182 Kur u bë musliman dhe njohu atë që njohu prej Allahut, duke kujtuar idhullin dhe duke e falënderuar Allahun që e shpëtoi nga verbëria e humbja, tha:

Për Allahun, po të ishe zot, nuk do të ishe
ti e një qen, të lidhur bashkë në mes të pusit.
Turp për vendin tënd, o zot i përçmuar!
Tani ta zbuluam mashtrimin e shëmtuar.
Lavdia i takon Allahut, të Lartit, Dhuruesit të mirësive,
Dhuruesit, Furnizuesit, Gjykuesit në Ditën e Gjykimit.
Ai është që më shpëtoi përpara se
të mbetesha peng në errësirën e varrit.”

Ibën Is’haku tha: “Çdo familje merrte në shtëpi një idhull për ta adhuruar. Kur dikush donte të udhëtonte, e prekte; kur kthehej, e prekte përsëri. Ky ishte takimi i tij i fundit e i parë me të. Kur Allahu dërgoi Muhamedin ﷺ me njësimin, Kurejshët thanë:

“A i bëri ai të gjithë perënditë një Zot të vetëm? Vërtet, kjo është diçka e çuditshme.” [Sad, 5].

Arabët kishin marrë krahas Qabesë edhe shtëpi të tjera idhujtarie, që i madhëronin si Qabenë. Kishin kujdestarë dhe roje; u sillnin dhurata si Qabesë, silleshin rreth tyre si rreth Qabesë dhe thernin pranë tyre si pranë Qabesë.”183

Dëshmi për adhurimin e gurëve

Kur njeriu udhëtonte dhe ndalej në një vend, merrte katër gurë. Më të bukurin e merrte për zot, ndërsa tre të tjerët i vendoste si mbështetëse për tenxheren. Kur ikte, e linte. Në vendin tjetër bënte të njëjtën gjë.184

Hanbeli tha: “Na tregoi Hasen ibën er Rebiu, nga Mehdi ibën Mejmuni, i cili e dëgjoi Ebu Rexha el Utaridiun185 të thoshte: Kur u dërgua Profeti ﷺ dhe dëgjuam për të, iu bashkuam Musejleme gënjeshtarit; kështu iu bashkuam Zjarrit. Në xhahilije adhuronim gurin. Nëse gjenim një gur më të bukur, e hidhnim të parin dhe merrnim tjetrin. Nëse nuk gjenim gur, mblidhnim dhe, sillnim një dele, e milnim mbi të dhe pastaj silleshim rreth tij.” Ebu Rexhau tha edhe: “Mblidhnim rërë, e lagim me qumësht dhe e adhuronim. Adhuronim një gur të bardhë për një kohë dhe pastaj e hidhnim.”

Ebu Bekr ibën Ebi Shejbe tha: “Na tregoi Jezid ibën Haruni, nga El Haxhaxh ibën Ebi Zejnebi, i cili e dëgjoi Ebu Uthman en Nehdiun186 të thoshte: Në xhahilije adhuronim një gur. Dëgjuam një thirrës: ‘O banorë të çadrave! Zoti juaj ka humbur; kërkoni një zot!’ Dolëm nëpër çdo vend të vështirë e të lehtë. Ndërsa po e kërkonim, një thirrës tha: ‘E gjetëm zotin tuaj ose një të ngjashëm!’ Ishte një gur. Pranë tij therëm deve.”

Muhamed ibën Sa’di tha: “Na njoftoi Muhamed ibën Umeri, nga El Haxhaxh ibën Safuani, nga Ibën Ebi Husejni, nga Shehr ibën Haushebi, nga Amër ibën Abese: Isha nga ata që adhuronin gurët. Fisi ndalej në një vend pa pasur zot me vete. Njëri sillte katër gurë, ngrinte tre për tenxheren dhe më të bukurin e bënte zot që ta adhuronte. Para se të nisej, mund të gjente një më të bukur; e linte të parin dhe merrte tjetrin.”

Kur i Dërguari ﷺ çliroi Mekën, gjeti rreth Shtëpisë treqind e gjashtëdhjetë idhuj. Filloi t’i godiste në fytyrë e sy me skajin e harkut187 dhe të thoshte:

Dhe thuaj: “E vërteta erdhi, ndërsa e pavërteta u zhduk. Sigurisht, e pavërteta është e gjithnjë e zhdukur.” [El Isra, 81].

Ata binin me kokë poshtë. Pastaj urdhëroi të nxirreshin nga xhamia dhe të digjeshin.

13

Shkaqet e adhurimit të idhujve

Madhërimi i të vdekurve dhe adhurimi i yjeve

Loja e shejtanit me idhujtarët në adhurimin e idhujve ka shumë shkaqe. Me çdo popull luajti sipas mendjeve të tyre.

Një grup e ftoi drejt tyre përmes madhërimit të të vdekurve, sipas pamjeve të të cilëve i punuan idhujt, siç u përmend për popullin e Nuhut. Prandaj Profeti ﷺ i mallkoi ata që marrin mbi varre vende faljeje dhe llamba, ndaloi faljen drejt varreve, i kërkoi Zotit të mos e bënte varrin e tij idhull që adhurohet, e ndaloi umetin ta merrte varrin e tij si vend tubimi të përsëritur dhe tha: “Zemërimi i Allahut u rëndua ndaj një populli që i mori varret e profetëve si vende faljeje.” Urdhëroi edhe rrafshimin e varreve dhe fshirjen e figurave.188

Idhujtarët këmbëngulën të vepronin në kundërshtim me të gjitha këto, nga padija ose nga kokëfortësia kundër njerëzve të njësimit, pa u shkaktuar këtyre ndonjë dëm. Ky shkak mbizotëron mes masës së idhujtarëve.

Kurse njerëzit e tyre të veçantë i morën idhujt, sipas pretendimit të vet, në format e yjeve që besonin se ndikonin në botë. U ngritën shtëpi, kujdestarë, roje, pelegrinazhe dhe flijime. Kjo ka vazhduar në botë, në kohë të hershme e të vona.

Prej tyre ishte një shtëpi në majën e një mali në Isfahan, me idhuj që një mbret zjarrputist i nxori dhe e ktheu në shtëpi zjarri. Kishte një të dytë, një të tretë dhe një të katërt në Sana, të ndërtuar nga disa idhujtarë në emër të Venusit; e rrënoi Uthman ibën Afani, Allahu qoftë i kënaqur me të. Një shtëpi tjetër e ndërtoi mbreti Kabus në emër të Diellit, në qytetin e Ferganës; e rrënoi El Mu’tesimi.

Populli më i zhytur në këtë lloj shirku janë indianët. Jahja ibën Bishri tha: “Ligjin e indianëve ua vendosi një burrë i quajtur Brahman. U vendosi idhuj dhe shtëpinë më të madhe të tyre e ngriti në një qytet të Sindit. Brenda vendosi idhullin më të madh, duke pretenduar se ishte në pamjen e lëndës së parë madhore. Qyteti quhet Multan dhe u çlirua në kohën e El Haxhaxhit.

Muslimanët deshën ta hiqnin idhullin, por u thanë: ‘Nëse e lini dhe nuk e hiqni, do t’ju japim një të tretën e pasurisë që mblidhet për të.’ Abdul Melik ibën Mervani urdhëroi të lihej. Indianët shkojnë për pelegrinazh nga afërsisht dymijë fersehë larg. Çdo pelegrin duhet të sjellë aq para sa mundet, nga njëqind deri në dhjetë mijë, jo më pak e jo më shumë. I hedh në një arkë të madhe dhe sillet rreth idhullit. Kur largohen e kthehen në vendet e tyre, pasuria ndahet në tri pjesë: një për muslimanët, një për ndërtimin e qytetit e fortifikimeve dhe një për kujdestarët e idhullit dhe nevojat e tij.”

Origjina e këtij drejtimi është te idhujtarët sabeanë, populli i Ibrahimit, paqja qoftë mbi të. Ai debatoi me ta për pavlefshmërinë e shirkut, ua theu argumentin me dijen e vet dhe idhujt me dorën e vet; prandaj kërkuan ta digjnin.189

Ky është një drejtim i vjetër në botë dhe ndjekësit e tij janë grupe të ndryshme. Disa adhurojnë Diellin. Pretendojnë se është një engjëll me shpirt e mendje, burimi i dritës së Hënës e të yjeve dhe i formimit të të gjitha gjërave të botës së poshtme. E quajnë mbretin e qiellit dhe mendojnë se meriton madhërim, sexhde e lutje.

Në ritet e tyre i kanë ngritur një idhull që mban në dorë një gur të çmuar në ngjyrën e zjarrit. I kanë ndërtuar një shtëpi të veçantë në emrin e tij dhe i kanë caktuar shumë vakëfe me fshatra e prona. Ka kujdestarë, shërbëtorë e roje. Vijnë në shtëpi dhe falen për të tri herë në ditë. Vijnë edhe njerëzit me sëmundje e të meta; agjërojnë për atë idhull, falen, luten dhe kërkojnë shi përmes tij.

Kur Dielli lind, kur perëndon dhe kur arrin në mes të qiellit, të gjithë i bëjnë sexhde. Prandaj shejtani e shoqëron në këto tri kohë, që adhurimi dhe sexhdja e tyre t’i bëhen atij. Profeti ﷺ ndaloi synimin e faljes pikërisht në këto kohë, për ta ndërprerë ngjashmërinë e dukshme me mosbesimtarët dhe për ta mbyllur rrugën drejt shirkut e adhurimit të idhujve.190

Idhujt e Hënës dhe pretendimi për qeniet shpirtërore

Një grup tjetër i ngriti Hënës një idhull dhe pretendoi se ajo meriton madhërim e adhurim dhe se drejton botën e poshtme. Në ritet e tyre i kanë ngritur një idhull në formën e një viçi që tërhiqet nga katër të tjerë; idhulli mban një gur të çmuar në dorë. E adhurojnë, i bëjnë sexhde dhe agjërojnë për të në ditë të caktuara të çdo muaji. Pastaj i sjellin ushqim e pije, gëzojnë e festojnë. Kur mbarojnë së ngrëni, fillojnë vallëzimin, këngën dhe tingujt e veglave muzikore përpara tij.

Disa adhurojnë idhuj të ngritur, sipas pretendimit të tyre, në pamjen e yjeve dhe qenieve shpirtërore të tyre. U kanë ndërtuar tempuj e vende adhurimi: secili yll ka tempullin, idhullin dhe adhurimin e vet. Kush dëshiron ta njohë këtë, le të shohë librin Es Sirr el Mektum fi Muhatabat en Nuxhum, që i atribuohet Ibën el Hatib er Raziut.191 Do të njohë të fshehtën e adhurimit të idhujve, mënyrën dhe kushtet e tij.

Të gjithë këta përfundojnë tek adhurimi i idhujve. Rruga e tyre nuk u vazhdon pa një trup të veçantë, në një formë të veçantë, që ta shohin dhe të qëndrojnë të përkushtuar pranë tij. Nga kjo njerëzit e qenieve shpirtërore e të yjeve morën idhuj, duke pretenduar se ishin në pamjen e tyre.

Në origjinë idhulli punohej në formën e një të adhuruari të padukshëm. E bënin në pamjen e trajtën e tij, që ta përfaqësonte dhe t’i zinte vendin. Përndryshe, dihet se një njeri i mençur nuk gdhend me dorën e vet një dru a gur dhe pastaj të besojë se ai është zoti dhe i adhuruari i tij.

Një shkak tjetër është se shejtanët hyjnë në to, u flasin njerëzve prej tyre, i njoftojnë për disa të padukshme dhe u tregojnë gjëra që nuk i dinë. Njerëzit nuk i shohin shejtanët. Të paditurit dhe njerëzit e tyre më të ulët mendojnë se është vetë idhulli që flet; më të mençurit thonë se këto janë qeniet shpirtërore të idhujve. Disa thonë se janë engjëj, të tjerë mendje të shkëputura nga materia, të tjerë qeniet shpirtërore të trupave qiellorë. Shumë prej tyre as nuk pyesin më tej: sapo dëgjojnë zërin nga idhulli, e marrin për zot.

Fuqia e sprovës së idhujtarisë

Në përgjithësi, shumica e banorëve të tokës janë të sprovuar me adhurimin e idhujve e shtatoreve. Prej tij kanë shpëtuar vetëm besimtarët e pastër në njësim, ndjekësit e fesë së Ibrahimit. Siç u përmend, ky adhurim gjendet që përpara Nuhut. Tempujt, vakëfet, kujdestarët, rojet dhe librat për ritet e tij e kanë mbuluar tokën. Prijësi i besimtarëve të pastër në njësim tha:

dhe më largo mua dhe bijtë e mi nga adhurimi i idhujve! [Ibrahim, 35 — pjesë e ajetit].

Zoti im! Me të vërtetë, ato (idhujt) kanë çuar në humbje shumë njerëz. [Ibrahim, 36 — pjesë e ajetit].

Popujt që Allahu i shkatërroi me lloje të ndryshme shkatërrimi i adhuronin idhujt, siç e tregon Kurani. Ai i shpëtoi të dërguarit dhe ndjekësit e tyre prej njësuesve. Për ta njohur shumësinë e tyre dhe se janë shumica e banorëve të tokës, mjafton hadithi i saktë i Profetit ﷺ se, nga çdo njëmijë, nëntëqind e nëntëdhjetë e nëntë janë grupi i caktuar për Zjarr.192 I Lartësuari thotë:

megjithatë shumica e njerëzve këmbëngulin në mohim. [El Isra, 89 — pjesë e ajetit].

Nëse i bindesh shumicës së atyre që gjenden në Tokë, do të të shmangin nga Rruga e Allahut. [El En’am, 116 — pjesë e ajetit].

Por, shumica e njerëzve, sado që të përpiqesh, nuk do të besojnë. [Jusuf, 103].

Për shumicën e tyre, Ne nuk gjetëm ndonjë besëlidhje; madje gjetëm se shumica e tyre ishin të pabindur. [El A’raf, 102].

Sikur sprova e adhurimit të idhujve të mos ishte e madhe, adhuruesit nuk do të jepnin për ta jetën, pasurinë e fëmijët. I shohin vdekjet e vëllezërve dhe atë që i godet, por kjo vetëm ua shton dashurinë e madhërimin për idhujt. E këshillojnë njëri-tjetrin të durojnë për ta dhe të përballojnë çdo vështirësi për ndihmën e adhurimin e tyre. I dëgjojnë lajmet e popujve të sprovuar me këtë adhurim dhe ndëshkimet e shpejta që i goditën, por as kjo nuk i ndal.

Sprova e adhurimit të idhujve është më e rëndë sesa sprova e pasionit për pamjet dhe e imoralitetit me to. Të dashuruarin nuk e ndal nga synimi frika e ndëshkimit as në këtë botë, as në tjetrën. Ai e sheh dhimbjen, ndëshkimin, rrahjen, burgun, poshtërimin e varfërinë që i godasin njerëzit e këtij veprimi, përveç asaj që Allahu u ka përgatitur në botën tjetër e në berzah, por vetëm bëhet më i guximshëm e më këmbëngulës për ta arritur dëshirën.

Kështu është sprova e adhurimit të idhujve, madje edhe më e rëndë: adhurimi i zemrave për ta është shumë më i madh sesa lidhja me pamjet prej të cilave kërkohet imoraliteti.

Kurani dhe të gjithë Librat hyjnorë, nga fillimi në fund, e shpallin të pavlefshme këtë fe, i quajnë ndjekësit e saj mosbesimtarë, armiq të Allahut e të të dërguarve, miq e robër të shejtanit dhe banorë të Zjarrit që nuk dalin prej tij. Janë ata mbi të cilët ranë ndëshkimet. Allahu, të gjithë të dërguarit dhe engjëjt e Tij janë të pastër prej tyre; Ai nuk ua fal këtë dhe nuk u pranon vepër. Kjo dihet domosdoshmërisht prej fesë së pastër në njësim.

Allahu ia lejoi të Dërguarit dhe ndjekësve të tij prej njësuesve gjakun, pasurinë, gratë dhe fëmijët e këtyre njerëzve. I urdhëroi ta pastronin tokën prej tyre kudo që gjendeshin, i qortoi me çdo lloj qortimi dhe i kërcënoi me ndëshkimin më të rëndë. Këta janë në një anë dhe të gjithë të dërguarit e Allahut në anën tjetër.

13

Teprimi ndaj krijesës dhe dallimi nga pohimi i cilësive hyjnore

Kur krijesa ngrihet mbi pozitën e saj

Një shkak i adhurimit të idhujve është teprimi ndaj krijesës dhe dhënia e një pozite përtej asaj që ka, derisa t’i jepet pjesë nga hyjnia e të krahasohet me Allahun. Ky është krahasimi që ndodhi mes popujve, të cilin Allahu e shpalli të pavlefshëm dhe për mohimin e kundërshtimin e të cilit dërgoi të dërguarit e zbriti Librat.

Ai mohon dhe ndalon që dikush tjetër të bëhet i ngjashëm, i barabartë e rival i Tij; jo që Ai të krahasohet me të tjerët. Mes popujve të njohur nuk ka ndonjë që ta ketë marrë një krijesë për bazë dhe pastaj ta ketë krahasuar Krijuesin me të. Kjo nuk njihet te ndonjë grup i bijve të Ademit.

E njohura mes idhujtarëve është e para: e tepruan ndaj atyre që madhëronin e donin, derisa i krahasuan me Krijuesin dhe u dhanë veçori të hyjnisë. Madje thanë shprehimisht se janë zota dhe e kundërshtuan bërjen e zotave një Zot të vetëm:

Vazhdoni dhe qëndroni të palëkundur ndaj zotave tuaj; [Sad, 6 — pjesë e ajetit].

Thoshin se ishte zot që adhurohet, prej të cilit shpresohet, të cilit i frikësohen, e madhërojnë, i bëjnë sexhde, betohen në emrin e tij dhe i afrojnë kurbane; e veçori të tjera adhurimi që i takojnë vetëm Allahut.

Çdo idhujtar e krahason zotin dhe të adhuruarin e vet me Allahun, edhe nëse nuk e krahason në çdo drejtim. Edhe ata që, përmes mosbesimit, e përshkruan Allahun me mangësi e të meta, duke thënë:

Sigurisht, Allahu e dëgjoi fjalën e atyre që thanë: “Allahu është i varfër, kurse ne jemi të pasur.” [Al Imran, 181 — pjesë e ajetit].

Ose:

Hebrenjtë thanë: “Dora e Allahut është e shtrënguar.” [El Maide, 64 — pjesë e ajetit].

Ose se Ai pushoi pasi e përfundoi krijimin e botës, apo i dhanë fëmijë e bashkëshorte — Allahu është shumë i Lartë mbi këtë! — nuk synonin ta bënin krijesën bazë e pastaj ta krahasonin Krijuesin me të. E përshkruan me këto gjëra si të tilla, jo duke synuar që dikush tjetër të ishte baza dhe Ai i krahasuari me të.

Prandaj përshkrimi i Tij me këto është ndër të kotat më të mëdha, sepse ato në vetvete janë mangësi e të meta. Pavlefshmëria e tyre nuk varet vetëm nga krahasimi e përngjasimi. Mohimi i tyre prej Tij nuk varet nga vërtetimi i mohimit të përngjasimit, siç bëjnë disa njerëz të kelamit të kotë. Ata kanë thënë shprehimisht se nuk ngrihet argument mendor për mohimin e mangësive dhe të metave prej Tij; ato mohohen vetëm sepse do të kërkonin përngjasim e krahasim.

Nëse njerëzit që ia pohojnë këto cilësi u thonë: “Ne ia pohojmë në një mënyrë në të cilën Ai nuk u ngjan krijesave. I pohojmë varfëri, bashkëshorte e lindje pa ngjashmëri me krijesat, ashtu si ju i pohoni dije, fuqi, jetë, dëgjim e shikim pa ngjashmëri me krijesat. Fjala jonë për këto është si fjala juaj për ato që pohoni”, ata nuk mund ta rrëzojnë këtë fjalë dhe bëhen të barabartë në debat. Sepse e kanë pranuar se nuk ka argument mendor për mohimin e të metave e mangësive dhe se i mohojnë vetëm për shkak të përngjasimit. Kur vetë pohojnë cilësi pa përngjasim, të tjerët thonë: “Edhe ne kështu themi.”

Kur disa e kuptuan se kjo pasojë u vinte pashmangshëm, u mbështetën te argumenti i ixhmait: “Mangësitë dhe të metat i mohojmë prej Tij përmes pajtimit të dijetarëve.” Por sipas tyre argumentet e ixhmait janë hamendësuese dhe nuk japin bindje të prerë. Pra, sipas kësaj, nuk kanë bindje e siguri të prerë se Allahu është i pastër nga mangësitë e të metat.

Ehli suneti thotë: Pastërtia e Tij nga çdo e metë e mangësi është e domosdoshme për Vetë Qenien e Tij, ashtu si pohimi i cilësive të përsosurisë e lavdërimit. Kjo është më e qartë në mendje, në natyrën e lindur, në të gjithë Librat hyjnorë dhe në fjalët e të dërguarve sesa çdo gjë tjetër.

Është e çuditshme: këta erdhën tek ajo që dihet domosdoshmërisht se e sollën të dërguarit dhe e përshkruan Allahun me të, që e tregojnë mendjet, natyra e lindur dhe provat, e mohuan dhe thanë: “Pohimi i saj kërkon trupëzim dhe përngjasim.” Kështu nuk u mbeti themel i qëndrueshëm në atë që pohojnë e mohojnë për Të. Pastaj erdhën tek ajo që dihet domosdoshmërisht nga natyra, mendja dhe Librat hyjnorë — pastërtia e Allahut nga çdo mangësi e e metë — dhe thanë: “Në argumentet e mendjes nuk ka çfarë e mohon; e mohojmë vetëm me atë që mohojmë përngjasimin.”

Nuk ka braktisje më të madhe se kjo. Pohimi i këtyre të metave e mangësive bie ndesh me përsosurinë e Tij të shenjtë. Ai përshkruhet me atë që i kundërshton e i mohon nga çdo drejtim. Mohimi i tyre është më i dukshëm e më i qartë në mendje sesa mohimi i përngjasimit. Prandaj nuk lejohet t’i pohohen as në një mënyrë në të cilën nuk u ngjan krijesave.

Ajetet që ndalojnë marrjen e të barabartëve

Synimi është se mes popujve nuk kishte të tillë që ta bënin krijesën bazë e ta krahasonin Allahun me të. Krahasimi ndodhi kur i përngjasuan idhujt dhe të adhuruarit me Të në hyjni. Ky është themeli i adhurimit të idhujve. Njerëzit e kelamit e lanë pas dore këtë dhe shpjegimin e pavlefshmërisë së tij dhe u përqendruan te mohimi i krahasimit të Tij me krijesat, që nuk njihej si fe e ndonjë populli. E tepruan aq sa përmes tij i mohuan cilësitë e përsosurisë.

Kjo çështje është shumë e rëndësishme dhe e dobishme. Përmes saj njihet dallimi mes asaj prej së cilës Zoti e pastroi Veten dhe për të cilën i qortoi idhujtarët që i barazojnë krijesat me Të, dhe asaj që xhehmitë mohues ia mohojnë prej cilësive të përsosurisë, duke pretenduar se Kurani tregon e synon mohimin e tyre.

Kurani është plot me rrëzimin e idesë se mes krijesave ka diçka që i ngjan ose është e barabartë me Zotin. Kjo është ajo që synon të rrëzojë, kundër idhujtarëve dhe atyre që i barazojnë të tjerët me Allahun. I Lartësuari thotë:

Prandaj, mos i bëni shokë Allahut, duke qenë se e dini. [El Bekare, 22 — pjesë e ajetit].

Dhe:

Por megjithatë, ka prej njerëzve që në vend të Allahut marrin (adhurojnë) idhuj, të cilët i barazojnë me Allahun dhe i duan njësoj si dashuria (e besimtarëve) për Allahun, [El Bekare, 165 — pjesë e ajetit].

Këta e bënë krijesën të barabartë me Krijuesin. Fjala nidd do të thotë i ngjashëm; thuhet se filani është nidd ose nedid i filanit, domethënë i barabartë e i ngjashëm me të. Prej kësaj është fjala e Hasan ibën Thabitit:

A e satirizon, kur nuk je i barabartë me të?
Më i keqi prej jush iu bëftë flijim më të mirit!

Dhe fjala e Profetit ﷺ ndaj atij që tha “Çfarë dëshiron Allahu dhe ti”: “A më bëre të barabartë me Allahun?!”193 Xheriri tha:

A Tejmin po ma bëni të barabartë,
kur Tejmi s’i barazohet njeriut me prejardhje fisnike?194

Ibën Mesudi dhe Ibën Abasi thanë: “Mos i bëni Allahut të barabartë prej burrave, të cilëve u bindeni në mosbindje ndaj Tij.” Ibën Zejdi tha: “Të barabartët janë zotat që i vendosën bashkë me Të.” Ez Zexhaxhi tha: “Mos i bëni Allahut të ngjashëm.”

Allahu ua kundërshtoi përngjasimin e krijesës me Të, derisa e bënë rival që e adhurojnë siç adhurojnë Allahun. Kështu është edhe fjala tjetër:

Por megjithatë, ka prej njerëzve që në vend të Allahut marrin (adhurojnë) idhuj, të cilët i barazojnë me Allahun dhe i duan njësoj si dashuria (e besimtarëve) për Allahun, [El Bekare, 165 — pjesë e ajetit].

Ua kundërshtoi këtë përngjasim, që është themeli i adhurimit të idhujve. E ngjashme është fjala:

I gjithë lavdërimi i përket Allahut, i Cili krijoi qiejt dhe Tokën, dhe bëri errësirat dhe dritën. E megjithatë, ata që mohuan, barazojnë të tjerë me Zotin e tyre. [El En’am, 1].

Domethënë, i barazojnë të tjerët me Të dhe i japin prej krijesave një të barabartë e të ngjashëm. Ibën Abasi tha: “Synon: I barazuan me Mua prej krijesave të Mia gurët dhe idhujt, pasi e pranuan mirësinë dhe zotërimin Tim.”

Ez Zexhaxhi tha: “Allahu njofton se është Krijuesi i asaj që përmend ky ajet dhe se Krijuesit të tyre nuk i ngjan asgjë. Njofton se mosbesimtarët i bëjnë të barabartë. Fjala adl do të thotë barazim: thuhet se e barazoi një gjë me një tjetër. Kuptimi është se i shoqërojnë dikë tjetër.” Nga Muxhahidi përcillet; El Ahmeri tha: “Thuhet se mosbesimtari e barazoi dikë me Zotin e vet, kur e bëri të barabartë dhe e adhuroi.” El Kisaiu tha: “E barazova njërën me tjetrën, kur i vura në të njëjtën shkallë.”

E ngjashme është fjala se këta përngjasues do t’u thonë zotave të tyre në Zjarr:

“Për Allahun, ne kemi qenë në një humbje të qartë, [Esh Shuara, 97].

kur ju barazonim me Zotin e botëve. [Esh Shuara, 98].

E pranuan se ishin në humbjen më të madhe e më të qartë kur i bënë Allahut të ngjashëm e të barabartë prej krijesave, duke i barazuar në adhurim e madhërim. I Lartësuari thotë:

Ai është Zoti i qiejve, i Tokës dhe i gjithçkaje midis tyre, prandaj vetëm Atë adhuro dhe bëhu i qëndrueshëm në adhurimin ndaj Tij. A njeh ti ndokënd tjetër me Emrin e Tij (të ngjashëm me Të)?!" [Merjem, 65].

Ibën Abasi tha: “Një të ngjashëm e të barabartë”, dikë që i afrohet në lartësi. Ky është mohim që krijesa t’i ngjajë Krijuesit në mënyrë që të meritojë adhurim e madhërim. Nuk tha: “A e njeh Atë të ngjashëm me dikë tjetër?”, sepse këtë nuk e tha askush. Idhujtarët përngjasues i bënë disa krijesa të ngjashme, të barabarta e rivale të Tij. Ai ua kundërshtoi këtë krahasim.

Po kështu thotë:

Ata adhurojnë në vend të Allahut gjëra, që nuk zotërojnë asnjë lloj furnizimi për ta, as nga qielli, as nga toka, dhe as nuk munden të bëjnë asgjë?! [En Nahl, 73].

Pra, mos krahasoni asgjë me Allahun! [En Nahl, 74 — pjesë e ajetit].

I ndaloi t’i vendosnin një të ngjashëm prej krijesave, jo ta merrnin Atë si shembull për krijesat. Këtë nuk e tha askush dhe nuk e bënin: Allahu është më i Madh, më i Lartë dhe më Madhështor se çdo gjë në natyrën e lindur të të gjithë njerëzve. Por idhujtarët përngjasues e teprojnë ndaj atyre që madhërojnë dhe i krahasojnë me Krijuesin. Allahu është shumë më i Madh në zemrat e të gjitha krijesave sesa që të bëjnë dikë tjetër bazë e pastaj ta krahasojnë Atë me të.195

Pohimi i përsosurisë dhe e vërteta e njësimit

Nëse ai që e krahason me dikë tjetër synon ta madhërojë, në këtë nuk ka madhërim: e krahasoi Më të Madhin me diçka më të ulët, madje me diçka që nuk ka asnjë raport a ngjashmëri me Të në madhështi. I mençuri nuk e bën këtë. Nëse synon ta ulë, e krahason me të mangëtit e të qortuarit, jo me të përsosurit e të lavdëruarit.

Prej këtej dihet se pohimi i cilësive të përsosurisë nuk përmban përngjasim as me të përsosurit, as me të mangëtit; ndërsa mohimi i tyre kërkon përngjasimin e Tij me më të mangëtit e të mangëtve.

Shihi xhehmitë e ndjekësit e tyre: i kthyen shpinën përngjasimit të qortuar, pastaj erdhën te përsosuria e lavdërimi dhe i quajtën përngjasim e krahasim. Kjo është në çdo drejtim e kundërta e asaj që pohon e sjell Kurani.

Prej kësaj është:

dhe askush nuk është i barabartë me Të.” [El Ihlas, 4].

Kjo mohon që krijesa të jetë e barabartë e e ngjashme me Krijuesin. Nuk thotë: “Ai nuk është i barabartë me askënd”, që të mohonte ngjashmërinë e Tij me krijesën, sepse kjo është tepër e dukshme dhe e qartë për të pasur nevojë për mohim. E fshehta është se synohet mohimi që krijesa t’i barazohet në ndonjë cilësi e veçori të Tij. Sa për faktin se Ai nuk i ngjan krijesës, nuk është rival a i barabartë i saj, në vetvete ky formulim nuk përmban lavdërim.

Sikur një mbret a dikush tjetër të lavdërohej se nuk i ngjan kafshëve, gurëve apo drurëve, kjo nuk do të quhej lavdërim ose përsosuri. Ndryshe nëse thuhet: “Mos i bëj mbretit rival, të barabartë e të ngjashëm prej popullit, që ta madhërosh e t’i bindesh si mbretit. Nuk ka mes popullit askënd që ta arrijë e t’i barazohet.” Kjo është lavdërim i plotë.

Po kështu fjala:

Nuk ka asgjë që të jetë e ngjashme me Të. Ai është Gjithëdëgjuesi, Gjithëshikuesi. [Esh Shura, 11 — pjesë e ajetit].

Synon të mohojë që bashkë me Të të ketë ortak ose të adhuruar që meriton adhurim e madhërim, siç bëjnë idhujtarët përngjasues. Nuk synon mohimin e cilësive të përsosurisë, lartësisë mbi krijesat, të folurit me Librat e Tij, të folurit me të dërguarit dhe shikimit të Tij të hapur nga besimtarët me sytë e tyre, siç shihet Dielli e Hëna kur qielli është i kthjellët.

Ai e përmendi këtë në përgjigjen ndaj idhujtarëve që merrnin mbrojtës përveç Tij:

Ata që marrin mbrojtës tjetër përveç Tij – Allahu është Mbikëqyrës mbi ta; ndërsa ti (o Muhamed) nuk je përgjegjës për ta. [Esh Shura, 6].

Dhe kështu, Ne të kemi shpallur ty një Kuran në gjuhën arabe, që të paralajmërosh Nënën e Qyteteve (Mekën) dhe ata që janë rreth saj; dhe të paralajmërosh për Ditën e Tubimit - për të cilën s’ka dyshim – kur një grup do të jetë në Xhenet e një grup në Zjarrin flakërues. [Esh Shura, 7].

Sikur të donte Allahu, do t’i kishte bërë të gjithë ata (njerëzit) një popull të vetëm (të një besimi); por Ai fut në mëshirën e Vet kë të dojë, ndërsa për mohuesit nuk ka as mbrojtës, as ndihmues. [Esh Shura, 8].

A mos vallë, ata kanë marrë mbrojtës të tjerë, përveç Tij? Por, vetëm Allahu është Mbrojtësi i vërtetë. Ai ngjall të vdekurit dhe është i Fuqishëm mbi çdo gjë. [Esh Shura, 9].

Për çfarëdo gjëje që të keni mosmarrëveshje, gjykimi i saj i përket Allahut. Ky është Allahu, Zoti im; tek Ai mbështetem dhe tek Ai kthehem. [Esh Shura, 10].

Krijuesi i qiejve dhe i Tokës! Ai krijoi për ju, nga vetet tuaja, bashkëshorte, dhe nga kafshët çifte. Në këtë mënyrë, Ai ju shumon. Nuk ka asgjë që të jetë e ngjashme me Të. Ai është Gjithëdëgjuesi, Gjithëshikuesi. [Esh Shura, 11].

Mendo si e përmendi këtë mohim për ta përforcuar njësimin dhe rrëzuar përngjasimin e zotave e mbrojtësve të tyre me Të, derisa i adhuruan bashkë me Të. Shtrembëruesit e kthyen në mburojë për mohimin e cilësive të përsosurisë dhe të vërtetave të emrave e veprave të Tij.

Ky përngjasim, të cilin Allahu e rrëzoi duke e mohuar e ndaluar, është themeli i shirkut të botës dhe i adhurimit të idhujve. Prandaj Profeti ﷺ ndaloi që dikush t’i bëjë sexhde një krijese si vetja196, të betohet në një krijesë197, të falet drejt një varri198, të ndërtojë mbi të vend faljeje199, të varë mbi të llambë ose të thotë “Çfarë dëshiron Allahu dhe filani”, e të ngjashme. Kjo për t’u ruajtur nga përngjasimi që është themeli i shirkut. Pohimi i cilësive të përsosurisë është themeli i njësimit.

U bë e qartë se përngjasuesit janë ata që e përngjasojnë krijesën me Krijuesin në adhurim, madhërim, përulje, betim, zotim, sexhde, qëndrim të përkushtuar pranë shtëpisë së saj, rruajtje të kokës për të, kërkim shpëtimi prej saj dhe bashkim me Allahun në shprehje si: “Nuk kam veç Allahun e ty”, “Mbështetem tek Allahu e tek ti”, “Kjo është prej Allahut e prej teje”, “Jam në mbrojtjen e Allahut e në tënden”, “Çfarë dëshiron Allahu dhe ti”, “Kjo është për Allahun e për ty”, e të ngjashme.

Këta janë përngjasuesit e vërtetë, jo njerëzit e njësimit që ia pohojnë Allahut atë që ia pohoi Vetes dhe ia mohojnë atë që ia mohoi Vetes. Ata nuk i bëjnë rival, të barabartë e të ngjashëm prej krijesave dhe nuk kanë mbrojtës a ndërmjetës përveç Tij.

Kush e shqyrton siç duhet këtë pjesë, e kupton si ndodhi sprova e adhurimit të idhujve në tokë dhe të fshehtën e kundërshtimit kuranor ndaj përngjasuesve, sidomos kur bashkojnë me këtë përngjasim mohimin e cilësive e veprave, siç ndodh shpesh: ia mohojnë Zotit cilësitë e përsosurisë dhe njëkohësisht i përngjasojnë krijesat me Të.

13

Adhurimi i zjarrit, ujit, kafshëve dhe xhinëve

Mashtrimi i adhuruesve të zjarrit

Prej kurtheve dhe lojërave të shejtanit është edhe loja që bëri me adhuruesit e zjarrit, derisa e morën atë për zot që adhurohej. Është thënë se kjo nisi që në kohën e Kabilit. Ebu Xha’fer Muhamed ibën Xheriri përmend se, kur Kabili vrau Habilin dhe u largua nga babai i tij, Ademi, paqja qoftë mbi të, i erdhi Iblisi dhe i tha: “Kurbani i Habilit u pranua dhe zjarri e përpiu vetëm sepse ai i shërbente zjarrit dhe e adhuronte. Edhe ti ngri një zjarr që të jetë për ty dhe për pasardhësit e tu.” Atëherë ai ndërtoi një shtëpi zjarri. Kështu qe i pari që ngriti zjarr për ta adhuruar.200

Kjo doktrinë u përhap ndër mexhusët. Ata i ndërtuan zjarrit shumë faltore, caktuan pasuri vakëf për to, kujdestarë e rojtarë dhe nuk e linin të shuhej as edhe një çast. Afriduni ngriti një faltore zjarri në Tus dhe një tjetër në Buhara. Behmeni ngriti një në Sixhistan, ndërsa Ebu Kubadhi ngriti një në rrethinat e Buharasë. U ndërtuan edhe shumë faltore të tjera për të.201

Adhuruesit e zjarrit e vënë atë mbi dheun, e madhërojnë dhe e quajnë të drejtë mendimin e Iblisit. Për këtë doktrinë është akuzuar edhe Beshshar ibën Burdi, për shkak të vargut të tij:

Dheu është i ulët, i zi e i errët,
kurse zjarri është adhuruar që kur ka qenë zjarr.

Ata thonë se zjarri është elementi me dobinë më të gjerë, me përmasën më të madhe, me hapësirën më të shtrirë, me lëndën më fisnike e më të imët; se në botë nuk ka as formim, as rritje, as ngurtësim, pa u përzier zjarri me to.

Një nga mënyrat e adhurimit të tij është që hapin në tokë një hendek katror për zjarrin dhe sillen rreth tij.

Ata ndahen në grupe të ndryshme. Disa e ndalojnë hedhjen e njerëzve në të dhe djegien e trupave me të; kështu janë shumica e mexhusëve. Kurse një grup tjetër e çon adhurimin deri aty sa t’i ofrojnë zjarrit veten dhe fëmijët. Të tillë janë shumica e mbretërve të Indisë dhe pasuesve të tyre. Kanë një rit të njohur për flijimin e vetes dhe hedhjen në zjarr.

Kur dikush dëshiron ta bëjë këtë me veten, me fëmijën apo me një njeri të dashur, e merr, e vesh me rrobat më të bukura dhe stolitë më të çmuara, e hipën mbi mjetin më të mirë të udhëtimit dhe e rrethojnë veglat muzikore, daullet e boritë. E përcjellin drejt zjarrit me më shumë madhështi se përcjellja e dhëndrit natën e dasmës. Kur del para zjarrit dhe qëndron pranë tij ndërsa flakëron, hidhet në të. Të pranishmit lëshojnë një britmë të vetme, duke u lutur për të dhe duke e lakmuar për atë që bëri.

Nuk kalon shumë dhe shejtani u vjen me pamjen, trajtën dhe paraqitjen e atij njeriu, aq sa nuk dallojnë asgjë të huaj tek ai. U jep urdhra e porosi dhe u kërkon t’i përmbahen asaj feje. U thotë se ka shkuar në kopshte e lulishte me lumenj dhe se prekja e zjarrit nuk i ka shkaktuar dhimbje; prandaj kjo të mos i frikësojë e të mos i pengojë të veprojnë si ai.

Ndër ta ka edhe asketë e adhurues që qëndrojnë rreth zjarrit duke agjëruar e duke iu përkushtuar. Ndër rregullat e tyre është nxitja për sjellje të mira: vërtetësi, mbajtje të besës, kthim të amanetit, dëlirësi e drejtësi dhe braktisje të së kundërtës së tyre. Në adhurimin e zjarrit kanë ligje, rregulla e rend që nuk i shkelin.

Adhurimi i ujit

Prej kurtheve dhe lojërave të tij është edhe mashtrimi i një grupi tjetër që adhuron ujin në vend të Allahut. Ata quhen “el halbanijje”.

Pretendojnë se, meqë uji është zanafilla e çdo gjëje dhe nëpërmjet tij ndodh çdo lindje, rritje, zhvillim, pastrim e mbarështim, dhe meqë nuk ka punë në këtë botë që të mos ketë nevojë për ujë, atëherë ai e meriton të adhurohet.

Ndër rregullat e adhurimit të tyre është që, kur dikush dëshiron ta adhurojë, zhvishet, mbulon pjesët intime dhe hyn në ujë derisa ai t’i arrijë në mes. Qëndron aty dy orë a më shumë, aq sa mundet. Merr me vete aq bimë aromatike sa mund të mbajë, i copëton dhe i hedh në ujë pak nga pak, duke e lavdëruar e madhëruar atë. Kur do të largohet, e lëviz ujin me duar, merr prej tij dhe e hedh mbi kokë, fytyrë e trup; pastaj bie në sexhde dhe largohet.

Adhurimi i krijesave dhe përfitimi i ndërsjellë mes njerëzve dhe xhinëve

Prej lojërave të tij është edhe mashtrimi i adhuruesve të kafshëve. Një grup adhuroi kuajt,202 një tjetër lopët, një tjetër njerëzit e gjallë e të vdekur, një tjetër drurët dhe një tjetër xhinët. Siç thotë i Lartësuari:

Ditën, kur Ai do t’i mbledhë të gjithë, dhe do t’u thotë engjëjve: “A ju adhuronin ju këta?” [Sebe, 40].

Ata do të thonë: “I Lartësuar je Ti! Ti je Mbrojtësi ynë, e jo ata. Jo, ata adhuronin xhinët; shumica e tyre u besuan atyre.” [Sebe, 41].203

I Lartësuari thotë gjithashtu:

A nuk ju pata porositur, o bijtë e Ademit, që të mos e adhuroni djallin, se ai është vërtet armik i hapur për ju, [Ja Sin, 60].

por të më adhuroni vetëm Mua, se kjo është Rruga e Drejtë? [Ja Sin, 61].204

Dhe thotë:

Ditën, kur Ai do t’i tubojë të gjithë, do të thotë: “O grumbull i xhinëve! Ju mashtruat shumë njerëz!” - Miqtë e tyre (xhinëve) prej njerëzve do të thonë: “O Zoti ynë! Ne u kënaqëm me njëri - tjetrin dhe arritëm në afatin tonë, të cilin na e pate caktuar Ti”. Allahu do të thotë: “Zjarri është vendqëndrimi juaj, ku do të qëndroni përgjithmonë, përveç kohës që do Allahu. Vërtet, Zoti yt është i Urtë, i Gjithëdijshëm. [El En’am, 128].

Domethënë: keni çuar në humbje e keni mashtruar shumë njerëz. Ibën Abasi, Muxhahidi, Haseni e të tjerë kanë thënë: “Keni humbur shumë prej tyre.” Të afërmit e tyre prej njerëzve i përgjigjen Allahut të Lartësuar duke thënë se kanë përfituar nga njëri-tjetri. Kanë për qëllim përfitimin e secilit prej këtyre dy llojeve nga tjetri.

Përfitimi i xhinëve nga njerëzit është bindja që njerëzit u tregojnë për atë që u urdhërojnë: mohim, shthurje e mosbindje. Këto janë synimet kryesore të xhinëve ndaj njerëzve. Kur njerëzit u binden në to, ua përmbushin dëshirat.

Përfitimi i njerëzve nga xhinët është ndihma që këta u japin për mosbindje ndaj Allahut dhe për t’i shoqëruar Atij ortak, me gjithçka që munden: duke ua paraqitur të bukur, duke ua stolisur, duke i ftuar në të, duke ua kryer shumë nevoja dhe duke u shërbyer përmes magjisë, formulave të saj e të tjera si këto. Kështu njerëzit u binden xhinëve në atë që i kënaq: shirk, paturpësi e ligësi. Kurse xhinët u binden njerëzve në atë që i kënaq këta: veprime me ndikim dhe njoftime për disa gjëra të fshehta. Secili nga të dy grupet përfiton nga tjetri.

Ky ajet zbatohet për njerëzit që kanë gjendje shejtanore, zbulime shejtanore dhe ndikim shejtanor. I padituri i mendon si të dashur të të Gjithëmëshirshmit, ndërkohë që ata janë të afërt të shejtanit. Ata iu bindën atij duke i shoqëruar Allahut ortak, duke e kundërshtuar dhe duke dalë nga ajo me të cilën Ai dërgoi të dërguarit e shpalli librat. Prandaj edhe shejtani iu bind atyre, duke u shërbyer me njoftime për shumë gjëra të fshehta dhe me ndikime të ndryshme.

Prej tyre mashtrohet ai që ka pak dije e besim. Ai miqësohet me armiqtë e Allahut dhe armiqësohet me të dashurit e Tij; mendon mirë për atë që ka dalë nga rruga dhe Suneti i Tij, ndërsa mendon keq për atë që ndjek Sunetin e të Dërguarit dhe atë që ai solli, pa e lënë për fjalët e kundërshtuesve, mendimet e të hutuarve, dallditë e atyre që dalin nga feja dhe marrëzitë e sufistëve.205

Njeriu mendjemprehtë, të cilit Allahu ia ka ndriçuar shikimin e brendshëm me dritën e besimit e të njohjes, kur e kupton të vërtetën e gjendjes së shumicës së këtyre njerëzve dhe ka aftësi të dallojë, pa iu shitur e rremja si e vërtetë, e sheh qartë se ata përfshihen në gjykimin e këtij ajeti dhe se ai u zbatohet atyre.

Njeriu i shthurur përfiton nga shejtani, sepse ai e ndihmon në shkaqet e shthurjes së tij. Shejtani përfiton prej tij, sepse ky e pranon atë që i jep dhe i bindet; kjo e kënaq dhe e gëzon. Shejtani përfiton nga idhujtari nëpërmjet shirkut dhe adhurimit që ai i bën, kurse idhujtari përfiton nga shejtani kur ky ia kryen nevojat dhe e ndihmon.206

Kush nuk e njeh mirë këtë, nuk e njeh të vërtetën e besimit e të shirkut dhe të fshehtën e sprovimit që Zoti i Lartësuar i bën secilit prej këtyre dy llojeve përmes tjetrit.

Pastaj thanë se kishin arritur afatin që Ai u kishte caktuar. Kjo përfshin afatin e vdekjes dhe afatin e ringjalljes. Të dy janë afate që Allahu ua ka caktuar robërve të Tij. Janë pikërisht dy afatet që Allahu i përmend në fjalën e Tij:

pastaj caktoi një afat (vdekjen) dhe një afat tjetër që është tek Ai (ringjallja), [El En’am, 2 — pjesë e ajetit].

Duket — e Allahu e di më së miri — se në këtë shprehje ka një lloj kërkimi mëshire dhe pendimi nga ana e tyre. Sikur të thonë: kjo ishte një gjë që zgjati deri në një kohë të caktuar dhe u ndërpre kur mbaroi afati; nuk vazhdoi e nuk zgjati përgjithmonë. Ajo arriti afatin e saj dhe përfundoi; çdo gjë ka një fund.

Atëherë i Lartësuari u tha se Zjarri do të jetë vendqëndrimi i tyre, ku do të mbeten përherë. Edhe pse koha e përfitimit mbaroi dhe afati i tij përfundoi, koha e ndëshkimit ka mbetur. Pra, të mos mendohet se, meqë mbaroi koha e mohimit, e shirkut dhe e përfitimit të ndërsjellë, dëmi i tij u zhduk bashkë me të dhe mori fund kur ai përfundoi.

Qëllimi është se shejtani luajti me idhujtarët derisa e adhuruan dhe e morën atë dhe pasardhësit e tij për të afërt në vend të Allahut.

13

Adhurimi i engjëjve dhe shpjegimi i përgjigjes së të adhuruarve

Një tjetër lojë e shejtanit me ta është se ua zbukuroi disa njerëzve adhurimin e engjëjve. Ata, sipas pretendimit të tyre, i adhuruan engjëjt. Mirëpo adhurimi i tyre në të vërtetë nuk u bëhej engjëjve, por shejtanëve. Kështu adhuruan krijesat më të shëmtuara të Allahut dhe ato që e meritojnë më së shumti mallkimin e qortimin.

I Lartësuari thotë:

Ditën, kur Ai do t’i mbledhë të gjithë, dhe do t’u thotë engjëjve: “A ju adhuronin ju këta?” [Sebe, 40].

Ata do të thonë: “I Lartësuar je Ti! Ti je Mbrojtësi ynë, e jo ata. Jo, ata adhuronin xhinët; shumica e tyre u besuan atyre.” [Sebe, 41].

Dhe thotë:

Ditën, kur Ai t’i tubojë idhujtarët, bashkë me ata që adhuronin në vend të Allahut, do t’u thotë (të adhuruarve): “Ju i çuat në humbje këta robër të Mi, apo ata vetë e humbën Rrugën e Drejtë?” [El Furkan, 17].

Ata do të thonë: “Lavdi të qoftë Ty! Nuk ishte e përshtatshme për ne që të merrnim ndonjë mbështetës tjetër përveç Teje, por Ti u dhe këtyre dhe etërve të tyre rehati, sa që e harruan përmendjen Tënde dhe u bënë popull i shkatërruar”! [El Furkan, 18].

(Atëherë idhujtarëve do t’u thuhet): “Këta (që ju adhuronit) e përgënjeshtruan atë që thatë ju, kështu që tani nuk mund as të shmangni dënimin, as të ndihmoheni. Kushdo prej jush që bën padrejtësi, Ne do ta bëjmë të shijojë një dënim të madh.” [El Furkan, 19].

Kujt i drejtohet pyetja?

Këto ajete kanë nevojë për shpjegim e sqarim. Fjala e të Lartësuarit për ditën kur do t’i tubojë ata dhe çfarë adhurojnë në vend të Allahut është e përgjithshme: përfshin çdo adhurues dhe këdo që ai ka adhuruar përveç Allahut.

Sa i përket pyetjes nëse ata i çuan në humbje këta robër të Tij apo robërit e humbën vetë rrugën, Muxhahidi ka thënë, sipas transmetimit të Uerkasë nga Ibën Ebu Nexhihu prej tij: “Kjo i drejtohet Isait, Uzejrit dhe engjëjve.” Edhe Ibën Xhurejxhi transmeton prej tij diçka të ngjashme.

Kurse Ikrime, Dahaku dhe Kelbiu kanë thënë: “Është e përgjithshme për idhujt dhe adhuruesit e tyre.” Pastaj Allahu u jep leje të flasin dhe i pyet nëse ata i humbën këta robër të Tij. Mukatili ka thënë: “I Lartësuari pyet: A i urdhëruat ju t’ju adhuronin, apo e humbën vetë rrugën?”, pra: a gabuan ata vetë rrugën?

Të adhuruarit u përgjigjën ashtu siç Allahu e rrëfen përgjigjen e tyre:

Lavdi të qoftë Ty! Nuk ishte e përshtatshme për ne që të merrnim ndonjë mbështetës tjetër përveç Teje, [El Furkan, 18 — pjesë e ajetit].

Kjo përgjigje u përshtatet engjëjve, Mesihut, Uzejrit dhe atyre prej të dashurve të Allahut që idhujtarët i kanë adhuruar. Prandaj Ibën Xheriri ka thënë: “I Lartësuari tregon se engjëjt dhe Isai, të cilët këta idhujtarë i adhuronin në vend të Allahut, thanë: ‘Të dëlirësojmë Ty, o Zoti ynë, dhe distancohemi nga ajo që këta idhujtarë të atribuojnë! Nuk na takonte të merrnim mbrojtës përveç Teje, me të cilët të lidheshim; përkundrazi, Ti je Mbrojtësi ynë, e jo ata.’”207

Ibën Abasi dhe Mukatili kanë thënë: “Ata e dëlirësuan dhe e madhëruan Allahun nga të pasurit ndonjë zot tjetër bashkë me Të.”

Dy leximet dhe pyetjet që ngrihen rreth tyre

Në këtë ajet ka dy lexime. Më i njohuri është “nettekhide” (نَتَّخِذَ), me fet’ha te nuni dhe kesra te kha-ja, në formën veprore. Ky është leximi i shtatë lexuesve. I dyti është “nuttekhadhe” (نُتَّخَذَ), me damme te nuni dhe fet’ha te kha-ja, në formën pësore. Ky është leximi i Hasenit dhe Jezid ibën Ka’kaut.

Për secilin nga të dy leximet ngrihet një paqartësi.

Për leximin e shumicës: Allahu i Lartësuar i pyeti nëse ata i çuan idhujtarët në humbje, duke i urdhëruar t’i adhuronin, apo nëse idhujtarët e humbën vetë rrugën, sipas zgjedhjes dhe dëshirave të tyre. Si përputhet kjo përgjigje me pyetjen? Ai nuk i pyeti: “A morët ju mbrojtës përveç Meje?”, që ata të thoshin se nuk u takonte të merrnin mbrojtës përveç Tij. Ai i pyeti: “A i urdhëruat këta robër të Mi të bënin shirk, apo e bënë prej vetes?”

Përgjigjja që i përputhet drejtpërdrejt pyetjes do të ishte: “Ne nuk i urdhëruam të bënin shirk; ata e parapëlqyen dhe e pëlqyen vetë”, ose: “Nuk i urdhëruam të na adhuronin.” Siç thotë Allahu për ta në ajetin tjetër:

Ne distancohemi prej tyre para Teje. Ata nuk na adhuronin ne. [El Kasas, 63 — pjesë e ajetit].

Kur përkrahësit e leximit tjetër e panë këtë, iu drejtuan formës pësore të foljes dhe thanë se sipas saj përgjigjja është e saktë dhe përputhet me pyetjen. Sepse kuptimi bëhet: “Nuk është e përshtatshme që ne të adhurohemi dhe të merremi për zota. Atëherë si t’i urdhëronim për diçka që nuk na përshtatet dhe nuk na shkon?”

Por për këta lind një vështirësi tjetër: shprehja “min eulija” (مِنْ أَوْلِيَاءَ). Shtimi i pjesëzës “min” është i përshtatshëm kur synohet përgjithësimi, siç thuhet: “Ma kame min rexhul” — “Nuk u ngrit asnjë burrë”, ose: “Ma darabtu min rexhul” — “Nuk godita asnjë burrë”. Kur mohimi bie mbi diçka të caktuar, shtimi i “min” nuk është i përshtatshëm.

Kurse ata po mohonin për veten atë që idhujtarët u kishin atribuar, duke pretenduar se i kishin urdhëruar për shirk. E mohuan këtë duke thënë se nuk u shkon dhe nuk u përshtatet të adhurohen; si, atëherë, t’i ftonin robërit e Tu të na adhuronin? Sipas këtij arsyetimi, duhej të lexohej pa pjesëzën “min”: “Ma kane jenbeghi lena en nuttekhadhe eulijae min dunike”, ose: “… min dunike eulijae” — “Nuk na takonte të merreshim për mbrojtës përveç Teje.”

Shpjegimet e leximit në formën veprore

Përkrahësit e leximit të parë janë përgjigjur në disa mënyra.

E para: kuptimi është “Nuk na takonte të adhuronim dikë tjetër veç Teje dhe ta merrnim atë për mbrojtës e të adhuruar. Atëherë si të ftonim dikë të na adhuronte ne?” Pra, nëse ne nuk adhurojmë dikë tjetër përveç Teje, si të ftojmë dikë të na adhurojë? Kuptimi është se, nëse nuk e shohin të lejuar për veten adhurimin e dikujt tjetër përveç Allahut të Lartësuar, si mund t’i ftojnë të tjerët t’i adhurojnë ata? Kjo është përgjigjja e Ferrasë.

Xhurxhani ka thënë: “Përmes arsyetimit të shkallëzuar, kjo bëhet përgjigje për pyetjen e shprehur. Kush adhuron diçka, e ka marrë atë për të afërt; kur adhuruesi lidhet me të, i adhuruari bëhet i afërti i adhuruesit.” Për këtë tregon fjala e të Lartësuarit për ditën kur do t’i mbledhë të gjithë e do t’i pyesë engjëjt nëse këta i adhuronin ata dhe engjëjt do të përgjigjen:

I Lartësuar je Ti! Ti je Mbrojtësi ynë, e jo ata. [Sebe, 41 — pjesë e ajetit].

Kjo tregon se adhuruesi bëhet i afërti i të adhuruarit. Kështu kuptimi është sikur të kenë thënë: “Nuk na takonte t’i urdhëronim të tjerët të na merrnin për mbrojtës dhe as të merrnim, përveç Teje, ndonjë të afërt që të na adhuronte.” Ky është shpjegim i zgjeruar i fjalës së Ibën Abasit për këtë ajet.

Ai ka thënë: “Ata thonë: Ne nuk u lidhëm me ta dhe nuk e deshëm adhurimin e tyre.”

Gjithashtu ka thënë: “Mund të jetë që, kur thonë se nuk u takonte të merrnin mbrojtës përveç Teje, të kenë për qëllim gjithë bashkësinë e robërve, e jo vetëm veten: ne dhe ata jemi robërit e Tu dhe robërve të Tu nuk u takon të marrin mbrojtës përveç Teje. Mirëpo ia atribuuan këtë vetes nga përulësia. Si kur dikush i thotë atij që ka bërë një të keqe: ‘Nuk më takonte të bëja diçka të tillë’, domethënë: edhe ti, ashtu si unë, je një rob që do të japësh llogari; nëse nuk i shkon dikujt si unë ta bëjë këtë, nuk të shkon as ty.”

Ai ka thënë se, për shkak të kësaj paqartësie, disa e lexuan “nuttekhadhe”, me damme te nuni, dhe se ky lexim është më i afërt për t’u shpjeguar.

Diskutimi gjuhësor i leximit në formën pësore

Por Zexhaxhi ka thënë: “Ky lexim është i gabuar. Sepse mund të thuash: ‘Ma ittekhadhtu min ehadin uelijjen’ — ‘Nuk mora askënd për mbrojtës’; por nuk lejohet: ‘Ma ittekhadhtu ehadan min uelijjin’. Pjesëza ‘min’ ka hyrë sepse mohon një individ brenda një tërësie. Thuhet: ‘Ma min ehadin kaimen’ — ‘Nuk ka askënd në këmbë’; dhe: ‘Ma min rexhul muhibben lima jedurruhu’ — ‘Nuk ka asnjë njeri që e do atë që e dëmton’. Por nuk lejohet: ‘Ma rexhul min muhibbin lima jedurruhu’.”

Ai ka thënë: “Sipas nesh, kjo nuk ka kurrfarë baze. Po të lejohej, atëherë në vend të:

e askush prej jush nuk do të mund të Na ndalonte. [El Hakka, 47].

do të lejohej të thuhej: ‘Ma ehadun anhu min haxhizine’. Sikur të mos hynte pjesëza ‘min’, ky lexim do të ishte i saktë.”

Autori i “En Nadhm” ka thënë: “Arsyeja e mospranimit të këtij leximi është se ‘min’ hyn vetëm te një kundrinor para të cilit nuk ka kundrinor tjetër. Nëse para atij kundrinori ndodhet një tjetër, hyrja e ‘min’ nuk është e përshtatshme. Si fjala e të Lartësuarit:

Allahut nuk i takon të marrë fëmijë. [Merjem, 35 — pjesë e ajetit].

Në shprehjen ‘min ueledin’ nuk ka kundrinor tjetër përpara tij. Sikur të thuhej: ‘Ma kane lillahi en jettekhidhe ehadan min ueledin’, hyrja e pjesëzës ‘min’ nuk do të ishte e përshtatshme, sepse folja ‘marr’ e ka tashmë kundrinorin ‘ehadan’.”

Të tjerë e kanë quajtur të saktë këtë lexim si nga ana e shprehjes, ashtu edhe nga kuptimi, dhe e kanë shpjeguar sipas rregullave të arabishtes. Kanë thënë se me të kanë lexuar njerëz për zotërimin e arabishtes së të cilëve nuk dyshohet: Zejd ibën Thabiti, Ebu Derdai, Ebu Xha’feri, Muxhahidi, Nasr ibën Alkame, Mek’huli, Zejd ibën Aliu, Ebu Rexhai, Haseni, Hafs ibën Humejdi dhe Muhamed ibën Aliu, ndonëse ka transmetime të ndryshme për disa prej tyre.

Këtë e ka përmendur Ebu Fet’h ibën Xhinniu. Pastaj e ka shpjeguar se shprehja “min eulija” është në pozicionin e rrethanorit të gjendjes, domethënë: “Nuk na takonte të merreshim për mbrojtës përveç Teje.” Pjesëza “min” është shtuar për shkak të mohimit. Është si të thuash: “Ittekhadhtu Zejden uekilen” — “E mora Zejdin për përfaqësues”; kur e mohon, thua: “Ma ittekhadhtu Zejden min uekilin”. Po kështu: “A’tajtuhu dirhemen” — “I dhashë një dirhem”; dhe: “Ma a’tajtuhu min dirhemin” — “Nuk i dhashë asnjë dirhem”. Ai thotë: “Kjo është në kundrinorin përkatës.”

Unë them: ka për qëllim se shtimi i saj te rrethanori i gjendjes është si shtimi i saj te kundrinori.

Shembull i ngjashëm është të thuash: “Ma jenbeghi li en akhdumeke mutethakilen” — “Nuk më takon të të shërbej me përtaci.” Kur do ta theksosh, thua: “… min mutethakilin”.

Kuptimi më i plotë i distancimit të tyre

Nëse thuhet: “Pasi të dy leximet janë të sakta në shprehje e në kuptim, cili është më i mirë?”, përgjigjem:

Leximi i shumicës është më i mirë dhe më shprehës për kuptimin e synuar dhe për distancimin e tyre nga ajo që nuk u përshtatet. Sipas leximit me damme, ata kanë mohuar se është e përshtatshme që idhujtarët t’i marrin për mbrojtës. Kurse sipas leximit të shumicës, kanë treguar se nuk u përshtatet dhe nuk u shkon të marrin ndonjë mbrojtës përveç Tij. Përkundrazi: “Vetëm Ti je Mbrojtësi ynë dhe i Adhuruari ynë. Nëse nuk na shkon të të shoqërojmë Ty asgjë, si mund të na shkojë t’i ftojmë robërit e Tu të na adhurojnë ne përveç Teje?” Ky kuptim është më madhështor e më i gjerë se i pari. Meditoje!

Qëllimi është se, sipas të dy leximeve, kjo përgjigje vjen nga engjëjt dhe nga të dashurit e Allahut që janë adhuruar përveç Tij. Ndërsa që ajo të vijë nga idhujt nuk është kuptimi i dukshëm.

Megjithatë, mund të thuhet se Allahu i Lartësuar i bëri idhujt të shqiptojnë këtë, për t’i përgënjeshtruar adhuruesit e tyre, për t’ua hedhur poshtë pretendimin dhe për t’u distancuar prej tyre. Si fjala e Tij:

Kur ata, të cilët u pasuan, t’i mohojnë pasuesit të tyre, [El Bekare, 166 — pjesë e ajetit].

Dhe në ajetin tjetër:

Ne distancohemi prej tyre para Teje. Ata nuk na adhuronin ne. [El Kasas, 63 — pjesë e ajetit].

13

Përfundimi i adhuruesve dhe mashtrimi i dualistëve

Shpjegimi i përgjigjes së të adhuruarve vijon

Pastaj të adhuruarit përmendën shkakun përse adhuruesit e kishin braktisur besimin në Allahun e Lartësuar, duke thënë:

por Ti u dhe këtyre dhe etërve të tyre rehati, sa që e harruan përmendjen Tënde dhe u bënë popull i shkatërruar [El Furkan, 18 — pjesë e ajetit].

Ibën Abasi tha: “Ua zgjate jetën, u dhe mirësi dhe ua zgjerove furnizimin.”

Ferráu tha: “U dhe kënaqësi me pasuri e fëmijë, derisa e harruan përmendjen Tënde dhe u bënë popull i shkatërruar”, domethënë: të humbur e të prishur, të mposhtur nga mjerimi dhe braktisja pa ndihmë. Fjala “beuar” do të thotë shkatërrim e prishje. Thuhet “baret es sil’atu”, kur malli mbetet pa u shitur, dhe “baret el mer’etu”, kur gruaja mbetet pa gjetur dikë që ta martojë.

Katade tha: “Për Allahun, sa herë që një popull e harron përmendjen e Allahut të Madhëruar, shkon drejt humbjes dhe prishet.”

Kuptimi është: ne nuk i çuam në humbje, por ata e humbën vetë rrugën.

Allahu i Lartësuar thotë:

Këta (që ju adhuronit) e përgënjeshtruan atë që thatë ju, [El Furkan, 19 — pjesë e ajetit].

Domethënë: të adhuruarit ju përgënjeshtruan në pretendimin tuaj se ishin zota e ortakë të Allahut; ose në atë që thoshit, se ata ju urdhëruan dhe ju ftuan t’i adhuronit.

Është thënë gjithashtu se kjo u drejtohet besimtarëve në këtë botë: këta idhujtarë ju përgënjeshtruan ju, o besimtarë, për atë që thoni prej njësimit e besimit që Muhamedi ﷺ solli nga Allahu. Por kuptimi i parë është më i dukshëm dhe ai mbështetet nga rrjedha e ajetit.

Sipas atij që e lexon foljen pasuese me “ja” në vend të “ta”, kuptimi bëhet se ata ju përgënjeshtruan me fjalët e tyre. Pastaj Allahu tregon se në atë ditë nuk munden as ta largojnë ndëshkimin prej vetes, as të gjejnë ndihmë kundër Tij.

Ibën Zejdi tha: “Ditën e Kiametit një thirrës do të thërrasë, derisa të mblidhen të gjitha krijesat:

“Ç’keni që nuk e ndihmoni njëri-tjetrin?” [Es Saffat, 25].

Pra, ata që janë adhuruar përveç Allahut sot nuk i ndihmojnë adhuruesit e tyre dhe as adhuruesi nuk e ndihmon zotin e vet.

Por, sot ata janë plotësisht të dorëzuar. [Es Saffat, 26].

Kjo është gjendja e adhuruesve të shejtanit ditën kur do të takojnë të Gjithëmëshirshmin. Sa e mjerueshme do të jetë gjendja e tyre kur të ndahen prej besimtarëve, duke dëgjuar thirrjen:

(Ndërsa mohuesve do t’u thuhet): “Veçohuni sot, o kriminelë! [Ja Sin, 59].

A nuk ju pata porositur, o bijtë e Ademit, që të mos e adhuroni djallin, se ai është vërtet armik i hapur për ju, [Ja Sin, 60].

por të më adhuroni vetëm Mua, se kjo është Rruga e Drejtë? [Ja Sin, 61].

Megjithatë, ai (djalli) mashtroi shumë prej jush. A nuk po mendoni? [Ja Sin, 62].

Doktrina e dy parimeve

Prej lojërave dhe kurtheve të shejtanit është edhe mashtrimi i dualistëve. Këta janë një grup që thanë se bërësit e botës janë dy: bërësi i së mirës është drita, kurse bërësi i së keqes është errësira. Sipas tyre, të dy janë të amshuar, nuk kanë pushuar e nuk do të pushojnë së qeni të fuqishëm, të ndjeshëm, perceptues, dëgjues e shikues. Ndryshojnë në natyrë e formë dhe janë të kundërt në veprim e në drejtim.

Drita, sipas tyre, është e virtytshme, e bukur, e pastër, me aromë të mirë e pamje të hijshme. Natyra e saj është e mirë, fisnike, e urtë dhe e dobishme. Prej saj vijnë mirësitë, gëzimet dhe mbarësia; nuk ka në të asgjë të dëmshme apo të keqe.

Errësira është e kundërta: e turbullt, e mangët, me erë të keqe dhe pamje të shëmtuar. Natyra e saj është e ligë, koprrace, mendjelehtë, e qelbur dhe e dëmshme. Prej saj vijnë e keqja dhe prishja.

Pastaj u kundërshtuan mes tyre. Një grup tha se drita ka qenë gjithmonë sipër errësirës. Një tjetër tha se secila ishte pranë tjetrës. Një tjetër tha se drita ka qenë gjithmonë lart, në veri, kurse errësira poshtë, në jug, dhe se secila mbetej e ndarë nga tjetra.

Pretenduan se secila ka katër trupa dhe një të pestë, që është shpirti. Katër trupat e dritës janë zjarri, drita, era dhe uji; shpirti i saj është flladi, i cili ka qenë vazhdimisht në lëvizje brenda këtyre trupave. Katër trupat e errësirës janë djegia, errësira, era përvëluese dhe mjegulla; shpirti i saj është tymi. Trupat e dritës i quajtën engjëj dhe trupat e errësirës shejtanë e ifritë.

Disa prej tyre thonë se errësira lind shejtanë, kurse drita engjëj; drita nuk mund të bëjë të keqen dhe ajo nuk vjen prej saj, ndërsa errësira nuk mund të bëjë të mirën dhe ajo nuk vjen prej saj.208

Kanë doktrina tepër të pamenda. U është caktuar të agjërojnë një të shtatën e jetës dhe të mos dëmtojnë asnjë qenie me shpirt. Ndër rregullat e tyre është të mos grumbullojnë më shumë se ushqimi i një dite dhe të shmangin gënjeshtrën, koprracinë, magjinë, adhurimin e idhujve, imoralitetin dhe vjedhjen.

U kundërshtuan nëse errësira është e amshuar apo ka fillim. Një grup tha se ajo ka qenë gjithmonë bashkë me dritën. Një tjetër tha se vetëm drita është e amshuar, por ajo mendoi një mendim të keq dhe prej tij lindi errësira.209

Kështu doktrina e tyre mbështetet në dy themele që janë prej të pavërtetave më të mëdha.

I pari: e keqja, e ndyra dhe më e shëmtuara e qenieve ekzistuese është e barabartë me më të mirën e tyre, e kundërt dhe kundërshtare e saj; vazhdimisht e pengon dhe e kundërshton, kurse ajo nuk është në gjendje ta largojë.

Kjo është më e rëndë se shirku i adhuruesve të idhujve, të cilët i adhuronin që t’i afronin tek Allahu i Lartësuar. Këta të fundit i konsideronin idhujt pronë, krijesa dhe të nënshtruar të Tij. Siç thoshin në telbijen e tyre: “T’u përgjigja, o Allah, t’u përgjigja! T’u përgjigja, Ti nuk ke ortak, përveç një ortaku që të përket Ty: Ti e zotëron atë dhe atë që zotëron ai!”

Themeli i dytë: e dëlirësuan dritën nga mundësia që prej saj të vijë e keqja, pastaj e bënë burimin, zanafillën dhe lindësen e gjithë së keqes. Pohuan dy zota, dy sundues dhe dy krijues. Kështu bashkuan mohimin e Allahut të Lartësuar, të Emrave e Cilësive të Tij, të të dërguarve, profetëve, engjëjve dhe ligjeve të Tij, si edhe shirkun më të madh.

Pretendimi për pesë qenie të amshuara

Autorët që përshkruajnë doktrinat përcjellin se një grup prej tyre, të quajtur dejsanijje, pretenduan se lënda e botës ishte një lëndë e ashpër, e cila për një kohë fërkohej me trupin e dritës — që sipas tyre është Krijuesi — dhe e shqetësonte.210 Kur kjo zgjati, drita deshi ta largonte prej vetes, por u zhyt në të dhe u përzie me të. Nga përzierja e tyre u formua kjo botë, e cila përmban dritë dhe errësirë. Çfarë vjen nga ana e mbarësisë është prej dritës, ndërsa çfarë vjen nga ana e prishjes është prej errësirës.

Autori i atij përshkrimi thotë se këta i vrasin njerëzit pabesisht dhe i mbysin, duke pretenduar se u bëjnë mirë dhe se ua çlirojnë shpirtin e ndritshëm nga trupi i errët.

Disa prej tyre thanë: “Kur vetmia e Krijuesit zgjati, Ai u ndie i vetmuar dhe mendoi një mendim të keq. Mendimi i Tij mori trup dhe u shndërrua në errësirë, prej së cilës lindi Iblisi. Krijuesi deshi ta largonte nga Vetja, por nuk mundi; prandaj u mbrojt prej tij duke krijuar ushtri dhe të mira. Ndërkaq Iblisi nisi të krijonte të këqijat.”

Themeli i besimit të tyre, të cilit i përmbahen njerëzit e tyre të veçantë, është pohimi i pesë të amshuarve: Krijuesi, koha, hapësira e zbrazët, lënda e parë dhe Iblisi. Krijuesi është krijuesi i të mirave, kurse Iblisi i të këqijave.

Muhamed ibën Zekerija er Razi ishte në këtë doktrinë, por nuk e pohoi Iblisin; në vend të tij vendosi shpirtin dhe pohoi amshueshmërinë e këtyre pesë parimeve. Kësaj i shtoi mendime të sabeanëve, të dehrijve, të filozofëve e të brahmanëve. Kështu kishte marrë prej çdo feje më të keqen e saj. Shkroi një libër për rrëzimin e profetësive dhe një traktat për rrëzimin e ringjalljes. Ndërtoi një doktrinë të përbërë nga doktrinat e heretikëve të botës.

Ai tha: “Unë them se Krijuesi, shpirti, lënda e parë, vendi dhe koha janë të amshuar, ndërsa bota është e krijuar.”

E pyetën: “Cili ishte shkaku i krijimit të saj?”

Tha: “Shpirti dëshiroi të trupëzohej në këtë botë dhe epshi e shtyu drejt kësaj, pa e ditur vuajtjen që do t’i sillte trupëzimi në të. U trazua dhe e lëvizi lëndën e parë me lëvizje të çrregullta e të turbullta, pa rend. Nuk arriti atë që dëshironte. Atëherë Krijuesi e ndihmoi për ta formuar këtë botë dhe e udhëzoi drejt rendit e drejtpeshimit. Ai e dinte se, kur shpirti të shijonte pasojën e rëndë të asaj që kishte fituar, do të kthehej në botën e vet, do t’i qetësohej trazimi, do t’i largoheshin dëshirat dhe do të gjente prehje. Kështu shpirti e krijoi këtë botë me ndihmën e Krijuesit. Pa këtë ndihmë nuk do të mund ta krijonte dhe pa këtë shkak bota nuk do të kishte lindur.”

Sikur Allahu i Lartësuar të mos përcillte nga idhujtarët e mohuesit fjalë edhe më të pamenda e më të pavërteta, njeriu i mençur do të kishte turp të tregonte gjëra të tilla. Por Allahu na e ka bërë rrugë të ligjshme përcjelljen e fjalëve të armiqve të Tij.

Në këtë ka forcim të besimit, shfaqje të madhështisë së tij, njohje të vlerës së tij dhe të mirësisë së plotë që Allahu u ka dhënë besimtarëve përmes tij. Në të ka njohje të përmasës së braktisjes së robit pa ndihmën e Allahut dhe të asaj se deri ku e çon kjo braktisje, derisa të bëhet qesharak për çdo njeri të mençur. E çfarë humbjeje dhe braktisjeje është më e çuditshme se ajo e dikujt që e shpenzon jetën në shqyrtim e kërkim dhe kjo është pika ku arrin dija e tij për Allahun e Madhëruar, për zanafillën dhe përfundimin?!

Mexhusët dhe degëzimet e tyre

Mexhusët madhërojnë dritat, zjarret, ujin dhe dheun dhe e pranojnë profetësinë e Zoroastrit.211 Kanë ligje të cilave u përmbahen dhe ndahen në shumë grupe. Ndër ta janë mezdekijtë, ndjekësit e Mezdek mobedit; fjala “mobed”, sipas tyre, do të thotë dijetari që merret për shembull.212 Ata mendojnë se gratë dhe fitimet duhet të jenë të përbashkëta, siç janë ajri, rrugët e të tjera.

Ndër ta janë hurramijtë, ndjekësit e Babek el Hurramiut.213 Këta janë grupi i tyre më i keq: nuk pranojnë krijues, ringjallje, profetësi, të lejuar apo të ndaluar. Doktrinën e tyre ndjekin grupe të karmatëve,214 ismailijve, nusajrijve,215 beshkijve, druzëve, hakimijve dhe të gjithë ubejdijve që e quajnë veten fatimij. Këta janë prej mohuesve më të mëdhenj, siç do të vijë përshkrimi i tyre.

Të gjithë i bashkon kjo doktrinë, ndonëse ndryshojnë në hollësi. Mexhusët janë pararendësit, prijësit dhe shembulli i gjithë këtyre. Megjithatë, mexhusët mund t’i përmbahen bazës së fesë dhe rregullave të tyre, kurse këta nuk i përmbahen asnjë feje të botës dhe asnjë ligji.

13

Sabeanët dhe argumentimi i Ibrahimit për njësimin

Grupet e sabeanëve dhe besimet e tyre

Ky është një popull i madh ndër popujt e mëdhenj. Njerëzit kanë pasur kundërshtime të shumta rreth tyre, sipas njohurive që u kanë mbërritur për fenë e tyre. Ata ndahen në besimtarë dhe mohues. Allahu i Lartësuar thotë:

Vërtet, ata të cilët kanë besuar; ata të cilët kanë qenë hebrenj, të krishterë apo sabiunë, kushdo prej tyre, që e ka pas besuar Allahun dhe Ditën e Fundit, dhe ka vepruar vepra të mira, ata e kanë shpërblimin te Zoti i tyre, dhe për ta nuk do të ketë as frikë, as nuk do të pikëllohen. [El Bekare, 62].

I përmendi ndër katër bashkësitë, secila prej të cilave ndahet në të shpëtuar e të humbur. I përmendi gjithashtu ndër gjashtë bashkësitë, të cilat, të marra së bashku, ndahen në të shpëtuar e të humbur. Si në fjalën e Tij:

Me të vërtetë, ata që besojnë, hebrenjtë, sabi’inët, të krishterët, mexhusët dhe idhujtarët - Allahu do të gjykojë mes tyre në Ditën e Kiametit. [El Haxh, 17 — pjesë e ajetit].

Dy bashkësitë që nuk kanë Libër dhe që nuk ndahen në të lumtur e të mjerë — mexhusët dhe idhujtarët — i përmendi në ajetin e gjykimit, por nuk i përmendi në ajetin e premtimit të Xhenetit. Kurse sabeanët i përmendi në të dyja. Prej kësaj kuptohet se ndër ta ka të mjerë dhe të lumtur.

Këta ishin populli i Ibrahimit, mikut të afërt të Allahut, dhe atyre iu drejtua thirrja e tij. Ndodheshin në Harran, që ishte vendi i sabeanëve. Ishin dy grupe: sabeanë të pastër në njësim dhe sabeanë idhujtarë. Idhujtarët prej tyre madhëronin shtatë trupat qiellorë dhe dymbëdhjetë yjësitë e zodiakut, të cilat i paraqitnin në tempujt e tyre.

Për këta trupa qiellorë kishin tempuj të veçantë, faltore të mëdha si kishat e të krishterëve dhe sinagogat e hebrenjve. Kishin një tempull të madh për Diellin, një për Hënën, një për Venusin, një për Jupiterin, një për Marsin, një për Mërkurin, një për Saturnin dhe një për Shkakun e Parë.216

Për ta kishin adhurime e lutje të veçanta, i paraqitnin në tempuj, u ngrinin idhuj të posaçëm dhe u ofronin flijime. Kishin pesë falje gjatë ditës e natës, të ngjashme me namazet e muslimanëve.

Disa grupe të tyre agjëronin muajin e Ramazanit, drejtoheshin nga Qabja në faljet e tyre, madhëronin Mekën dhe mendonin se duhet të kryenin haxhin atje. Ndalonin të ngordhurën, gjakun dhe mishin e derrit. Nga lidhjet farefisnore në martesë ndalonin ato që ndalojnë muslimanët.

Në këtë doktrinë ishin disa njerëz të shquar të administratës në Bagdad. Ndër ta ishte Hilal ibën el Muhassin es Sabiu, drejtuesi i kancelarisë dhe autori i letrave të njohura.217 Ai agjëronte me muslimanët, festonte me ta, jepte zekatin dhe u shmangej të ndaluarave. Njerëzit çuditeshin nga përputhja e tij me muslimanët, ndonëse nuk ishte në fenë e tyre.

Baza e fesë së tyre, sipas pretendimit të vet, është që marrin të mirat e feve dhe doktrinave të botës dhe largohen nga e keqja që ka në to, në fjalë e në vepra. Prandaj u quajtën sabeanë, domethënë “të dalë”: dolën nga përmbajtja ndaj tërësisë dhe hollësive të çdo feje, përveç asaj që vetë e shihnin si të vërtetë.

Kurejshët e quanin Profetin ﷺ “sabi” dhe shokët e tij “subat”. Thuhet “sabe’e er rexhul”, me hemze, kur njeriu del nga një gjë në një tjetër; kurse “saba, jasbu”, kur anon. Prej kësaj është fjala e të Lartësuarit:

Dhe nëse Ti nuk e largon nga unë intrigën e tyre, unë mund të prirem drejt tyre [Jusuf, 33 — pjesë e ajetit].

Pra: do të anoj drejt tyre. Folja me hemze dhe ajo me shkronjë të dobët kanë një kuptim të përbashkët: e para shpreh largimin nga diçka, e dyta afrimin drejt saj. Emri veprues i së parës është “sabi’”, sipas modelit të “kari’”; i së dytës “sabin”, sipas modelit të “kadin”. Shumësi i të parit është “sabi’un”, si “kari’un”; i të dytit “sabun”, si “kadun”. Të dy format janë transmetuar në leximin e Kuranit.

Qëllimi është se kjo bashkësi mori pjesë me gjithë popujt dhe u nda prej tyre. Njësuesit prej saj u bashkuan me muslimanët në besimin e pastër të Ibrahimit, ndërsa idhujtarët u bashkuan me adhuruesit e idhujve dhe i quajtën në të drejtë. Shumica e kësaj bashkësie janë filozofë. Filozofët marrin prej çdo feje, sipas pretendimit të tyre, të mirat për të cilat tregon mendja. Njerëzit e tyre të mençur e quajnë detyrë ndjekjen e profetëve dhe ligjeve të tyre. Disa as e quajnë detyrë, as e ndalojnë. Kurse të pamendët dhe më të ulëtit e tyre e ndalojnë, siç do të vijë kur të përmendet loja e shejtanit me ta.

Pretendimi për ndërmjetës shpirtërorë

Prandaj as këta filozofë dhe as sabeanët nuk ishin ndër bashkësitë e veçanta që kanë një Libër dhe një profet, ndonëse përfshihen ndër ata të cilëve u drejtohet thirrja e të dërguarve. Nuk ka popull për të cilin Allahu të mos e ketë ngritur argumentin e Tij dhe t’ua ketë prerë mundësinë e justifikimit, në mënyrë që njerëzit të mos kenë argument kundër Allahut pas të dërguarve, por argumenti i Tij të jetë kundër tyre.

Sabeanët, pra, janë grupe: njësues, idhujtarë, filozofë dhe njerëz që marrin të mirat e feve e të sekteve pa iu përmbajtur një feje apo sekti të caktuar. Disa i pranojnë profetësitë në përgjithësi dhe ndalen në hollësi; disa i pranojnë në përgjithësi e në hollësi; të tjerë i mohojnë në përgjithësi e në hollësi.

Ata pranojnë se bota ka një Krijues, një Fillues të urtë e të pastër nga të metat dhe mangësitë. Pastaj idhujtarët prej tyre thanë: “Ne nuk kemi rrugë për të arritur te madhështia e Tij përveçse përmes ndërmjetësve. Prandaj duhet t’i afrohemi përmes qenieve shpirtërore pranë Tij: qenieve të afruara e të pastra nga lëndët trupore dhe fuqitë e trupit, të krijuara në pastërti. Ne u afrohemi atyre dhe përmes tyre i afrohemi Atij. Ato janë zotat tanë, të adhuruarit dhe ndërmjetësit tanë te Zoti i zotave dhe i Adhuruari i të adhuruarve. I adhurojmë vetëm që të na afrojnë sa më shumë tek Allahu.

Prandaj duhet t’i pastrojmë shpirtrat nga dëshirat natyrore dhe t’i përsosim sjelljet, duke i larguar nga lidhjet me fuqitë e zemërimit, derisa të krijohet përshtatshmëria mes nesh dhe qenieve shpirtërore dhe shpirtrat tanë të lidhen me to. Atëherë u kërkojmë nevojat tona, ua paraqesim gjendjet dhe u drejtohemi për të gjitha punët. Ato ndërmjetësojnë për ne te Zoti ynë dhe i tyre.

Ky pastrim e ky përsosim arrihen vetëm duke marrë ndihmë nga qeniet shpirtërore, përmes përuljes e përgjërimit me lutje, falje, lëmosha, flijime, temjan dhe formula thirrjeje. Atëherë shpirtrat tanë fitojnë gatishmëri dhe marrin ndihmë pa ndërmjetësinë e të dërguarve. Përkundrazi, marrim nga po ai burim prej të cilit morën të dërguarit, kështu që gjykimi për ne dhe për ta është i njëjtë; ne dhe ata jemi në të njëjtën shkallë.”

Thanë: “Profetët janë si ne në lloj, të përbashkët me ne në lëndë dhe të ngjashëm në trajtë. Hanë nga çfarë hamë dhe pinë nga çfarë pimë. Janë vetëm njerëz si ne, që dëshirojnë të ngrihen mbi ne.”

Ittihadijtë — ndjekësit e Ibën Arabiut, Ibën Seb’init, El Afif et Tilimsanit e të ngjashmëve — i tejkaluan këta me fjalën e prijësit të tyre, Muhamed ibën Arabiut: “I dashuri i Allahut është më lart se i dërguari, sepse merr nga burimi prej të cilit merr engjëlli që ia sjell shpalljen të dërguarit. Prandaj është dy shkallë më lart se ai.”

Këta heretikë e vendosën veten dhe shehlerët e tyre dy shkallë mbi të dërguarit në marrjen e dijes. Vëllezërit e tyre idhujtarë e vendosën veten në shkallën e profetëve për këtë marrje, por nuk pretenduan se ishin më lart.

Qëllimi është se këta i mohuan dy themelet me të cilat erdhën të gjithë të dërguarit e profetët, nga i pari tek i fundit. I pari: adhurimi vetëm i Allahut, pa ortak, dhe mohimi i çdo të adhuruari tjetër përveç Tij. I dyti: besimi në të dërguarit e Tij dhe në atë që sollën nga Allahu, me vërtetim, pranim, nënshtrim e zbatim.

Kjo nuk është veçori vetëm e idhujtarëve sabeanë, siç kanë gabuar shumë autorë të doktrinave. Është doktrina e idhujtarëve të të gjithë popujve. Por shirku i sabeanëve lidhej me yjet dhe botën e sipërme.

Argumenti i Ibrahimit dhe siguria e njësuesve

Prandaj prijësi i njësuesve, paqja dhe bekimet qofshin mbi të, debatoi me ta për pavlefshmërinë e hyjnisë së tyre. Allahu e ka rrëfyer në suren El En’am këtë debat ndër më të bukurit e më të qartët, ku argumenti i tij u shfaq dhe i tyre u rrëzua.

Pasi tregoi se ylli, Hëna dhe Dielli nuk mund të jenë hyjni, për shkak se perëndojnë, dhe se të adhuruarit nuk i shkon të mungojë e të perëndojë, por duhet të jetë i pranishëm, jo i munguar; ashtu siç duhet të jetë ngadhënjyes e nënshtrues, jo i mundur e i nënshtruar, i dobishëm për robërit e tij, që zotëron dëmin e dobinë për adhuruesin e vet, ia dëgjon fjalën, ia sheh vendin, e udhëzon, e drejton dhe ia largon çdo gjë që e dëmton a e lëndon — e kjo i përket vetëm Allahut —, u bë e qartë se çdo i adhuruar përveç Tij është i pavërtetë.

Kur prijësi i njësuesve e pa se Dielli, Hëna dhe yjet nuk ishin të tillë, u ngrit prej tyre tek Ai që i filloi, i krijoi dhe i solli në ekzistencë. Tha:

Unë e kthej fytyrën time vetëm nga Ai që ka krijuar qiejt dhe Tokën, me besimin e pastër, [El En’am, 79 — pjesë e ajetit].

Në këtë ka një tregues se Ai është Krijuesi i vendeve dhe hapësirave ku ata ndodhen, për të cilat kanë nevojë dhe pa të cilat nuk qëndrojnë. Ata kanë nevojë për një vend ku të qëndrojnë dhe për një Krijues që t’i krijojë, t’i drejtojë e t’i zotërojë. Ajo që është nevojtare, e krijuar, e zotëruar dhe e drejtuar nuk mund të jetë zot.

Populli i tij debatoi me të për Allahun; por kush debaton kundër adhurimit të Allahut, argumentin e ka të rrëzuar. Ibrahimi, paqja qoftë mbi të, tha:

A polemizoni me mua për Allahun, ndërkohë që Ai më ka udhëzuar në Rrugën e Drejtë?! [El En’am, 80 — pjesë e ajetit].

Kjo është ndër fjalët më të bukura. Domethënë: a doni të më largoni nga pranimi i Zotit tim, njësimi dhe adhurimi vetëm i Tij dhe të më fusni dyshim për Të, ndërkohë që Ai më udhëzoi dhe ma sqaroi të vërtetën derisa m’u bë si ta shihja me sy? Ai ma sqaroi pavlefshmërinë e shirkut, përfundimin e tij të keq dhe se zotat tuaj nuk janë të përshtatshëm për adhurim; se adhurimi i tyre u sjell adhuruesve dëmin më të madh në këtë botë dhe në tjetrën. Si doni, atëherë, të largohem nga adhurimi e njësimi i Tij drejt shirkut, pasi më udhëzoi tek e vërteta e te rruga e drejtë?

Dobia e debatit është të kërkohet kthimi e kalimi nga e pavërteta tek e vërteta, nga padija te dija dhe nga verbëria te shikimi. Ndërsa debatimi juaj me mua për Zotin e vërtetë — çdo i adhuruar përveç të Cilit është i pavërtetë — përmban të kundërtën.

E frikësuan me zotat e tyre, se mos e godisnin me ndonjë të keqe, ashtu siç idhujtari e frikëson njësuesin me zotin që adhuron bashkë me Allahun. Miku i afërt i Allahut tha:

Unë nuk i kam frikë idhujt tuaj, [El En’am, 80 — pjesë e ajetit].

Sepse zotat tuaj janë tepër të dobët e të përçmuar për ta dëmtuar atë që i mohon dhe e refuzon adhurimin e tyre. Pastaj e ktheu çështjen vetëm te dëshira e Allahut, si i Vetmi prej të Cilit duhet të kihet frikë dhe te i Cili duhet të shpresohet. Tha:

por vetëm nëse Zoti im dëshiron diçka; [El En’am, 80 — pjesë e ajetit].

Ky është përjashtim i shkëputur nga ajo që parapriu. Kuptimi është: nuk u frikësohem zotave tuaj, sepse ata nuk kanë as vullnet, as fuqi. Por nëse Zoti im dëshiron diçka, ajo më arrin e më godet; jo zotat tuaj, të cilët as duan, as dinë gjë. Zoti im ka vullnetin që zbatohet patjetër dhe e ka përfshirë çdo gjë me dije. Cili, atëherë, meriton më shumë të kihet frikë e të adhurohet: Ai i Lartësuari apo ata?

Pastaj i ftoi të merrnin mësim: të kuptonin se po i shoqëronin Atij që ka vullnet të plotë dhe dije të plotë gjëra që nuk kanë as vullnet, as dije. Pastaj tha:

E si t’i kem frikë idhujt tuaj, ndërkohë që ju nuk keni frikë t’i bëni Allahut shok, pa ju zbritur kurrfarë argumenti?! [El En’am, 81 — pjesë e ajetit].

Kjo është një nga mënyrat më të bukura të kthimit të argumentit kundër vetë kundërshtarit: vetë argumenti i mbrojtësit të së pavërtetës tregon prishjen e fjalës së tij dhe pavlefshmërinë e doktrinës së tij. Ata e frikësuan me zotat e tyre, për adhurimin e të cilëve Allahu nuk kishte zbritur asnjë provë. Ishte bërë e qartë pavlefshmëria e hyjnisë së tyre dhe dëmi i adhurimit të tyre. Megjithatë, ju nuk i frikësoheni shirkut tuaj ndaj Allahut dhe adhurimit të zotave të tjerë bashkë me Të! Cili prej të dy grupeve meriton më shumë sigurinë dhe është më i denjë të mos e kapë frika: grupi i njësuesve apo grupi i idhujtarëve?

Allahu i Lartësuar gjykoi mes tyre me gjykimin e drejtë, më të saktë se i cili nuk ka gjykim:

Ata që besojnë, dhe besimin e tyre nuk e përziejnë me padrejtësi, pikërisht atyre u takon siguria dhe ata janë të udhëzuar drejtë.” [El En’am, 82].

Pra, nuk e përzien besimin me shirk. Kur zbriti ky ajet, shokëve të Profetit u erdhi rëndë dhe thanë: “O i Dërguari i Allahut, cili prej nesh nuk i ka bërë padrejtësi vetes?” Ai tha: “Këtu është për qëllim shirku. A nuk e keni dëgjuar fjalën e robit të drejtë:

sepse idhujtaria është, vërtet, padrejtësi e madhe. [Lukman, 13 — pjesë e ajetit].218

Kështu i Lartësuari gjykoi për njësuesit udhëzimin dhe sigurinë, ndërsa për idhujtarët të kundërtën: humbjen dhe frikën. Pastaj tha:

Këto janë argumentet Tona, të cilat Ne ia dhamë Ibrahimit kundër popullit të tij. Ne ngremë kë të duam në shkallë të larta. Vërtet, Zoti yt është i Urtë, i Gjithëdijshëm. [El En’am, 83].

Ebu Muhamed ibën Hazmi tha: “Ajo që ndiqnin sabeanët ishte feja më e lashtë në rrjedhën e kohës dhe mbizotëronte në botë, derisa shpikën risi e ndryshuan ligjet e saj. Atëherë Allahu u dërgoi Ibrahimin, mikun e Tij të afërt, me fenë e Islamit që ne ndjekim sot, për ta ndrequr atë që kishin prishur, me besimin e pastër e të lehtë që Muhamedi, i Dërguari i Allahut ﷺ, na solli prej Allahut të Lartësuar. Në atë kohë dhe më pas ata quheshin njësues.”

Unë them: ata janë dy grupe, sabeanë idhujtarë dhe sabeanë njësues. Mes tyre ka pasur debate dhe Shehristani ka përmendur disa prej tyre në librin e vet.

13

Dehrijtë dhe dallimi mes urtësisë së shpalljes e doktrinave filozofike

Mohimi i Krijuesit dhe tri rrënjët e devijimit

Dehrijtë janë njerëz që ia mohuan veprave të krijuara Bërësin e tyre. Thanë atë që Allahu e ka rrëfyer prej tyre:

Ata thonë: “Nuk ka tjetër veç jetës sonë të kësaj bote; vdesim e jetojmë, dhe nuk na shkatërron veçse koha.” [El Xhathije, 24 — pjesë e ajetit].

Këta janë dy grupe. Njëri tha se, kur Krijuesi i Lartësuar i krijoi sferat qiellore me një lëvizje tepër të madhe, ato u rrotulluan kundër Tij dhe e dogjën; Ai nuk mundi t’i kontrollonte e t’ua ndalte lëvizjet.

Grupi tjetër tha se gjërat nuk kanë fare fillim, por vetëm kalojnë nga mundësia në aktualitet. Kur ajo që ishte potenciale del në aktualitet, gjërat — të përbërat dhe të thjeshtat — formohen prej vetes, jo prej diçkaje tjetër.

Thanë se bota është e përhershme, ka qenë e do të jetë gjithmonë; nuk ndryshon dhe nuk zhduket. Sipas tyre, është e pamundur që Krijuesi të bëjë një vepër që prishet e zhduket, përveç nëse prishet e zhduket edhe Ai bashkë me veprën. Kjo botë është ajo që i mban pjesët e veta.

Këta janë mohuesit e vërtetë dhe më të mëdhenjtë e tyre. Ky mohim u përhap te grupet e tjera mohuese, pavarësisht ndryshimeve të mendimeve dhe të shkallëve të mohimit mes tyre. Ashtu si sëmundja e shirkut, në rrënjë e në hollësi, u përhap te grupet e idhujtarëve, megjithëse ndryshojnë në doktrinat e tyre; dhe si mohimi i profetësive, në rrënjë e në hollësi, u përhap tek të gjithë ata që e mohuan profetësinë, ndonjë cilësi të saj, ose e pranuan përgjithësisht por mohuan qëllimin, thelbin apo një pjesë të tij.

Sëmundja dhe sprova e këtyre tri grupeve u përhapën mes njerëzve. Prej tyre nuk shpëtuan veçse ndjekësit e të dërguarve, që e njohin të vërtetën e asaj që ata sollën dhe që i përmbahen asaj, e jo diçkaje tjetër, haptazi e fshehtazi.

Sëmundja e mohimit, sëmundja e shirkut dhe sëmundja e kundërshtimit të të Dërguarit e e mohimit të asaj që solli, apo të një pjese prej saj, janë rrënja e sprovës së botës, burimi i çdo të keqeje dhe themeli i çdo të pavërtete. Nuk ka grup prej njerëzve të herezisë, së pavërtetës dhe bidatit që fjala e tij të mos rrjedhë nga këto tri rrënjë ose prej disa prej tyre.

Nëse shpëton prej tyre, ke shpëtuar prej një të keqeje të madhe;
përndryshe, nuk mendoj se do të shpëtosh.

Kuptimi i filozofisë dhe urtësia e të dërguarve

Këto tri sprova u përhapën në shumë grupe filozofësh, por jo në të gjithë. Sepse filozofia, si e tillë, nuk i kërkon këto përfundime: kuptimi i saj është dashuria për urtësinë. Fjala “filozof” vjen nga “filasofa”, domethënë dashuri për urtësinë: “fila” është dashuria dhe “sofa” është urtësia.

Urtësia është dy llojesh: në fjalë dhe në vepra. Urtësia në fjalë është të thuash të vërtetën; urtësia në vepra është të bësh të drejtën. Çdo grup ka një urtësi të cilës i përmbahet. Më e saktë është urtësia e atyre që e kanë më afër urtësisë së të dërguarve, të cilën ata e sollën nga Allahu i Lartësuar.

I Lartësuari thotë për profetin e Tij, Daudin, paqja qoftë mbi të:

dhe i dhamë atij urtësi dhe aftësinë për gjykim të drejtë. [Sad, 20 — pjesë e ajetit].

Për Mesihun, paqja qoftë mbi të, thotë:

Ai (Allahu) do t’i mësojë atij shkrimin, Urtësinë, Teuratin dhe Inxhilin. [Al Imran, 48].

Për Jahjanë, paqja qoftë mbi të, thotë:

Dhe, ndërsa ishte ende fëmijë, Ne i dhamë atij urtësinë, [Merjem, 12 — pjesë e ajetit].

Fjala “hukm” këtu do të thotë urtësi. Të Dërguarit të Tij, Muhamedit ﷺ, i tha:

Allahu të zbriti ty Librin dhe Urtësinë, [En Nisa, 113 — pjesë e ajetit].

Dhe tha:

Ai ia jep urtësinë kujt të dojë, dhe cilitdo që i jepet urtësia, vërtet, i është dhënë mirësi e madhe. [El Bekare, 269 — pjesë e ajetit].

Njerëzve të shtëpisë së të Dërguarit të Tij u tha:

Dhe, kujtoni vazhdimisht atë që lexohet në shtëpitë tuaja nga shpalljet e Allahut dhe nga Urtësia (Suneti). Vërtet, Allahu është i Butë, i Gjithëditur. [El Ahzab, 34].

Urtësia që sollën të dërguarit është urtësia e vërtetë. Ajo përmban dijen e dobishme dhe veprën e mirë, udhëzimin dhe fenë e vërtetë, qëllimin e së vërtetës në besim, fjalë e vepra. Allahu i Lartësuar e shpërndau këtë urtësi mes profetëve e të dërguarve të Tij dhe e bashkoi te Muhamedi ﷺ, ashtu siç bashkoi tek ai të mirat që ua kishte ndarë profetëve përpara tij. Në Librin e tij bashkoi dije e vepra që ishin shpërndarë në Librat e mëparshëm.

Sikur të mblidhej gjithë urtësia e saktë e botës, nga çdo grup, ajo do të ishte kundrejt urtësisë që iu dha atij, paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të, një pjesë aq e vogël sa njerëzit nuk mund ta përcaktojnë raportin e saj.

Qëllimi është se “filozofë” është një emër i përgjithshëm për ata që e duan dhe e parapëlqejnë urtësinë. Por në përdorimin e shumë njerëzve ky emër është bërë i posaçëm për këdo që del nga fetë e profetëve dhe ndjek vetëm atë që, sipas pretendimit të tij, e kërkon mendja.

Edhe më posaçërisht, në përdorimin e të mëvonshmëve, ai është bërë emër për ndjekësit e Aristotelit, në veçanti për peripatetikët. Janë ata, mënyrën e të cilëve Ibën Sina e përpunoi, e shtjelloi dhe e mbështeti. Kjo është ajo që njohin skolastikët e mëvonshëm; madje nuk njohin tjetër veç saj.

Këta janë vetëm një grup i veçuar ndër grupet e filozofëve dhe mendimi i tyre është vetëm njëri nga mendimet e tyre. Madje është thënë se askush mes tyre nuk e pohonte amshueshmërinë e sferave qiellore përveç Aristotelit dhe pasuesve të tij. Ai është i pari që njihet se tha se kjo botë është e amshuar. Mjeshtrit përpara tij pohonin se ajo është e krijuar, pranonin Bërësin e saj dhe se Ai është i ndarë nga bota, mbi botën e mbi qiejt me Vetë Qenien e Tij.

Pohimet që autori përcjell nga Ibën Rushdi dhe Ebu Berekat el Bagdadi

Këtë e përcjell prej tyre njeriu që e njihte më së miri në kohën e vet doktrinën e tyre, Ebu el Uelid ibën Rushdi, në librin Menahixh el Edille. Në pjesën për drejtimin ai thotë:

“Sa për këtë cilësi, njerëzit e Sheriatit ia kanë pohuar Allahut të Lartësuar që nga fillimi, derisa e mohuan mu’tezilët. Pastaj të mëvonshmit e esh’arijve, si Ebu el Mealiu dhe ata që e ndoqën mendimin e tij, i pasuan në mohim.”

Më tej thotë: “Të gjitha ligjet hyjnore janë ndërtuar mbi atë se Allahu është në qiell, se prej Tij engjëjt zbresin me shpalljen te profetët, se prej qiejve zbritën Librat dhe se drejt tyre u ngrit Profeti ﷺ në Miraxh, derisa iu afrua Sidretu el Muntehasë. Të gjithë urtarët janë pajtuar se Allahu dhe engjëjt janë në qiell, ashtu siç janë pajtuar të gjitha ligjet hyjnore për këtë.”

Pastaj e mbështet këtë me argumentim mendor dhe shpjegon pavlefshmërinë e dyshimit për shkak të të cilit e mohuan xhehmijtë dhe ata që u pajtuan me ta. Derisa thotë: “Nga kjo të është bërë e qartë se pohimi i drejtimit kërkohet nga Sheriati dhe mendja; se ky është mësimi që solli Sheriati dhe mbi të cilin u ndërtua. Rrëzimi i këtij parimi është rrëzim i ligjeve hyjnore.”

Ky njohës i doktrinave të tyre, i cili e njeh filozofinë më mirë se Ibën Sina dhe të ngjashmit me të, të ka përcjellë pajtimin e urtarëve se Allahu i Lartësuar është në qiell, mbi botën. Ata që futen pa njohuri për të treguar mendimet e njerëzve nuk e përcjellin këtë, ose nga padija, ose qëllimisht. Shumicën e atyre që kemi parë të tregojnë doktrinat e tyre dhe mendimet e njerëzve, i kemi gjetur të tillë.

Po kështu, mjeshtrit e tyre pajtohen për pohimin e cilësive e veprave, krijimin e botës dhe se veprat që kryhen me zgjedhje qëndrojnë te Qenia e Tij të Lartësuar. Këtë e përmendi filozofi i Islamit në kohën e vet, Ebu Berekat el Bagdadi, dhe e shpjegoi me hollësi të madhe. Ai tha: “Nuk mund të qëndrojë të qenët e Zotit të Lartësuar Zot i botëve përveçse me këtë. Mohimi i kësaj çështjeje mohon zotërimin e Tij.” Tha edhe: “Më i drejtë është madhërimi duke hequr dorë nga ky lloj madhërimi dhe dëlirësimi duke hequr dorë nga ky lloj dëlirësimi.”

13

Kritika e peripatetikëve dhe e shpjegimit të tyre për besimin

Aristoteli dhe ndjekësit e tij

Mjeshtrit e hershëm dhe njohësit e tyre i madhëronin të dërguarit e ligjet hyjnore, e quanin detyrë ndjekjen e tyre, u nënshtroheshin fjalëve të tyre dhe pranonin se ajo që sollën ishte një shkallë tjetër përtej shkallës së mendjes; se mendja dhe urtësia e të dërguarve ishin mbi mendjen dhe urtësinë e njerëzve të tjerë.

Nuk flisnin për çështjet hyjnore, por ua linin të dërguarve fjalën për to. Thoshin: “Dijet tona janë vetëm matematika, shkencat e natyrës dhe ato që lidhen me to.” Pranonin se bota është e krijuar. Autorët e doktrinave përcjellin se i pari që njihet për mendimin e amshueshmërisë së kësaj bote ishte Aristoteli. Ai ishte idhujtar dhe adhuronte idhujt. Ka fjalë për hyjnoren që janë gabim nga fillimi në fund.

Grupet e muslimanëve i janë kundërpërgjigjur, madje edhe xhehmijtë, mu’tezilët, kaderijtë, rafidijtë dhe filozofët e Islamit ia kundërshtuan ato. Për këtë temë solli gjëra që njerëzit e mençur i përqeshin.

Mohoi që Allahu i Lartësuar të dijë ndonjë gjë prej qenieve ekzistuese. E mbështeti këtë duke thënë se, sikur të dinte diçka, do të përsoset përmes asaj që di dhe nuk do të ishte i përsosur në Vetvete; dhe se do ta kapnin lodhja e rraskapitja nga përfytyrimi i gjërave të njohura. Ky është, pra, kulmi i mendjes së këtij mësuesi e mjeshtri!

Ebu Berekat e ka përcjellë këtë dhe është zgjeruar në rrëzimin e këtyre argumenteve e në përgjigjen ndaj tyre.

E vërteta e doktrinës që ky mësues ua la ndjekësve të tij ishte mohimi i Allahut të Lartësuar, i engjëjve, Librave, të dërguarve dhe Ditës së Fundit. Në gjurmët e tij ecën ndjekësit heretikë, që mbulohen me pretendimin se ndjekin të dërguarit, ndërkohë që janë të shkëputur nga gjithçka që ata sollën. Ndjekësit e madhërojnë mbi madhërimin që u bëhet profetëve. E paraqesin atë që sollën profetët përpara fjalëve të tij: atë që u përputhet e pranojnë, atë që u kundërshton nuk e marrin fare parasysh.

E quajnë “Mësuesi i Parë”, sepse ishte i pari që u vendosi mësimet e logjikës, ashtu si El Halil ibën Ahmedi ishte i pari që vendosi metrikën e poezisë.

Aristoteli dhe ndjekësit e tij pretenduan se logjika është peshorja e kuptimeve, ashtu si metrika është peshorja e poezisë. Por shqyrtuesit muslimanë e kanë shpjeguar prishjen e kësaj peshoreje, shtrembërinë e saj, shtrembërimin që u bën mendjeve dhe turbullimin që u sjell. Kanë shkruar shumë për ta kundërshtuar e për t’ia shfaqur paqëndrueshmërinë. I fundit që shkroi për këtë ishte Shejhul Islam Ibën Tejmije: hartoi dy libra, një të madh e një të vogël, për ta kundërshtuar e rrëzuar. Në ta shpjegoi kundërthëniet, paqëndrueshmërinë dhe prishjen e shumë parimeve të saj. Kam parë edhe një shkrim të Ebu Seid es Sirafiut për këtë.

Qëllimi është se heretikët ecën në gjurmët e këtij Mësuesi të Parë, derisa radha u erdhi te Mësuesi i tyre i Dytë, Ebu Nasr el Farabiu. Ai u vendosi mësimet e tingujve, ashtu si i pari u kishte vendosur mësimet e shprehjeve. Pastaj u zgjerua në artin e logjikës, e shtjelloi, shpjegoi filozofinë e Aristotelit dhe e përpunoi gjerësisht. Ishte në rrugën e pararendësit të vet: mohimin e Allahut të Lartësuar, të engjëjve, Librave, të dërguarve dhe Ditës së Fundit.

Sipas këtyre, çdo filozof që nuk është i tillë nuk është filozof i vërtetë. Kur shohin një njeri që beson Allahun, engjëjt, Librat, të dërguarit dhe takimin me Të dhe që i përmbahet ligjit të Islamit, e quajnë të paditur e mendjetrashë. Nëse është dikush për dijen e zotësinë e të cilit nuk dyshojnë, e akuzojnë se maskohet me petkun e fesë për të fituar zemrat e masës.

Pra, herezia dhe mohimi janë për këta pjesë e asaj që quhet virtyt, ose kusht i tij.

Pohimet e tyre për Allahun, engjëjt dhe Librat

Ndoshta ndonjë i paditur do të thotë: “U treguam të padrejtë kur ua atribuuam mohimin e Allahut, engjëjve, Librave dhe të dërguarve të Tij.” Kjo nuk është larg padijes së tij për mendimet e këtyre njerëzve dhe për të vërtetat e Islamit.

Dije se Allahu — i dëlirësuar e i lartësuar nga fjalët e tyre —, sipas tyre dhe sipas asaj që shpjegoi më i shquari i të mëvonshmëve të tyre, zëdhënësi dhe shembulli që e vendosin përpara të dërguarve, Ebu Ali ibën Sina, është “ekzistenca absolute, me kushtin e absolutësisë”. Sipas tyre, tek Ai nuk qëndron asnjë cilësi pohuese, nuk bën asgjë me zgjedhjen e Vet dhe nuk di asgjë prej qenieve ekzistuese. Nuk di numrin e sferave qiellore, as ndonjë nga të fshehtat; nuk ka fjalë që qëndron tek Ai dhe as cilësi.

Dihet se kjo është vetëm një përfytyrim i supozuar në mendje, që nuk ka realitet. Gjithçka ku arrin është që mendja ta supozojë e ta përfytyrojë, ashtu si supozon gjëra të imagjinuara.

Ky nuk është Zoti tek i Cili ftuan të dërguarit dhe të Cilin e njohën popujt. Mes këtij zoti tek i cili ftojnë heretikët — të cilin e zhveshën nga qenia vetjake, nga çdo cilësi pohuese e çdo vepër me zgjedhje, duke thënë se nuk është as brenda botës, as jashtë saj, as i lidhur me të, as i ndarë prej saj, as mbi të, as poshtë saj, as përpara, as prapa, as në të djathtë, as në të majtë — dhe Zotit të botëve, të Adhuruarit të të dërguarve, ka dallim si mes ekzistencës dhe mosekzistencës, mohimit dhe pohimit.

Çdo qenie ekzistuese që mund të supozosh është më e plotë se ky zot tek i cili ftojnë heretikët e që e gdhendën mendimet e tyre. Madje idhujt e gdhendur me duar kanë ekzistencë, kurse ky zot nuk ka ekzistencë dhe është e pamundur të ekzistojë veçse në mendje.

Megjithatë, fjala e këtyre heretikëve është më e mirë se ajo e Mësuesit të tyre të Parë, Aristotelit. Sepse këta pohuan një ekzistencë të domosdoshme dhe një ekzistencë të mundshme, që është pasojë e saj dhe rrjedh prej saj si pasoja prej shkakut. Kurse Aristoteli e pohoi vetëm si parim mendor të shumësisë dhe si shkak qëllimor të lëvizjes së sferës qiellore. Ai e tha shprehimisht se nuk njeh asgjë dhe nuk vepron me zgjedhje.

Ajo që gjendet në librat e të mëvonshmëve si përshkrim i doktrinës së tij është vendosje e Ibën Sinas. Ai u përpoq me sa mundi ta afronte doktrinën e pararendësve të vet heretikë me fenë islame. Më së shumti arriti ta afronte me fjalët e xhehmijve skajorë në mohimin e tyre. E megjithatë këta të fundit, në skajshmërinë e mohimit të cilësive, kanë doktrinë më të drejtë e fjalë më të saktë se ata. Ky është lajmi që kanë për besimin në Allahun e Madhëruar.

Sa për besimin në engjëjt, ata as nuk i njohin dhe as nuk besojnë në ta. Sipas tyre, engjëjt janë trajta të ndritshme që profeti, sipas pretendimit të tyre, i përfytyron brenda vetes. Ato janë “mendjet”, sipas tyre: qenie të shkëputura nga lënda, që nuk janë as brenda botës, as jashtë saj, as mbi qiejt, as poshtë tyre. Nuk janë qenie që lëvizin, ngjiten, zbresin, drejtojnë diçka, flasin apo shkruajnë veprat e robit. Nuk kanë fare ndjesi e lëvizje, nuk kalojnë nga një vend në një tjetër, nuk rreshtohen pranë Zotit të tyre dhe nuk falen.

Nuk kanë asnjë veprim në punët e botës: nuk ia marrin shpirtin robit, nuk ia shkruajnë furnizimin, afatin e jetës dhe veprën; nuk ka një të ulur në të djathtë e një në të majtë. Sipas tyre, asgjë prej këtyre nuk ka realitet.

Ndonjëri prej tyre, për t’iu afruar Islamit, thotë se engjëjt janë fuqitë e mira e të virtytshme brenda robit, kurse shejtanët fuqitë e liga e të ulëta. Kjo ndodh kur përpiqen t’i afrohen Islamit dhe të dërguarve.

Sa për Librat, sipas tyre Allahu nuk ka fjalë që e ka zbritur në tokë përmes engjëllit. Sepse, sipas tyre, Ai nuk ka thënë asgjë, nuk thotë dhe nuk mund të flasë. Ai që kërkon t’u afrohet muslimanëve thotë se Librat e zbritur janë një rrjedhje që vjen prej Mendjes Vepruese mbi shpirtin e përgatitur, të virtytshëm e të pastër. Kuptimet marrin trajtë dhe formohen brenda tij, saqë ai i përfytyron si zëra që i flasin. Ndonjëherë përfytyrimi forcohet derisa i sheh si trajta të ndritshme që i flasin; mund të forcohet aq sa t’ua përfytyrojë edhe disa të pranishmëve, të cilët i shohin dhe e dëgjojnë fjalën e tyre. Por asgjë prej këtyre nuk ka realitet jashtë mendjes.

Shpjegimi i tyre për profetësinë dhe ringjalljen

Sa për të dërguarit e profetët, sipas tyre profetësia ka tri veçori dhe kush i plotëson është profet. E para: fuqia e intuitës, me të cilën e kap shpejt termin e mesëm të argumentit. E dyta: fuqia e përfytyrimit dhe e krijimit të përfytyrimit te të tjerët, me të cilën njeriu përfytyron brenda vetes trajta të ndritshme që i flasin, ua dëgjon fjalën dhe ua përfytyron të tjerëve. E treta: fuqia e ndikimit, përmes veprimit mbi lëndën e parë të botës.

Sipas tyre, kjo arrihet kur shpirti shkëputet nga lidhjet dhe lidhet me qeniet e ndara nga lënda, prej mendjeve e shpirtrave abstraktë. Këto veçori fitohen përmes ushtrimit. Prandaj ata që ndoqën sufizmin sipas kësaj doktrine, si Ibën Seb’ini, Ibën Hudi e të ngjashmit, e kërkuan profetësinë.

Për këta profetësia është një zanat ndër zanate, madje ndër më fisnikët, si politika; për më tepër, ajo është qeverisja e masës. Shumë prej tyre nuk kënaqen me të, por thonë: “Filozofia është profetësia e elitës, kurse profetësia është filozofia e masës.”

Sa për besimin në Ditën e Fundit, ata nuk e pranojnë çarjen e qiejve, shpërndarjen e yjeve dhe ringjalljen e trupave. Nuk pranojnë as se Allahu i krijoi qiejt e Tokën në gjashtë ditë dhe se e solli këtë botë në ekzistencë pasi nuk ishte.

Prandaj nuk kanë as zanafillë, as ringjallje, as krijues, as profetësi, as Libra që zbritën prej qiellit e që Allahu i foli, as engjëj që zbritën me shpallje nga Allahu i Lartësuar. Feja e hebrenjve dhe e të krishterëve, edhe pas shfuqizimit e ndryshimit, është më e mirë dhe më pak e rëndë se feja e këtyre.

Të mjafton si padije për Allahun, Emrat, Cilësitë dhe veprat e Tij fjala e atij që thotë se, sikur Ai të dinte qeniet ekzistuese, do ta kapte lodhja e rraskapitja dhe do të përsoset përmes dikujt tjetër. Të mjafton si braktisje, humbje e verbëri të ecësh pas këtyre njerëzve, të mendosh mirë për ta dhe t’i quash njerëz të mendjes.

Të mjafton për t’u çuditur nga padija e humbja e tyre ajo që thanë për vargun e qenieve dhe rrjedhjen e botës prej mendjeve e shpirtrave. Në fund e çuan zanafillën e kësaj rrjedhjeje tek një i vetëm në çdo pikëpamje, i cili nuk di çfarë ka rrjedhur prej tij, nuk ka fuqi mbi të, as vullnet; prej tij ka rrjedhur vetëm një.

Nëse në atë që rrjedh ka shumësí në ndonjë pikëpamje, atëherë parimi që vendosën bie. Nëse nuk ka fare shumësí, atëherë prej tij duhet të rrjedhë vetëm një tjetër si ai. Por shumësia dhe larmia e qenieve e përgënjeshtrojnë këtë mendim, që është qesharak për njerëzit e mençur dhe për ata që kanë mendje të shëndoshë.

E gjithë kjo është nga ngatërrimet e Ibën Sinas dhe dëshira e tij për ta afruar këtë doktrinë me ligjet hyjnore. Sa larg! Përndryshe, Mësuesi i Parë nuk pohoi fare një krijues të botës. Ai ishte mohues, idhujtar, mohues i profetësive e i ringjalljes; nuk kishte as zanafillë, as ringjallje, as të dërguar, as Libër.

Razi dhe pasuesit e tij nuk njohin nga doktrinat e filozofëve veçse rrugën e tij. Por doktrinat e mendimet e tyre janë të shumta. I kanë përmendur autorët e doktrinave, si Esh’ariu në librin e tij të madh mbi mendimet, Ebu Isa el Uerraku dhe Hasen ibën Musa en Neubekhti.

Ebu el Uelid ibën Rushdi e përshkruan doktrinën e Aristotelit ndryshe nga Ibën Sina dhe e quan këtë të fundit të gabuar në shumë vende. Edhe Ebu Berekat el Bagdadi e përcjell vetë fjalën e tij ndryshe nga ajo që përcjell Ibën Sina.

13

Filozofët grekë dhe fillimi i rrëfimit për kuvendet e krishtera

Aleksandri dhe Sokrati

Filozofët nuk i përkasin vetëm një populli; ata gjenden te të gjithë popujt. Ndonëse njerëzit që janë marrë me përcjelljen e mendimeve të tyre njohin zakonisht filozofët grekë, këta janë vetëm një grup prej grupeve të filozofëve.

Grekët ishin një popull me mbretëri e mbretër, kurse dijetarët e tyre ishin filozofët. Ndër mbretërit e tyre ishte Aleksandri i Maqedonisë, biri i Filipit. Ai nuk është Aleksandri Dhulkarnejn,219 historinë e të cilit Allahu i Lartësuar e ka treguar në Kuran. Mes tyre ka shumë shekuj dhe dallimi në fe është tepër i madh.

Dhulkarnejni ishte një njeri i drejtë, që e njësonte Allahun e Lartësuar dhe besonte Allahun, engjëjt, Librat, të dërguarit dhe Ditën e Fundit. Luftonte kundër adhuruesve të idhujve, arriti skajet lindore e perëndimore të tokës dhe ndërtoi pengesën mes njerëzve dhe Jexhuxh e Mexhuxhëve. Kurse ky maqedonasi ishte idhujtar, adhuronte idhujt bashkë me popullin e mbretërisë së tij.

Mes tij dhe Mesihut kishte rreth një mijë e gjashtëqind vjet; të krishterët e datojnë sipas tij.220 Aristoteli ishte ministri i tij dhe ishte idhujtar që adhuronte idhujt. Aleksandri ishte ai që sulmoi Darën, birin e Darës, mbretin e Persisë, në zemër të vendit të tij: ia rrëzoi fronin, ia copëtoi mbretërinë dhe ia shpërndau ushtrinë. Pastaj hyri në Kinë, Indi dhe vendet e turqve, vrau e zuri robër.

Grekët kishin në mbretërinë e tij fuqi e epërsi falë ministrit të tij, Aristotelit, që ishte këshilltari, ministri dhe drejtuesi i punëve të mbretërisë. Pas tij, grekët patën disa mbretër që njiheshin si Ptolemej; secili quhej Ptoleme, ashtu si mbreti i persëve quhej Kisra dhe mbreti i romakëve Kajser.

Pastaj romakët i mundën dhe ua morën mbretëritë; ata u bënë nënshtetas të tyre dhe mbretëria e tyre mori fund. Sundimi kaloi te romakët dhe mbretëria u bë një. Vazhdonin në shirk, në adhurimin e idhujve, që ishte feja e tyre e hapur dhe feja e etërve të tyre.

Ndër ta u shfaq Sokrati, njëri prej nxënësve të Pitagorës. Ishte ndër adhuruesit e tyre e ndër ata që i përkushtoheshin hyjnisë. I kundërshtoi haptazi në adhurimin e idhujve dhe u doli përballë krerëve me argumente e prova për pavlefshmërinë e atij adhurimi. Masa u ngrit kundër tij dhe e detyroi mbretin ta vriste.

Mbreti e futi në burg për t’i mbajtur larg prej tij, por idhujtarët nuk u kënaqën veçse me vrasjen e tij. Për shkak të frikës nga e keqja e tyre, i dha të pinte helm, pas debateve të gjata që pati me ta.

Doktrina e tij për cilësitë ishte afër doktrinës së atyre që i pohojnë. Tha: “Ai është Zoti i çdo gjëje, Krijuesi dhe Caktuesi i saj. Ai është i Fuqishëm, domethënë i paprekshëm, që nuk i bëhet padrejtësi; dhe i Urtë, domethënë që i kryen veprat e Tij me përpikëri e rend.”

Tha: “Dija, fuqia, ekzistenca dhe urtësia e Tij janë pa fund. Mendja nuk arrin t’i përkufizojë.”

Tha: “Kufizimi i krijesave është sipas mundësisë së atyre që i pranojnë format, jo sipas urtësisë e fuqisë. Meqë lënda nuk mund të pranojë forma pa fund, format u kufizuan; jo për shkak të koprracisë së Dhuruesit, por për shkak të paaftësisë së lëndës.”

Tha: “Prandaj urtësia hyjnore kërkoi që, edhe pse krijesat janë të kufizuara në qenie, formë, shtrirje e vend, të mos kenë fund në kohë nga ana e mbarimit, ndryshe nga ana e fillimit. Urtësia kërkoi ruajtjen e individëve përmes ruajtjes së llojeve, duke përtërirë të ngjashmit e tyre: individët ruhen përmes vazhdimësisë së llojeve dhe llojet ruhen përmes përtëritjes së individëve. Kështu fuqia nuk arrin ndonjë kufi fundor dhe urtësia nuk ndalet në ndonjë cak.”

Ndër mendimet e tij ishte se cilësia më e veçantë me të cilën përshkruhet Zoti i Lartësuar është të qenët i Gjallë dhe Mbajtës i gjithçkaje. Sepse dija, fuqia, bujaria dhe urtësia përfshihen në të qenët e Tij i Gjallë dhe Mbajtës i gjithçkaje. Këto dy cilësi i përmbledhin të gjitha.

Thoshte: “Ai është i Gjallë dhe Flet nga Vetë Qenia e Tij — pra nga Vetja dhe jeta e Tij —, kurse të folurit dhe jeta jonë nuk janë nga vetë qenia jonë.221 Prandaj jetës e të folurit tonë u vijnë mosekzistenca, shuarja e prishja, kurse jetës dhe të folurit të Tij jo.”

Fjala e tij për ringjalljen, cilësitë dhe zanafillën është më afër fjalëve të profetëve se fjala e të tjerëve. Në përgjithësi, ai ishte më i afërti prej tyre në vërtetimin e të dërguarve. Për këtë e vrau populli i vet.

Thoshte: “Kur vjen urtësia, dëshirat u shërbejnë mendjeve; kur largohet, mendjet u shërbejnë dëshirave.”

Tha: “Mos i detyroni fëmijët të ndjekin gjurmët tuaja, sepse ata janë krijuar për një kohë tjetër nga koha juaj.”

Tha: “Duhet të pikëllohesh për jetën e të gëzohesh për vdekjen, sepse njeriu jeton që të vdesë, pastaj vdes që të jetojë.”

Tha: “Zemrat e të dashuruarve pas njohjes së të vërtetave janë minbere të engjëjve; zemrat e atyre që parapëlqejnë dëshirat janë vende ku ulen shejtanët.”

Tha: “Jeta ka dy kufij: shpresën dhe afatin. Me të parin vazhdon, me të dytin shuhet.”

Platoni, Ibën Sina dhe Nasir et Tusi

Edhe Platoni njihej për njësimin, kundërshtimin e adhurimit të idhujve dhe pohimin se bota është e krijuar. Ishte nxënës i Sokratit dhe, kur ky vdiq, i zuri vendin dhe u ul në karrigen e tij.

Thoshte: “Bota ka një Bërës, që e solli në ekzistencë dhe e krijoi nga asgjëja; të amshuar, të domosdoshëm në Vetvete dhe njohës të gjithçkaje që mund të dihet.” Tha: “Nuk ka në ekzistencë formë e gjurmë, shëmbëllimi i së cilës të mos jetë te Krijuesi i Lartësuar.” Ka për qëllim ekzistencën e formave të gjërave të njohura në dijen e Tij.

Ai i pohonte cilësitë dhe krijimin e botës dhe e kundërshtonte adhurimin e idhujve. Por nuk iu doli haptazi përballë popullit duke ua kundërshtuar e qortuar zotat, prandaj e lanë të qetë. Ia njihnin vlerën dhe dijen.

Platoni e pohoi shprehimisht krijimin e botës, siç e kishin pohuar mjeshtrit e hershëm. Këtë e përcolli prej tij nxënësi i vet, Aristoteli, por e kundërshtoi dhe pretendoi se bota është e amshuar. E pasuan në këtë heretikët e filozofëve, ata që u përkisnin feve dhe të tjerët, derisa radha erdhi te Ebu Ali ibën Sina. Ai u përpoq me të gjitha mundësitë ta afronte këtë mendim me mendimin e ndjekësve të feve. Por sa larg janë përputhja e kundërthënieve dhe bashkimi i të kundërtave! Të dërguarit e Allahut, Librat e Tij dhe ndjekësit e të dërguarve janë në njërën anë, kurse këta njerëz në anën tjetër.

Ibën Sina tregoi për veten: “Unë dhe babai im jemi nga ndjekësit e thirrjes së El Hakimit.”222 Pra, ishte prej karmatëve batinij, të cilët nuk besojnë në zanafillë, ringjallje, Zot krijues apo të dërguar që vjen nga Allahu i Lartësuar.

Këta ishin heretikë që mbuloheshin me rafidizëm dhe fshihnin mohim të plotë. Ia atribuonin veten familjes së të Dërguarit ﷺ, ndërsa ai dhe familja e tij janë të pastër prej tyre, në prejardhje e në fe. Vrisnin njerëzit e dijes e të besimit dhe linin të lirë njerëzit e herezisë, shirkut e mohimit. Nuk e quanin të ndaluar asnjë ndalesë dhe nuk e quanin të lejuar asnjë lejim. Në kohën e tyre dhe për elitën e tyre u shkruan Traktatet e Vëllezërve të Pastërtisë.

Kur radha erdhi te përkrahësi i shirkut e i mohimit, heretiku dhe ministri i heretikëve, Nasir et Tusi, ministri i Hulagut, ai e shfryu mllefin mbi ndjekësit e të Dërguarit dhe njerëzit e fesë së tij. I vuri nën shpatë derisa u kënaqën vëllezërit e tij heretikë dhe vetë ai gjeti kënaqësi. Vrau kalifin,223 gjykatësit, juristët dhe dijetarët e hadithit; kurse filozofët, astrologët, natyralistët dhe magjistarët i la gjallë. Vakëfet e medreseve, xhamive dhe vendeve të qëndrimit ua kaloi atyre, duke i bërë njerëzit e tij të veçantë dhe të afërt.

Në librat e vet mbrojti amshueshmërinë e botës, pavlefshmërinë e ringjalljes dhe mohimin e cilësive të Zotit të Madhëruar: dijen, fuqinë, jetën, dëgjimin e shikimin. Tha se Ai nuk është as brenda botës, as jashtë saj dhe se mbi Fron nuk ka fare një Zot që adhurohet.

U ngriti heretikëve shkolla dhe deshi t’i vendoste El Isharat të prijësit të heretikëve, Ibën Sinas, në vend të Kuranit, por nuk mundi. Tha: “Ky është Kurani i elitës, kurse ai është Kurani i masës.” Deshi ta ndryshonte namazin e ta bënte dy falje, por nuk ia arriti. Në fund mësoi magjinë dhe u bë magjistar që adhuronte idhujt.

Muhamed esh Shehristani e kundërshtoi Ibën Sinan në një libër që e quajti El Musara’a. Aty rrëzoi mendimin e tij për amshueshmërinë e botës, mohimin e ringjalljes, mohimin e dijes e të fuqisë së Zotit të Lartësuar dhe të krijimit të botës prej Tij. Atëherë përkrahësi i herezisë u ngrit kundër tij dhe e kundërshtoi me një libër që e quajti Musara’at el Musara’a. Ne i kemi parë të dy librat.

Në të ai mbrojti se Allahu i Lartësuar nuk i krijoi qiejt e Tokën në gjashtë ditë, se nuk di asgjë, se nuk vepron me fuqinë e zgjedhjen e Vet dhe se nuk i ringjall ata që janë në varre. Në përgjithësi, ky heretik dhe ndjekësit e tij ishin ndër mohuesit e Allahut, engjëjve, Librave, të dërguarve dhe Ditës së Fundit.

Përhapja e mohimit dhe pasojat që përmend autori

Filozofia që ndjekësit e këtyre lexojnë sot është marrë nga ai dhe nga prijësi i tij, Ibën Sina; një pjesë nga Ebu Nasr el Farabiu dhe fare pak nga fjalët e Aristotelit. Megjithëse janë të pakta, ato janë të dobëta, me shprehje të rënda dhe zgjatje të shumta pa dobi. Edhe më e mira që kanë këta është më e rëndë se ajo që kishin idhujtarët arabë, mohuesit e Kurejshëve e të tjerët.

Ata lodhen derisa të provojnë ekzistencën e të Domosdoshmit. Por, edhe pasi e pohojnë, për ta Ai është ekzistencë absolute, pa cilësi, pa përshkrim dhe pa ndonjë veprim që qëndron tek Ai. Nuk i krijoi qiejt e Tokën pasi nuk ishin, nuk ka fuqi të veprojë dhe nuk di asgjë. Kurse adhuruesit e idhujve pohonin një Zot krijues, fillues, të dijshëm, të fuqishëm e të gjallë dhe i shoqëronin ortak në adhurim. Fundi i përpjekjes së këtyre është të arrijnë te diçka ku adhuruesit e idhujve ua kanë kaluar.

Ata janë shumë grupe, të cilat vetëm Allahu i Madhëruar i numëron. Ata që janë marrë me mendimet e njerëzve kanë numëruar dymbëdhjetë grupe, secili shumë i ndryshëm nga tjetri. Ndër ta janë stoikët, njerëzit e hijes dhe peripatetikët, ndjekësit e Aristotelit. Filozofia e tyre është ajo që qarkullon sot mes njerëzve dhe që e përcjellin Ibën Sina, Farabiu, Ibën Hatib er Rejj e të tjerë.

Ndër ta janë pitagorianët dhe platonikët. Vështirë të gjesh dy që pajtohen në një mendim. Shejtani ka luajtur me ta siç luajnë fëmijët me topin. Mendimet e tyre janë tepër të shumta për t’i përmendur me hollësi.

Në përgjithësi, heretikët e tyre janë njerëzit e mohimit të plotë. I mohuan ligjet hyjnore; ia mohuan veprës së krijuar Bërësin; ia mohuan Bërësit cilësitë e përsosurisë; ia mohuan botës të vërtetën për të cilën dhe me të cilën u krijua.224 Ia mohuan kështu zanafillën e përfundimin, vepruesin dhe qëllimin.

Pastaj kjo sëmundje u përhap prej tyre në popuj e në grupet mohuese. Prej tyre ishte prijësi i mohuesve, Faraoni: e shndërroi mohimin në veprim, e shpalli dhe e bëri të njohur mes popullit të vet, i ftoi në të dhe mohoi që populli i tij të kishte ndonjë zot tjetër përveç tij.

Mohoi që Allahu i Lartësuar të jetë mbi qiejt e Tij, mbi Fronin e Vet, dhe që t’i ketë folur vërtet robit të Tij, Musait. E quajti Musain gënjeshtar për këtë dhe i kërkoi ministrit të vet, Hamanit, t’i ndërtonte një kullë që, sipas pretendimit të tij, të ngjitej te Zoti i Musait, paqja qoftë mbi të. E përgënjeshtroi në këtë.

Çdo xhehmi ndoqi shembullin e tij dhe mohoi që Allahu të flasë e t’i flitet, ose që të jetë mbi qiejt e Tij, mbi Fronin e Vet, i ndarë nga krijesat. Populli dhe njerëzit e Faraonit ecën në këtë rrugë, derisa Allahu i shkatërroi me mbytje dhe i bëri mësim për robërit besimtarë e ndëshkim shembullor për armiqtë mohues.

Pastaj, gjatë profetësisë së Musait, atij të cilit i foli i Gjithëmëshirshmi, gjendja qëndroi mbi njësimin, pohimin e cilësive dhe të folurit e vërtetë të Allahut me robin e Tij, Musain. Kjo vazhdoi derisa Musai, paqja qoftë mbi të, vdiq.

Më pas te bijtë e Izraelit hyri shtrembërimi dhe mohimi e ngriti kokën mes tyre. U kthyen te dijet e mohuesve, armiqve të Musait, dhe i vunë përpara teksteve të Teuratit. Atëherë Allahu u dha pushtet mbi ta atyre që ua hoqën mbretërinë, i shpërndanë prej vendbanimeve dhe ua zunë robër pasardhësit.

Kjo është tradita dhe rruga e Tij me robërit, kur i kthejnë shpinën shpalljes dhe e zëvendësojnë me fjalët e heretikëve e mohuesve, qofshin filozofë apo të tjerë. Siç u dha të krishterëve pushtet mbi vendet e Perëndimit, kur aty u shfaq filozofia e logjika dhe njerëzit u morën me to: të krishterët ua morën shumicën e vendeve dhe i kthyen në nënshtetas.

Po kështu, kur kjo u shfaq në vendet e Lindjes, u dha pushtet mbi ta ushtrive tatare, të cilat shkatërruan shumicën e vendeve lindore dhe i pushtuan. Edhe në fund të shekullit të tretë e në fillim të të katërtit, kur njerëzit e Irakut u morën me filozofi e me dijet e heretikëve, u dha pushtet mbi ta karmatëve batinij. Ata e thyen disa herë ushtrinë e kalifit, sulmuan haxhilerët dhe i vranë ose i zunë robër. Fuqia e tyre u rrit dhe shumë të shquar — ministra, shkrues, letrarë e të tjerë — u akuzuan se pajtoheshin fshehurazi me ta.

Ndjekësit e thirrjes së tyre morën vendet e Perëndimit dhe qendra e mbretërisë së tyre u vendos në Egjipt. Në kohën e tyre u ndërtua Kajroja.225 Morën Shamin, Hixhazin, Jemenin dhe Perëndimin, dhe për ta u mbajt hutbeja edhe në minberin e Bagdadit.

Qëllimi është se, kur kjo sëmundje hyri te bijtë e Izraelit, u bë shkak i shkatërrimit dhe i humbjes së mbretërisë së tyre.

Mesihu dhe ndryshimi i fesë së tij

Pastaj Allahu i Lartësuar dërgoi robin, të dërguarin dhe fjalën e Tij, Mesihun, birin e Merjemes. Ai ua përtëriu fenë, ua sqaroi shenjat e saj dhe i ftoi të adhuronin vetëm Allahun e të shkëputeshin nga risitë dhe mendimet e pavërteta. Por ata e armiqësuan, e përgënjeshtruan, e akuzuan atë dhe nënën e tij me gjëra të rënda dhe deshën ta vrisnin. Allahu e pastroi prej tyre dhe e ngriti tek Ai, kështu që nuk arritën ta dëmtonin.

Allahu i dha Mesihut përkrahës që ftuan në fenë dhe ligjin e tij, derisa feja e tij doli mbi kundërshtarët, mbretërit hynë në të dhe thirrja e tij u përhap. Pas tij gjendja vazhdoi drejt për rreth treqind vjet.

Pastaj feja e Mesihut nisi të ndryshohej e të shtrembërohej, derisa u shpërfytyrua e u shua dhe në duart e të krishterëve nuk mbeti asgjë prej saj. Ata sajuan një fe të përzier mes fesë së Mesihut dhe fesë së filozofëve adhurues të idhujve. Synonin të tregoheshin të butë ndaj popujve për t’i futur në krishterim.

Kështu i kaluan nga adhurimi i idhujve me trup tek adhurimi i figurave që nuk lëshojnë hije; nga sexhdja ndaj Diellit te sexhdja drejt lindjes; nga fjala për bashkimin e menduesit, të menduarit dhe mendjes te fjala për bashkimin e Atit, Birit dhe Shpirtit të Shenjtë.

Megjithatë, u kishin mbetur pjesë të fesë së Mesihut, si rrethprerja, larja nga xhunubllëku, madhërimi i së shtunës, ndalimi i derrit dhe i asaj që ndalonte Teurati, përveç asaj që u ishte lejuar me tekst.

Pastaj ligji u ndryshua, derisa e lejuan mishin e derrit, e bënë të lejuar të shtunën dhe e zëvendësuan me të dielën. Braktisën rrethprerjen dhe larjen nga xhunubllëku. Mesihu falej drejt Bejtul Makdisit, kurse ata u falën drejt lindjes. Mesihu, paqja qoftë mbi të, nuk e madhëroi kurrë ndonjë kryq, kurse ata e madhëruan dhe e adhuruan kryqin.

Mesihu nuk e mbajti kurrë këtë agjërim të tyre, as e ligjëroi e as i urdhëroi për të. Vetë ata e caktuan këtë numër ditësh dhe e zhvendosën në pranverë. Shtesën e ditëve e vunë si zëvendësim për kalimin nga muajt hënorë në muajt romakë.

Iu përkushtuan papastërtive, ndërkohë që Mesihu ishte në kulmin e pastërtisë, erës së mirë e pastërtisë trupore, më larg se të gjithë prej ndyrësisë. Me këtë synuan ndryshimin e fesë së hebrenjve dhe kundërshtimin e tyre, por ndryshuan fenë e Mesihut. U afruan me filozofët dhe adhuruesit e idhujve duke u përputhur me ta në disa gjëra, për t’i kënaqur dhe për të kërkuar mbështetje kundër hebrenjve.

Fillimi i rrëfimit për Konstandinin dhe Ariusin

Kur feja e Mesihut nisi të ndryshohej e të prishej, të krishterët u mblodhën në shumë kuvende, mbi tetëdhjetë. Pastaj shpërndaheshin mes kundërshtimit e mallkimit të ndërsjellë, duke mallkuar njëri-tjetrin. Disa njerëz të mençur thanë për ta: “Sikur të mblidheshin dhjetë të krishterë për të folur për të vërtetën e besimit të tyre, do të shpërndaheshin në njëmbëdhjetë doktrina.”

Në fund, mbreti Konstandin i mblodhi nga ishujt, vendet dhe krahinat: çdo patriark, peshkop e dijetar. Ishin treqind e tetëmbëdhjetë. U tha: “Sot ju jeni dijetarët e krishterimit dhe krerët e të krishterëve. Pajtohuni për një gjë që ta bashkojë fjalën e krishterimit; këdo që e kundërshton, mallkojeni dhe përjashtojeni!”

U ngritën e u ulën, menduan e peshuan dhe u pajtuan të hartonin Besoren që e kanë në duar sot. Kjo ndodhi në qytetin e Nikesë, në vitin e pesëmbëdhjetë të mbretërimit të Konstandinit.

Një nga shkaqet ishte se patriarku i Aleksandrisë e kishte ndaluar Ariusin të hynte në kishë dhe e kishte mallkuar. Ariusi shkoi te mbreti Konstandin për t’u ankuar kundër tij, bashkë me dy peshkopë. Ia paraqitën ankesën dhe kërkuan të debatonin në prani të mbretit.

Mbreti e thirri patriarkun dhe i tha Ariusit: “Shpjegoje mendimin tënd!”

Ariusi tha: “Unë them se Ati ishte kur Biri nuk ishte. Pastaj e solli në ekzistencë Birin, i cili ishte një fjalë e Tij, por e krijuar dhe e sjellë në ekzistencë. Pastaj ia besoi punën atij Biri që quhet Fjala. Ai u bë krijuesi i qiejve, i Tokës dhe i asaj që gjendet mes tyre, siç tha në Ungjillin e tij: ‘Më dha pushtet mbi qiellin dhe Tokën.’ Kështu ishte ai krijuesi i tyre, me atë pushtet që iu dha. Pastaj ajo fjalë u trupëzua prej Merjemes së virgjër dhe prej Shpirtit të Shenjtë e u bë një Mesih i vetëm. Mesihu tani ka dy përbërës: fjalë dhe trup, por të dy janë të krijuar.”226

Patriarku i Aleksandrisë tha: “Na trego: sipas teje, cilin kemi më shumë detyrë të adhurojmë, atë që na krijoi apo atë që nuk na krijoi?”

Ariusi tha: “Atë që na krijoi.”

Ai tha: “Nëse Biri është krijuesi ynë, siç e përshkrove, dhe Biri është i krijuar,227 atëherë adhurimi i Birit që na krijoi, ndonëse është i krijuar, ka më shumë përparësi se adhurimi i Atit që nuk është i krijuar.228 Madje adhurimi i Atit Krijues bëhet mohim, kurse adhurimi i Birit të krijuar bëhet besim! Kjo është ndër fjalët më të shëmtuara.”

Mbreti dhe të pranishmit e pëlqyen fjalën e tij. Mbreti i urdhëroi ta mallkonin Ariusin dhe këdo që thoshte si ai.229

Kur patriarku doli fitues, i tha mbretit: “Thirri patriarkët dhe peshkopët që të kemi një kuvend, të hartojmë një shkrim ku ta shpjegojmë fenë dhe t’ua sqarojmë njerëzve!”230

Konstandini i mblodhi nga të gjitha anët. Pas një viti e dy muajsh u mblodhën pranë tij dy mijë e dyzet e tetë peshkopë. Kishin mendime të ndryshme dhe kundërshtoheshin në besimet e tyre.231 Kur u mblodhën, mes tyre u shtuan zhurma, zërat e lartë dhe kundërshtimet e mëdha. Mbreti u çudit nga kundërshtimi i tyre i fortë, u caktoi furnizim dhe i urdhëroi të debatonin, që të mësonte se cili prej tyre kishte fenë e saktë.

13

Kuvendet e krishtera dhe ndryshimet e Besores

Përfundimi i kuvendit dhe Besorja e hartuar

Debati mes tyre zgjati. Prej tyre, treqind e tetëmbëdhjetë peshkopë u pajtuan në një mendim. Debatuan me pjesën tjetër të peshkopëve dhe dolën mbi ta. Mbreti u caktoi këtyre treqind e tetëmbëdhjetëve një mbledhje të veçantë dhe u ul në mes të saj. Mori vulën, shpatën e shkopin e tij dhe ua dorëzoi, duke thënë: “Ju kam dhënë pushtet mbi mbretërinë. Bëni çfarë të shihni të arsyeshme për qëndrueshmërinë e fesë dhe mbarësinë e bashkësisë suaj.”

Ata e bekuan, ia varën shpatën dhe i thanë: “Shfaqe fenë e krishterimit dhe mbroje atë!”232 I dorëzuan Besoren që u pajtuan të hartonin. Sipas tyre, kush nuk e pranon atë nuk është i krishterë dhe pa të nuk u plotësohet kungimi. Kjo është ajo:233

“Besojmë në një Zot, Atin, Zotëruesin e çdo gjëje, Bërësin e të dukshmeve e të padukshmeve; dhe në një Zot, Jezu Krishtin, Birin e vetëm të Zotit, të parëlindurin e të gjitha krijesave, që lindi prej Atit të tij përpara gjithë botëve, jo i bërë; Zot i vërtetë prej Zotit të vërtetë, prej qenies së Atit të tij, nëpërmjet të cilit botët u përkryen dhe çdo gjë u krijua. Ai, për ne njerëzit dhe për shpëtimin tonë, zbriti prej qiellit, u trupëzua prej Shpirtit të Shenjtë dhe u bë njeri; u mbart në bark dhe lindi prej Merjemes së virgjër; vuajti, u plagos, u vra, u kryqëzua dhe u varros. U ngrit ditën e tretë, u ngjit në qiell dhe u ul në të djathtë të Atit të tij. Është i gatshëm të vijë përsëri për të gjykuar të vdekurit e të gjallët. Besojmë në një Shpirt të Shenjtë, Shpirtin e së Vërtetës, që del prej Atit të tij, Shpirtin e dashurisë së tij; në një pagëzim për faljen e mëkateve; në një bashkësi të shenjtë katolike; në ringjalljen e trupave tanë dhe jetën e përhershme në jetë të jetëve.”

Kjo është besëlidhja mbi të cilën u pajtuan melkitët, nestorianët dhe jakobitët. Kjo është Besorja që hartuan ata patriarkë, peshkopë e dijetarë dhe e bënë shenjë dalluese të krishterimit. Krerët e këtij kuvendi ishin patriarkët e Aleksandrisë, Antiokisë dhe Bejtul Makdisit. U shpërndanë të pajtuar për të dhe për mallkimin e çdo mendimi e njeriu që e kundërshtonte, për shkëputjen prej tij dhe shpalljen e tij mohues.

Kundërshtimi i Ariusit dhe kuvendi pasues

Pastaj Ariusi shkoi të ftonte në mendimin e vet e t’i largonte të krishterët nga ata treqind e tetëmbëdhjetë. Mblodhi shumë njerëz dhe shkuan në Bejtul Makdis. Tërhoqi shumë të krishterë në kundërshtim me atë kuvend. Kur u mblodhën, tha: “Ata njerëz më sulmuan, më bënë padrejtësi, nuk u treguan të drejtë në argumentim dhe më përjashtuan padrejtësisht.”

Shumë prej atyre që ishin me të u pajtuan dhe thanë: “Thotë të vërtetën!” Por u ngritën kundër tij dhe e rrahën derisa pothuajse e vranë, sikur nipi i mbretit të mos e kishte shpëtuar. U shpërndanë në këtë gjendje.234

Pastaj patën një kuvend të tretë, pesëdhjetë e tetë vjet pas të parit. Ministrat dhe komandantët shkuan te mbreti dhe i thanë: “Besimi i njerëzve është prishur dhe mendimi i Ariusit ka mbizotëruar. Shkruaju gjithë patriarkëve e peshkopëve të mblidhen e ta sqarojnë fenë e krishterimit!”

Mbreti u shkroi të gjitha vendeve të tij dhe në Kostandinopojë u mblodhën njëqind e pesëdhjetë peshkopë. Në krye ishin patriarkët e Aleksandrisë, Antiokisë dhe Bejtul Makdisit. Shqyrtuan mendimin e Ariusit, i cili thoshte se Shpirti i Shenjtë është i krijuar, i bërë dhe nuk është zot.235

Patriarku i Aleksandrisë tha: “Shpirti i Shenjtë për ne nuk ka kuptim tjetër veç Shpirtit të Zotit të Lartësuar. Shpirti i Zotit nuk është diçka tjetër përveç jetës së Tij. Nëse themi se Shpirti i Shenjtë është i krijuar, kemi thënë se Shpirti i Zotit është i krijuar. Nëse themi se Shpirti i Tij është i krijuar, kemi thënë se jeta e Tij është e krijuar, pra e kemi bërë të pajetë. Kush e bën të pajetë ka mohuar, dhe kush mohon meriton mallkimin.”

Të gjithë e mallkuan Ariusin, pasuesit e përkrahësit e tij dhe patriarkët që thoshin si ai.236 Pohuan se Shpirti i Shenjtë është krijues, jo i krijuar, zot i vërtetë; se natyra e Atit dhe e Birit është një qenie dhe një natyrë.

Besorës që hartuan treqind e tetëmbëdhjetë peshkopët i shtuan: “Besojmë në Shpirtin e Shenjtë, Zotin që jep jetë dhe vdekje, që buron prej Atit, i cili së bashku me Birin e Atin adhurohet dhe madhërohet.” Në Besoren e parë kishte qenë vetëm: “dhe në Shpirtin e Shenjtë”.

Pohuan se Ati, Biri dhe Shpirti i Shenjtë janë tri hipostaza, tri faqe e tri veçori: njësi në trini dhe trini në njësi. Shtuan e hoqën nga ligji i tyre. Patriarku i Aleksandrisë ua lejoi murgjve, peshkopëve e patriarkëve mishin, ndërkohë që ndiqnin doktrinën e Manit dhe nuk e lejonin ngrënien e qenieve me shpirt. Kuvendi u shpërnda pasi kishin mallkuar shumicën e peshkopëve e patriarkëve dhe vazhduan mbi atë Besore.

Kuvendi kundër Nestorit

Pesëdhjetë e një vjet pas këtij kuvendi, u mbajt kuvendi i tyre i katërt kundër Nestorit.237 Ai mendonte se Merjemja nuk ishte në të vërtetë nëna e Zotit, por se kishte dy: hyjninë që vjen prej Atit dhe njeriun që vjen prej Merjemes. Ky njeri, që e quajmë Mesih, është i bashkuar me Birin e Zotit përmes dashurisë. Biri i Zotit nuk është bir në kuptimin e vërtetë, por nëpërmjet dhuratës, nderimit dhe përputhjes së emrave.238

Kjo u mbërriti patriarkëve të vendeve të tjera. Shkëmbyen letra, u pajtuan se ai kishte gabuar dhe dyqind peshkopë u mblodhën në Efes. I dërguan ftesë për debat, por ai refuzoi tri herë. E shpallën mohues, e mallkuan, e dëbuan, e përjashtuan dhe pohuan se Merjemja lindi një zot; se Mesihu është zot i vërtetë dhe njeri i njohur me dy natyra, i bashkuar në një hipostazë.239

Kur e mallkuan Nestorin, Gjoni, patriarku i Antiokisë, u zemërua për të. Mblodhi peshkopët që kishin ardhur me të dhe debatoi me të tjerët, duke ua prerë argumentin. Mes tyre shpërthyen lufta e sherri dhe gjendja u rëndua. Mbreti Teodosi nuk pushoi derisa i pajtoi.

Ata shkruan një dokument ku thanë se Merjemja e shenjtë lindi zotin, Zotin tonë Jezu Krisht, i cili është me Atin e tij në natyrë dhe me njerëzit në njerëzim. E zbatuan mallkimin e Nestorit. Kur u dëbua, ai shkoi në Egjipt, qëndroi shtatë vjet në Ihmim dhe aty u varros. Mendimi i tij u harrua, derisa e ringjalli Ibën Sarma, mitropoliti i Nisibisit, dhe e përhapi në Lindje.240 Shumica e të krishterëve të Irakut e të Lindjes janë nestorianë.

Edhe ky kuvend u shpërnda me mallkimin e Nestorit dhe të kujtdo që thoshte si ai. Të gjitha kuvendet e tyre mblidheshin mbi humbjen dhe ndaheshin me mallkim; nuk mbyllej ndonjë kuvend pa qenë ata mes mallkuesit e të mallkuarit.

Eutikësi dhe kuvendet e pestë e të gjashtë

Pastaj patën një kuvend të pestë. Në Kostandinopojë ishte një mjek e murg i quajtur Eutikës, që thoshte se trupi i Mesihut nuk ishte në të njëjtën natyrë me trupat tanë; se Mesihu përpara trupëzimit ishte dy natyra dhe pas trupëzimit një natyrë. Ky është mendimi i jakobitëve.

Peshkopi i vendit të tij shkoi tek ai, debatoi dhe ia hodhi poshtë argumentin.241 Pastaj shkoi në Kostandinopojë dhe e njoftoi patriarkun për debatin dhe humbjen e tij. Patriarku i Aleksandrisë dërgoi ta thërriste, mblodhi një numër të madh njerëzish dhe e pyeti për mendimin e tij.

Ai tha: “Nëse themi se Mesihu është dy natyra, kemi thënë si Nestori. Por themi se Mesihu është një natyrë dhe një hipostazë, sepse vjen nga dy natyra që ishin përpara trupëzimit. Kur u trupëzua, dyshmëria u hoq dhe u bë një natyrë e një hipostazë.”

Patriarku i Kostandinopojës i tha: “Nëse Mesihu është një natyrë, atëherë natyra e amshuar është vetë natyra e krijuar. Nëse i amshuari është i krijuari, ai që ka qenë gjithmonë është ai që nuk ka qenë. Po të lejohej që i amshuari të ishte i krijuari, i ngrituri do të ishte i uluri dhe i nxehti i ftohti.”

Ai refuzoi të hiqte dorë, prandaj e mallkuan. Iu ankua mbretit, duke pretenduar se e kishin trajtuar padrejtësisht, dhe i kërkoi t’u shkruante gjithë patriarkëve për debat.

Mbreti i thirri patriarkët e peshkopët nga të gjitha vendet në Efes. Patriarku i Aleksandrisë e përforcoi mendimin e Eutikësit dhe ua preu argumentin patriarkëve të Kostandinopojës, Antiokisë, Bejtul Makdisit e të tjerëve. I shkroi patriarkut të Romës dhe patriarkëve e peshkopëve të tjerë, duke i përjashtuar dhe duke ua ndaluar kungimin nëse nuk pranonin mendimin e Eutikësit.

Kështu Besorja u prish dhe mendimi mbizotërues u bë ai i Eutikësit, sidomos në Egjipt e Aleksandri. Ky është drejtimi i jakobitëve. Kuvendi i pestë u shpërnda mes mallkuesve e të mallkuarve, të humburve e atyre që çonin në humbje. Disa thoshin se e drejta ishte me mallkuesit, të tjerë se ishte me të mallkuarit.

Pastaj patën kuvendin e gjashtë në sundimin e Marcianit. Peshkopë nga të gjitha vendet shkuan dhe e njoftuan për padrejtësinë e kuvendit të mëparshëm, mungesën e drejtësisë dhe se mendimi i Eutikësit kishte mbizotëruar e kishte prishur fenë e krishterimit.

Mbreti urdhëroi të thirreshin të gjithë peshkopët e patriarkët. Pranë tij u mblodhën gjashtëqind e tridhjetë peshkopë. Shqyrtuan mendimin e Eutikësit e të patriarkut të Aleksandrisë, me të cilin kishin mundur gjithë patriarkët; e shpallën të pavlefshëm dhe i mallkuan të dy.

Pohuan se Mesihu është zot dhe njeri, me Zotin në hyjni dhe me ne në njerëzim; ka dy natyra të plota, është i plotë në hyjni e i plotë në njerëzim, por një Mesih. Mbështetën fjalën e treqind e tetëmbëdhjetë peshkopëve dhe pranuan se Biri është me Zotin në vend dhe zot i vërtetë prej Zotit të vërtetë. E mallkuan Ariusin dhe thanë se Shpirti i Shenjtë është zot; se Ati, Biri dhe Shpirti i Shenjtë janë një, me një natyrë e tri hipostaza.

Mbështetën fjalën e kuvendit të tretë dhe thanë: “Merjemja e virgjër lindi zotin, Zotin tonë Jezu Krisht, i cili është me Zotin në natyrë dhe me ne në njerëzim.” Thanë se Mesihu ka dy natyra dhe një hipostazë. Mallkuan Nestorin e patriarkun e Aleksandrisë dhe u shpërndanë mes mallkuesve e të mallkuarve.

Kuvendet e shtatë e të tetë

Pas kësaj patën kuvendin e shtatë, në kohën e mbretit Anastasi. Severi i Kostandinopojës i shkoi mbretit dhe i tha: “Ata gjashtëqind e tridhjetë të atij kuvendi kanë gabuar. E drejta është ajo që thanë Eutikësi dhe patriarku i Aleksandrisë. Mos prano mendimin e askujt tjetër! Shkruaju gjithë vendeve të tua t’i mallkojnë gjashtëqind e tridhjetë dhe t’i detyrojnë njerëzit të pranojnë një natyrë, një vullnet e një hipostazë!” Mbreti iu përgjigj.

Kur lajmi i mbërriti patriarkut të Bejtul Makdisit, mblodhi murgjit dhe mallkuan Anastasin, Severin dhe këdo që thoshte si ata. Mbreti u zemërua, e dëboi patriarkun në Ejle dhe caktoi Gjonin patriark mbi Bejtul Makdisin, sepse i kishte premtuar se do t’i mallkonte gjashtëqind e tridhjetë.

Kur Gjoni mbërriti, murgjit u mblodhën dhe i thanë: “Ruaju të pranosh prej Severit! Prano prej gjashtëqind e tridhjetëve dhe ne jemi me ty!” Ai veproi kështu dhe e kundërshtoi mbretin.

Mbreti dërgoi një komandant që ta detyronte Gjonin t’i mallkonte; nëse refuzonte, ta hiqte nga froni e ta dëbonte. Komandanti erdhi dhe e futi në burg. Murgjit e vizituan dhe e këshilluan t’i premtonte komandantit se do të vepronte kështu; kur të dilte para njerëzve, të miratonte mallkimin e atyre që mallkonin murgjit.

U mblodhën dhjetë mijë murgj. Mallkuan Eutikësin, Nestorin, Severin dhe këdo që nuk pranonte prej gjashtëqind e tridhjetëve. I dërguari i mbretit u frikësua. Mbreti, kur e mori vesh, deshi ta dëbonte Gjonin. Murgjit e peshkopët u mblodhën dhe i shkruan se nuk do ta pranonin mendimin e Severit edhe sikur t’u derdhej gjaku; i kërkuan t’ua ndalte dëmin.

Patriarku i Romës i shkroi për shëmtinë e veprimit të tij dhe e mallkoi. Edhe ky kuvend u shpërnda me mallkim.

Severi kishte një nxënës, Jakob el Beradeiun, i quajtur kështu sepse vishte copa samarësh kafshësh, të qepura njëra mbi tjetrën. Atij i atribuohen jakobitët. Ai ua prishi Besoren.

Pastaj Anastasi vdiq dhe pas tij sundoi Konstandini. I ktheu në vendet e veta të gjithë ata që kishte dëbuar Anastasi dhe i shkroi Bejtul Makdisit për Besoren e vet. Murgjit u mblodhën, e shfaqën letrën, u gëzuan dhe mbështetën fjalën e gjashtëqind e tridhjetë peshkopëve.

Jakobitët mbizotëruan në Aleksandri dhe vranë një patriark të tyre të quajtur Pal, sepse ishte melkit. Mbreti caktoi Stefanin, duke dërguar me të një komandant e një ushtri të madhe. Ai hyri në kishë me rrobat e patriarkut, doli përpara dhe kreu shërbesën. E qëlluan me gurë derisa pothuajse e vranë. U largua e u fsheh.

Pas tri ditësh u njoftoi se i kishte ardhur një letër nga mbreti dhe urdhëroi rojtarët t’i mblidhnin njerëzit për ta dëgjuar. Nuk mbeti njeri në Aleksandri pa ardhur. Me ushtarët kishte caktuar një shenjë: kur ta jepte, të përdornin shpatat mbi njerëzit.

U ngjit në minber dhe tha: “O banorë të Aleksandrisë! Nëse nuk ktheheni tek e vërteta dhe nuk e lini mendimin e jakobitëve, nuk jeni të sigurt se mbreti nuk do t’ju dërgojë dikë që t’jua derdhë gjakun.” E qëlluan me gurë derisa u frikësua për veten. Dha shenjën dhe ushtarët i vunë nën shpata njerëzit në kishë. U vranë aq shumë sa numrin ua di vetëm Allahu; ushtarët ecnin nëpër gjak. Kështu mendimi melkit mbizotëroi në Aleksandri.

Pastaj patën kuvendin e tetë. Peshkopi i Menbixhit pohonte kalimin e shpirtrave dhe se nuk ka as Kiamet e as ringjallje. Peshkopi i Edessës, ai i Mopsuestisë dhe një i tretë thoshin se trupi i Mesihut ishte përfytyrim, jo realitet.

Mbreti i thirri në Kostandinopojë. Patriarku u tha: “Nëse trupi i tij ishte përfytyrim, atëherë edhe vepra e fjala e tij duhet të jenë përfytyrim. Kështu do të ishte çdo trup, veprim e fjalë që shohim te ndonjë njeri!” Tha edhe: “Mesihu u ngrit nga të vdekurit dhe na mësoi se kështu do të ngrihen njerëzit Ditën e Gjykimit.” U argumentua me tekste të Ungjillit, si fjala se të gjithë ata që ndodhen në varre, kur të dëgjojnë fjalën e Zotit, do të jetojnë.

I shpalli të denjë për mallkim. Mbreti urdhëroi të mbahej një kuvend për t’i mallkuar dhe thirri patriarkët e vendeve. U mblodhën njëqind e gjashtëdhjetë e katër peshkopë. Mallkuan peshkopin e Menbixhit dhe atë të Mopsuestisë. Pohuan se trupi i Mesihut është real, jo përfytyrim; se është zot i plotë dhe njeri i plotë, i njohur me dy natyra, dy vullnete e dy veprime, në një hipostazë; se bota do të zhduket, Kiameti do të vijë dhe Mesihu do të vijë me lavdi të madhe për të gjykuar të gjallët e të vdekurit, siç kishin thënë treqind e tetëmbëdhjetë të parët. Mbi këtë u shpërndanë.

Kuvendet e nëntë e të dhjetë

Kuvendi i nëntë u mbajt në kohën e Muavije ibën Ebi Sufjanit, Allahu qoftë i kënaqur me të. Edhe në të u mallkuan mes tyre.

Në Romë kishte një murg me dy nxënës. Shkoi te sundimtari Kusta dhe e qortoi për shëmtinë e doktrinës dhe rëndësinë e mohimit të tij. Kusta urdhëroi t’ia prisnin duart e këmbët dhe t’ia shkulnin gjuhën. Me njërin nxënës veproi njësoj; tjetrin e goditi me kamxhik dhe e dëboi.

Kur lajmi i mbërriti mbretit të Kostandinopojës, i kërkoi t’i dërgonte peshkopë të shquar, që të mësonte përmbajtjen e këtij dyshimi, kush e kishte nisur dhe kush meritonte mallkimin. Ai dërgoi njëqind e dyzet peshkopë dhe treqind dhjakë. Kur arritën, mbreti mblodhi edhe njëqind e pesëdhjetë e tetë peshkopë. U bënë dyqind e nëntëdhjetë e tetë; dhjakët nuk i përfshinë.

Krerët e këtij kuvendi ishin patriarkët e Kostandinopojës dhe të Antiokisë. Mallkuan një nga një shenjtorët e patriarkët e mëparshëm. Pastaj u ulën, e rishikuan Besoren, shtuan e hoqën prej saj dhe thanë:

“Besojmë se i vetmi Bir, që është Fjala hyjnore e përhershme, i barabartë në qenie me Atin Zot, Zoti ynë Jezu Krisht, ka dy natyra të plota, dy veprime dhe dy vullnete në një hipostazë e një fytyrë; i plotë në hyjninë e tij dhe i plotë në njerëzimin e tij. Dëshmojmë se Zoti Bir, në ditët e fundit, mori prej virgjëreshës, zonjës Merjeme të shenjtë, trup njerëzor me shpirt të foluri e mendjeje, nga mëshira e Zotit që i do njerëzit. Nuk e preku përzierja, prishja, ndarja apo shkëputja. Por është një, që kryen çfarë i shkon njeriut në natyrën e tij dhe çfarë i shkon Zotit në natyrën e tij. Ai është Biri i vetëm dhe Fjala e amshuar e trupëzuar, e cila u bë vërtet mish, siç thotë Ungjilli i shenjtë, pa u larguar nga lavdia e tij e amshuar dhe pa ndryshuar. Ka dy veprime, dy vullnete dhe dy natyra, hyjnore e njerëzore, përmes të cilave plotësohet fjala e së vërtetës. Secila natyrë vepron në bashkëveprim me tjetrën, me dy vullnete që nuk kundërshtohen e nuk luftojnë; me vullnetin njerëzor është vullneti hyjnor i fuqishëm mbi gjithçka.”

Kjo është Besorja e këtij kuvendi. E hartuan dhe mallkuan kë mallkuan. Mes kuvendit që mblodhi gjashtëqind e tridhjetë peshkopët dhe këtij kishte njëqind vjet.

Pastaj patën një kuvend të dhjetë. Kur mbreti vdiq dhe sundoi i biri, njerëzit e kuvendit të gjashtë u mblodhën, duke pretenduar se mbledhja e tyre e mëparshme kishte qenë mbi të pavërtetën. Mbreti mblodhi njëqind e tridhjetë peshkopë. Mbështetën fjalën e njerëzve të pesë kuvendeve dhe mallkuan ata që i kishin mallkuar e kundërshtuar. U larguan mes mallkuesve e të mallkuarve.

Këto janë dhjetë kuvende të mëdha e të njohura, ndër kuvendet e tyre. Përfshinë mbi katërmbëdhjetë mijë patriarkë, peshkopë e murgj, të gjithë mes mallkuesve e të mallkuarve. Kjo ishte gjendja e të hershmëve, me gjithë afërsinë me kohën e Mesihut dhe praninë e lajmeve të tij mes tyre. Sundimi e fjala ishin të tyret, dijetarët më të shumtë se kurrë, kurse kujdesin për fenë dhe përkushtimin e tyre i sheh.

Megjithatë ishin të hutuar, të humbur e që çonin në humbje, pa qëndrim të vendosur dhe pa një fjalë të qëndrueshme për zotin e tyre. Secili e kishte bërë dëshirën zot të vet dhe e shpallte mohues e shkëputej nga ai që ndiqte tjetër mendim. Mendimet për profetin dhe zotin e tyre i kishin ndarë. Siç thotë Allahu i Lartësuar:

që ka humbur më parë, që ka çuar në humbje shumë njerëz dhe që e ka humbur krejtësisht Rrugën e Drejtë. [El Maide, 77 — pjesë e ajetit].

13

Arsyetimi i autorit rreth doktrinës dhe rrëfimit të shpëtimit

Kundërshtimet dhe pasojat e tyre

Sikur t’i pyesje pjesëtarët e një shtëpie për fenë dhe besimin e tyre për Zotin e profetin, burri do të jepte një përgjigje, gruaja një tjetër, djali një tjetër dhe shërbëtori një tjetër. Ç’mendon, atëherë, për njerëzit e kohës sonë, që janë mbetjet e të mëparshmëve, fundërrina e brezave të shkuar dhe më të ulëtit e të hutuarve, pasi u është zgjatur koha dhe janë larguar nga Mesihu e feja e tij?

Këta u dhanë shkak armiqve të të dërguarve, filozofëve e heretikëve, t’i përmbaheshin asaj që kishin. Sepse ua shpjeguan fenë e Mesihut në këtë mënyrë. Nuk ka dyshim se këtë fe nuk e pranon njeriu i mençur. Prandaj ata këshilluan njëri-tjetrin të mbanin atë që kishin; menduan keq për të dërguarit e Librat dhe i panë mendimet e veta më afër arsyes se kjo fe.

Këta të hutuar e të humbur u thanë se pikërisht kjo ishte e vërteta që solli Mesihu. Nga këto dy mendime të prishura u formua mendimi i keq për të dërguarit dhe mendimi i mirë për atë që ndiqnin vetë.

Prandaj njëri nga mbretërit e Indisë, kur iu përmendën tri fetë, tha: “Sa për të krishterët, nëse ata që i luftojnë prej feve të tjera i luftojnë sipas një ligji fetar, unë e shoh këtë sipas gjykimit të mendjes. Ndonëse sipas mendjes sonë nuk e shohim të drejtë luftimin, këta i përjashtoj nga gjithë popujt. Sepse synuan ta kundërshtonin mendjen, e shpallën armike, zunë vend te pamundësitë dhe devijuan nga rruga që ndoqën njerëzit e ligjeve të tjera. Dolën nga të gjitha rrugët e shëndosha të botës, mendore e fetare. Çdo të pamundur e besuan të mundur dhe mbi këtë ndërtuan një ligj që nuk e ndreq dot asnjë lloj të botës. Përkundrazi, të mençurin që e ndjek e bën të marrë, të drejtudhëzuarin të pamend dhe bamirësin keqbërës.

Kush është rritur mbi një besim, themeli i të cilit është fyerja e Krijuesit, cenimi i Tij dhe përshkrimi me të kundërtën e cilësive të Tij të bukura, si të mos e shohë të lehtë fyerjen e krijesës? Kësaj i shtohen padija, dobësia e mendjes, mungesa e turpit dhe synimet e ulëta që na kanë mbërritur për ta.”

Këtij i ishte shfaqur vetëm një pikë nga deti i së pavërtetës dhe i humbjes së tyre, ndërkohë që ata ishin më afër kohës së profetësisë.

Platoni, kryekujdestari i tempujve në Egjipt — jo Platoni, nxënësi i Sokratit, sepse ai ishte më i hershëm — tha:

“Kur Muhamedi u shfaq në Tihame dhe pamë se çështja e tij po ngrihej mbi popujt fqinjë, vendosëm të shkonim te Istamri babilonas, për të mësuar çfarë dinte e për të marrë mendimin e tij. Kur u mblodhëm të dilnim nga Egjipti, vendosëm t’i shkonim Karatisit, mësuesit e urtarit tonë, për t’i dhënë lamtumirën.

Kur hymë tek ai dhe na pa të mbledhur, e kuptoi se tempujt kishin mbetur bosh prej nesh. I ra të fikët për një kohë, aq sa menduam se kishte vdekur. Qamë. Na bëri shenjë të ndaleshim dhe u përmbajtëm me sa mundëm. Kur u qetësua dhe hapi sytë, tha: ‘Kjo është ajo prej së cilës ju ndaloja e ju paralajmëroja. Ju jeni njerëz që ndryshuat dhe prandaj u ndryshua gjendja juaj. Iu bindët mbretërve tuaj të paditur, të cilët jua përzien lutjet. Njerëzve u drejtuat me madhërimin që i përket vetëm Krijuesit. U bëtë si ai që ia jep penës lavdërimin e shkruesit, kur pena lëviz vetëm prej shkruesit.’”

Dy kundërshtime të mëdha që përmend autori

Dihet se kjo bashkësi ra në dy shkelje të mëdha, me të cilat nuk kënaqet njeriu me mend e njohje.

E para: teprimi ndaj krijesës, derisa e bënë ortak të Krijuesit, pjesë të Tij dhe një zot tjetër bashkë me Të; e panë të papërshtatshme që të ishte rob i Tij.

E dyta: pakësimi, fyerja dhe atribuimi i gjërave të rënda Krijuesit. Pretenduan — shumë i lartësuar është Ai nga fjalët e tyre — se zbriti nga Froni e nga karrigia e madhështisë së Tij, hyri në organin e një gruaje dhe qëndroi aty nëntë muaj, mes urinës, gjakut e papastërtive, i mbuluar nga shtresat e placentës, mitrës e barkut. Pastaj doli nga ku hyri, foshnjë e vogël që thithte gjirin; u mbështoll me pelena, u vendos në shtrat, qante, kishte uri e etje, urinonte e kryente nevojën, mbahej në duar e mbi shpatulla.

Pastaj erdhi deri aty sa hebrenjtë i goditën faqet, ia lidhën duart, e pështynë në fytyrë, e qëlluan në zverk dhe e kryqëzuan haptazi mes dy hajdutëve. I vunë kurorë gjembash, ia gozhduan duart e këmbët dhe i dhanë të vuante dhimbjet më të mëdha. Ky, sipas tyre, është Zoti i vërtetë, me të Cilin u përkryen botët dhe i adhuruari të cilit i bëhet sexhde.

Për jetën e Allahut, kjo është një fyerje ndaj Tij me të cilën askush prej njerëzve nuk e ka fyer, as përpara e as pas tyre!

Siç i Lartësuari thotë në atë që prej Tij përcjell i Dërguari — i cili e dëlirësoi Allahun dhe vëllanë e vet, Mesihun, nga kjo e pavërtetë, prej së cilës qiejt gati çahen, toka ndahet dhe malet shemben:

“Biri i Ademit më fyeu dhe kjo nuk i takonte; më përgënjeshtroi dhe kjo nuk i takonte. Fyerja e tij ndaj Meje është fjala: ‘Allahu ka marrë fëmijë’, ndërsa Unë jam i Vetmi, Es Samed, që as nuk kam lindur kënd, as nuk jam i lindur dhe askush nuk është i barabartë me Mua. Përgënjeshtrimi i tij është fjala: ‘Nuk do të më rikthejë siç më krijoi herën e parë’, ndërsa krijimi i parë nuk është më i lehtë për Mua se rikthimi.”242

Umer ibën el Hatabi, Allahu qoftë i kënaqur me të, tha për këtë bashkësi: “Poshtërojini, por mos u bëni padrejtësi! Ata e kanë fyer Allahun e Madhëruar me një fyerje që nuk ia ka bërë askush prej njerëzve.”

Për jetën e Allahut, adhuruesit e idhujve, megjithëse janë vërtet armiqtë e Allahut e të të dërguarve dhe prej mohuesve më të mëdhenj, nuk pranojnë t’ua përshkruajnë zotave të tyre prej guri, hekuri e druri atë me të cilën kjo bashkësi e përshkroi Zotin e botëve, të Adhuruarin e qiejve e të tokave. Në zemrat e tyre Allahu ishte më i madh e më i lartë se ta përshkruanin kështu apo me diçka të afërt.

Shirku i tyre ishte se adhuruan përveç Tij zota të krijuar, të zotëruar e të sjellë në ekzistencë, duke pretenduar se i afronin tek Ai. Nuk e bënë asnjërin të barabartë, të ngjashëm apo fëmijë të Tij dhe nuk e cenuan Zotin e Lartësuar siç e cenoi kjo bashkësi.

Rrëfimi i tyre për çlirimin nga mëkati

Justifikimi i tyre është edhe më i shëmtuar se fjala e tyre. Themeli i besimit të tyre është se shpirtrat e profetëve ishin në Xhehenem, në burgun e Iblisit, që nga koha e Ademit deri te Mesihu. Ibrahimi, Musai, Nuhu, Salihu e Hudi ishin të dënuar e të burgosur në Zjarr për shkak të mëkatit të Ademit dhe ngrënies së tij nga pema. Sa herë që vdiste dikush prej bijve të Ademit, Iblisi e merrte dhe e burgoste në Zjarr për mëkatin e të atit.

Pastaj, sipas tyre, kur Allahu i Lartësuar deshi t’i mëshironte e t’i shpëtonte nga dënimi, përdori një hile kundër Iblisit: zbriti nga karrigia e madhështisë së Tij, u bashkua me mishin në barkun e Merjemes, lindi, u rrit dhe u bë burrë. Ua dha Veten armiqve hebrenj, derisa e kryqëzuan e i vunë gjembat mbi kokë. Kështu çliroi profetët e të dërguarit dhe i shpengoi me Veten e me gjakun e Tij. Gjaku i Tij u derdh për kënaqjen e gjithë bijve të Ademit, sepse mëkati i të atit mbetej mbi qafat e të gjithëve.

I çliroi duke ua mundësuar armiqve kryqëzimin, gozhdimin dhe goditjen e Tij. Përjashtim bën kush e mohon kryqëzimin, dyshon për të ose thotë se hyjnia është tepër e lartë për këtë: ai mbetet në burgun e Iblisit, i dënuar derisa të pranojë se zoti i tij u kryqëzua, u godit e u gozhdua.

Kështu ia atribuuan Zotit të vërtetë diçka që edhe njeriu më i ulët nuk pranon t’ia bëjë skllavit të vet; diçka që edhe adhuruesit e idhujve nuk pranojnë t’ua atribuojnë idhujve. E përgënjeshtruan Allahun në faktin se Ai ia pranoi pendimin Ademit dhe ia fali mëkatin. I atribuuan padrejtësinë më të shëmtuar, duke pretenduar se i burgosi profetët, të dërguarit e të dashurit e Tij në Xhehenem për mëkatin e të atit.

I atribuuan pamendësinë më të madhe, duke thënë se i shpëtoi nga ndëshkimi duke ua dorëzuar Veten armiqve, derisa e vranë, e kryqëzuan dhe ia derdhën gjakun. I atribuuan pafuqinë më të madhe, duke e quajtur të paaftë t’i shpëtonte me fuqinë e Vet pa këtë dredhi. I atribuuan mangësinë më të madhe, duke thënë se ua dha pushtetin armiqve mbi Veten e mbi Birin e Tij, që t’i bënin çfarë i bënë.

Në përgjithësi, nuk njohim popull që ta ketë fyer zotin dhe të adhuruarin e vet siç bëri kjo bashkësi. Siç tha Umeri, Allahu qoftë i kënaqur me të: “E kanë fyer Allahun me një fyerje që nuk ia ka bërë askush prej njerëzve.”

Disa prijës të Islamit, kur shihnin ndonjë mbartës kryqi, i mbyllnin sytë dhe thoshin: “Nuk mund t’i mbush sytë me atë që e ka fyer zotin e të adhuruarin e vet me fyerjen më të shëmtuar.” Prandaj mbretërit e mençur thanë se luftimi i tyre është detyrë sipas ligjit dhe mendjes, sepse janë turp për bijtë e Ademit, prishës të mendjeve e të ligjeve hyjnore.

13

Adhurimi i kryqit dhe ritet që diskuton autori

Drejtimi i faljes dhe pastërtia

Sa për ligjin dhe fenë e tyre, ata nuk i përmbahen asgjëje nga ligji e feja e Mesihut.

E para është çështja e drejtimit të faljes. Shpikën faljen drejt lindjes së Diellit, megjithëse e dinë se Mesihu nuk u fal kurrë drejt lindjes. Vetë historianët e tyre kanë përcjellë se kjo ndodhi rreth treqind vjet pas tij. Mesihu falej drejt Bejtul Makdisit, që ishte drejtimi i profetëve përpara tij. Edhe Profeti ﷺ u fal në atë drejtim sa qëndroi në Mekë dhe tetëmbëdhjetë muaj pas hixhretit; pastaj Allahu e ktheu drejt kibles së të atit, Ibrahimit.

Ndër këto është se disa grupe, romakët e të tjerë, nuk e shohin të nevojshëm pastrimin me ujë pas nevojës. Njëri urinon e kryen nevojën dhe ngrihet për falje me gjurmët e urinës e të jashtëqitjes dhe me atë erë të keqe. Drejtohet nga lindja, bën shenjën e kryqit në fytyrë dhe i flet atij pranë me lloj-lloj fjalësh: gënjeshtër, shthurje, përgojim, sharje e fyerje. E njofton për çmimin e verës, mishit të derrit e të ngjashme. Kjo nuk e dëmton e nuk e prish faljen e tij. Nëse i vjen nevoja të urinojë gjatë saj, urinon duke u falur.

Çdo njeri i mençur e di se t’i dalësh përpara të Adhuruarit të botëve me një adhurim të tillë është shumë e shëmtuar. Ai që e bën është më afër meritimit të zemërimit e të ndëshkimit të Tij sesa kënaqësisë e shpërblimit.

Arsyetimi rreth madhërimit të kryqit

Është e çuditshme se lexojnë në Teurat: “I mallkuar është ai që varet në kryq”, ndërsa e kanë bërë shenjë të fesë së tyre pikërisht atë për të cilën shqiptojnë mallkimin. Po të kishin sadopak mendje, do të ishte më e drejtë për ta ta digjnin, ta thyenin dhe ta ndotnin kryqin kudo që e gjenin: sipas pretendimit të tyre, mbi të u kryqëzua, u poshtërua e u turpërua zoti dhe i adhuruari i tyre.

Sa e çuditshme! Me ç’arsye, pas kësaj, kryqi e meriton madhërimin, sikur ata të mos ishin më të humbur se bagëtitë?

Madhërimi i kryqit është ndër gjërat që i shpikën në fenë e Mesihut shumë kohë pas tij. Në Ungjill nuk përmendet fare; në Teurat përmendet vetëm mallkimi i atij që varet në të. Por kjo bashkësi e mori për të adhuruar dhe i bie në sexhde.

Kur ndonjëri betohet me gjithë seriozitet, në mënyrë që të mos e shkelë betimin e të mos gënjejë, betohet për kryqin. Gënjen kur betohet për Allahun, por nuk gënjen kur betohet për kryqin. Po të kishin sadopak mendje, do të duhej ta mallkonin kryqin për shkak të zotit të tyre që u kryqëzua mbi të. Siç thanë se toka u mallkua për shkak të Ademit kur gaboi, se u mallkua kur Kabili vrau të vëllanë dhe se, sipas Ungjillit, mallkimi zbret mbi tokën kur sundimtarët e saj janë fëmijë.

Po të arsyetonin, nuk do të duhej ta mbanin kryqin, ta preknin me duar apo ta përmendnin me gjuhë; kur t’u përmendej, do t’i mbyllnin veshët. E ka thënë të vërtetën ai që tha: “Armiku i mençur është më i mirë se miku i marrë.” Sepse nga marrëzia deshën ta madhëronin Mesihun, por u përpoqën ta qortonin, ta pakësonin e ta cenonin.

Qëllimi i tyre ishte t’i nxinin hebrenjtë, t’ua largonin njerëzit e t’i nxitnin kundër tyre. Por i larguan popujt nga krishterimi, Mesihu dhe feja e tij me largimin më të madh. E kuptuan se feja nuk qëndronte kështu, prandaj murgjit e peshkopët u sajuan dredhi, mashtrime e lloj-lloj marifetesh me të cilat tërhiqnin të paditurit e i lidhnin pas vetes. Këtë e shohin të lejuar e të mirë, duke thënë se e forcon fenë e krishterimit.

Sikur e madhëruan kryqin sepse e panë se qëndroi për kryqëzimin e zotit të tyre dhe nuk u ça, nuk u shpërnda e nuk u thye nga madhështia e tij kur e vendosën mbi të. Kanë përmendur se Dielli u errësua dhe gjendja e qiellit e e tokës ndryshoi; por kryqi nuk ndryshoi e nuk u shpërbë, ndaj sipas tyre meritoi madhërimin e adhurimin.

Disa të mençur të tyre thanë: “Madhërimi i kryqit është si madhërimi i varreve të profetëve. Ai ishte varri i Mesihut sa qëndronte mbi të; kur u varros, varri i tij u bë në tokë.” Nuk ka marrëzi e padije më të madhe se kjo. Sexhdja ndaj varreve të profetëve dhe adhurimi i tyre janë shirk, madje prej shirkut më të madh. Prijësi i njësuesve dhe vula e profetëve ﷺ i mallkoi hebrenjtë e të krishterët sepse i morën varret e profetëve për vende faljeje. Zanafilla e shirkut dhe e adhurimit të idhujve është qëndrimi me përkushtim pranë varreve dhe kthimi i tyre në vende faljeje.

Pastaj u thuhet: ju madhëroni çdo kryq, nuk e veçoni atë kryq të caktuar. Nëse thoni se kryqi në përgjithësi ju kujton kryqin mbi të cilin u kryqëzua zoti juaj, u përgjigjemi: edhe gropat ju kujtojnë gropën e tij. Atëherë madhëroni çdo gropë e bini në sexhde për të, sepse është si gropa e tij; madje më e merituar, sepse mbi drurin e kryqit nuk qëndroi ashtu siç qëndroi në varr.

U thuhet gjithashtu: dora që e preku është më e merituar për madhërim se kryqi. Madhëroni, pra, duart e hebrenjve, sepse e prekën dhe e mbajtën; pastaj kalojeni atë madhërim te të gjitha duart!

Nëse thoni se këtë e pengon armiqësia, ju vetë thoni se ai u kënaq me këtë dhe e zgjodhi; sikur të mos e donte, ata nuk do t’ia arrinin. Sipas kësaj, duhet t’i falënderoni e t’i lavdëroni, sepse bënë atë që ai dëshironte e zgjodhi, që u bë shkak për shpëtimin e gjithë profetëve, besimtarëve e shenjtorëve nga Xhehenemi dhe burgu i Iblisit. Sa e madhe, atëherë, është mirësia e hebrenjve ndaj jush, etërve tuaj dhe gjithë profetëve, nga Ademi deri te Mesihu!

Qëllimi është se kjo bashkësi bashkoi shirkun, cenimin e pakësimin e hyjnisë, cenimin e profetit të saj dhe largimin e plotë nga feja e tij. Nuk iu përmbajt asgjëje prej rrugës së Mesihut, as në falje, as në agjërim e as në festa. Në këto ndjekin çdo thirrës dhe i përgjigjen çdo mashtruesi e mbrojtësi të së pavërtetës. Futën në ligj çfarë nuk është prej tij dhe lanë atë me të cilën ai erdhi.

Agjërimet që iu shtuan fesë

Nëse dëshiron ta shohësh ndryshimin në fenë e tyre, shiko agjërimet që ua vendosën mbretërve e të mëdhenjve të tyre. Kanë agjërim për apostujt, për Shën Merjemen, për Shën Gjergjin dhe për Lindjen. Lënia e mishit gjatë agjërimit është ndër gjërat që futën në fenë e Mesihut. E dinë se Mesihu hante mish dhe nuk ua ndaloi, as në agjërim, as jashtë tij.

Zanafilla është se manikejtë nuk hanin qenie me shpirt. Kur hynë në krishterim, u frikësuan se po të vazhdonin të mos hanin mish, do t’i vrisnin. Prandaj i vendosën vetes agjërime: për Lindjen, apostujt dhe Shën Merjemen. Gjatë tyre e lanë mishin, duke ruajtur zakonin e doktrinës së Manit. Me kalimin e kohës, nestorianët e jakobitët i ndoqën dhe kjo u bë traditë mes tyre; pastaj i ndoqën edhe melkitët.

Rrëfimi për Festën e Dritës

Kur e shqyrton gjendjen e tyre, gjen se prijësit e fesë dhe murgjit kanë ngritur rrjeta hilesh për të kapur mendjet e masës. Përmes mashtrimit e maskimit kërkojnë t’i tërheqin, t’i nënshtrojnë dhe t’ua nxjerrin pasuritë. Kjo është tepër e njohur e e shumtë për t’u numëruar.

Prej saj është ajo që bëjnë në festën që e quajnë Festa e Dritës, në Bejtul Makdis. Atë ditë mblidhen nga të gjitha anët. Shkojnë në një ndërtesë ku është varur një kandil pa zjarr. Krerët e tyre lexojnë Ungjillin, ngrenë zërat e përgjërohen në lutje. Ndërsa janë kështu, një zjarr zbret prej tavanit mbi fitilin e kandilit, i cili ndriçon e ndizet. Lëshojnë një britmë të vetme, bëjnë shenjën e kryqit në fytyra dhe nisin të qajnë e të ngashërejnë.

Ebu Bekr et Turtushiu tha: “Isha në Bejtul Makdis dhe sundimtar ishte një burrë i quajtur Sukman. Kur mori vesh për festën, u dërgoi fjalë patriarkëve: ‘Ditën e kësaj feste do të zbres te ju për të zbuluar të vërtetën e pretendimit tuaj. Nëse është e vërtetë dhe nuk më del ndonjë hile në të, do t’jua miratoj e do ta madhëroj bashkë me ju me dije. Nëse është mashtrim për masën tuaj, do t’ju bëj diçka që s’do t’ju pëlqejë.’ Kjo u erdhi shumë rëndë. I kërkuan të mos e bënte, por ai refuzoi e këmbënguli. I çuan një pasuri të madhe; ai e mori dhe i la.”

Turtushiu tha: “Pastaj takova në Aleksandri Ebu Muhamed ibën el Akdemin. Më tregoi se marrin një tel të hollë bakri, të quajtur shirít, dhe e shtrijnë nga mesi i kupolës deri te fitili i kandilit. E lyejnë me vaj temjani. Ndërtesa është e errët, ndaj shikuesit nuk e dallojnë telin. Atë vend e kanë shpallur aq të madhërishëm sa nuk lejojnë këdo të hyjë.

Në krye të kupolës ka një njeri. Kur të tjerët kryejnë shërbesën e luten, ai hedh mbi telin e bakrit pak zjarr nafte. Zjarri rrjedh me vajin e temjanit deri në fund të telit, prek fitilin dhe e ndez.”

Sikur dikush prej tyre ta këshillonte veten e të kërkonte shpëtimin, do ta ndiqte këtë çështje: do të kërkonte telin, do të kontrollonte kreun e kupolës dhe do të shihte njeriun e naftën. Do të kuptonte se burimi i asaj drite ishte ai mashtrues. Sikur të zbriste nga qielli, do të shfaqej nga lart dhe jo prej fitilit.

Rrëfimi për qumështin që dilte nga një figurë

Ndër hilet e tyre ishte edhe një kishë në tokën e romakëve, në kohën e El Muteuekkilit. Ditën e festës njerëzit e vizitonin dhe mblidheshin pranë një idhulli brenda saj. Shihnin se atë ditë nga gjiri i tij dilte qumësht. Kujdestarit atë ditë i mblidhej pasuri e madhe.

Mbreti e hetoi dhe ia zbuloi të fshehtën. Gjeti se kujdestari kishte hapur nga pas murit një vrimë deri te gjiri i idhullit, kishte vendosur një tub plumbi dhe e kishte fshehur me allçi. Ditën e festës e hapte, derdhte qumësht dhe ai rridhte deri te gjiri e pikonte prej tij. Të paditurit besonin se kjo ishte një e fshehtë e idhullit dhe shenjë nga Allahu për pranimin e flijimeve e të madhërimit të tyre.

Kur iu zbulua, urdhëroi vrasjen e kujdestarit dhe fshirjen e figurave nga kishat. Tha: “Këto figura zënë vendin e idhujve. Kush i bie në sexhde figurës është si ai që i bie në sexhde idhullit.”

Sundimtarët e Islamit duhej t’i ndalonin këta nga kjo e të ngjashmet, sepse në të ka ndihmë për mohim dhe madhërim të shenjave të tij. Kush ndihmon e mbështet është ortak me vepruesin. Por, kur feja e Islamit u bë e lehtë në sytë e tyre dhe fitimi i ndaluar që marrin prej tyre u bë më i dashur se Allahu e i Dërguari, i lanë dhe ua mundësuan.

Pyetje rreth kryqëzimit

Qëllimi është se feja e bashkësisë së kryqit, pas dërgimit të Muhamedit ﷺ, madje rreth treqind vjet përpara tij, është ndërtuar mbi kundërshtimin e mendjeve e të ligjeve hyjnore, pakësimin e Zotit të botëve dhe atribuimin e gjërave të rënda ndaj Tij. Çdo i krishterë që nuk merr pjesën e vet nga kjo sprovë, sipas këtij kuptimi nuk është i krishterë i vërtetë.

A nuk është kjo feja që e themeluan njerëzit e kuvendeve që mallkonin njëri-tjetrin, mbi pretendimin se një është tre dhe tre janë një? Sa e çuditshme që njeriu me mend kënaqet që ky të jetë kufiri i mendjes dhe fundi i dijes së tij! A nuk kishte në këtë bashkësi dikë që t’i kthehej mendjes e natyrës së vet dhe ta dinte se kjo është vetë e pamundura?

Edhe kur sjellin shembuj e ngjashmëri, nuk sjellin ndonjë të tillë që të mos shfaqë gabimin e humbjen e tyre. Disa e krahasojnë bashkimin e hyjnisë me njerëzimin dhe përzierjen e saj me bashkimin e zjarrit me hekurin; të tjerë me përzierjen e ujit me qumështin; të tjerë me përzierjen e ushqimit me gjymtyrët e trupit. Këta shembuj e krahasime përmbajnë përzierjen e dy realiteteve derisa bëhen një realitet tjetër. Shumë i lartësuar është Allahu nga trillimi e gënjeshtra e tyre!

Nuk u mjaftoi kjo fjalë për Zotin e qiejve e të Tokës, derisa të gjithë u pajtuan se hebrenjtë e kapën, e çuan të poshtëruar e të mundur, duke mbajtur drurin mbi të cilin do ta kryqëzonin; e pështynë në fytyrë, e rrahën, e kryqëzuan, e shpuan me heshtë derisa vdiq dhe e lanë të kryqëzuar, derisa flokët iu ngjitën në lëkurë kur gjaku iu tha nga nxehtësia e Diellit. Pastaj u varros dhe qëndroi tri ditë nën dhe; më pas u ngrit nga varri me hyjninë e vet. Kjo është fjala e të gjithëve: askush prej tyre nuk mohon ndonjë pjesë të saj.

O mendje! Si ishte gjendja e botës së sipërme e të poshtme në ato tri ditë? Kush i drejtonte punët e qiejve e të Tokës? Kush e zëvendësoi Zotin e Lartësuar në atë kohë? Kush e mbante qiellin të mos binte mbi tokë, ndërsa Ai ishte i varrosur?

Sa e çuditshme! A u varros Fjala bashkë me të, pasi u vra e u kryqëzua, apo u nda prej tij dhe e braktisi kur kishte më shumë nevojë për ndihmën e saj, siç e braktisën ati dhe populli i tij? Nëse u nda prej tij dhe ai mbeti pa të, atëherë nuk ishte Mesihu, por një njeri si të tjerët. Si mund të ndahej prej tij pasi ishte bashkuar e përzier me mishin e gjakun e tij? Ku shkoi bashkimi e përzierja?

Nëse nuk u nda, por u vra, u kryqëzua e u varros me të, si arriti krijesa ta vriste, ta kryqëzonte e ta varroste Zotin? Cili varr e nxë Zotin e qiejve e të Tokës? Ai është Sunduesi, i Shenjti, i Pastri nga çdo e metë, Dhuruesi i sigurisë, Mbikëqyrësi, i Plotfuqishmi, Nënshtruesi, Madhështori. I dëlirësuar është Allahu nga çfarë i shoqërojnë!

Lavdi Allahut, e përsëri lavdi Allahut të Lartësuar:

I gjithë lavdërimi i përket Allahut, që na udhëzoi në këtë. Ne nuk do të ishim udhëzuar, sikur të mos na udhëzonte Allahu. [El A’raf, 43 — pjesë e ajetit].

O Zot i Madhështisë dhe i Nderimit! Ashtu siç na udhëzove në Islam, të kërkoj të mos na e heqësh derisa të na marrësh jetën si muslimanë.

Vargjet që autori u drejton adhuruesve të Mesihut

O adhurues të Mesihut, kemi një pyetje;
përgjigjen e saj e duam prej atij që e kupton.
Nëse Zoti vdiq nga vepra e një populli,
nëse ata e vranë, çfarë zoti është ai?
A e kënaqi ajo që i bënë?
Atëherë përgëzojini që e arritën kënaqësinë e tij!
Nëse u zemërua për veprimin e tyre,
fuqia e tyre ia paska rrëzuar fuqinë!

A mbeti ekzistenca pa një zot
që dëgjon e i përgjigjet lutësit?
A u boshatisën shtatë qiejt
kur u shtri nën dheun që e mbuloi?
A mbetën botët pa një zot që t’i drejtonte,
ndërsa duart e tij u gozhduan?
Si e braktisën engjëjt pa ndihmë,
ndonëse e dëgjuan të qarën e tij?

Si e duruan drurët ta mbanin
Zotin e vërtetë, të lidhur nga shpina?243
Si iu afrua hekuri,
e preku dhe e lëndoi?
Si patën fuqi duart e armiqve
ta arrinin e ta goditnin në zverk?
A u kthye vetë Mesihu në jetë,
apo e ngjalli një Zot tjetër?

Sa i çuditshëm varri që përfshiu një zot;
edhe më i çuditshëm barku që e mbajti!
Qëndroi aty nëntë muaj në errësira,
i ushqyer nga gjaku i menstruacioneve.
Doli si foshnjë e vogël e dobët,
duke hapur gojën për gjirin.
Ha, pastaj pi dhe kryen
atë që vjen pas tyre: a është ky zot?

I lartësuar është Allahu nga trillimi i të krishterëve!
Të gjithë do të pyeten për atë që trilluan.
O adhurues të kryqit, për ç’kuptim
madhërohet ai apo quhet i keq kush e hedh?
A kërkon mendja gjë tjetër veç thyerjes
e djegies së tij dhe të atij që e ndërtoi?244
Nëse Zoti hipi mbi të pa dëshirë,
me duart lidhur për gozhdim,

atëherë ai mjet është vërtet i mallkuar:
shkele, mos e puth kur ta shohësh!
Mbi të poshtërohet Zoti i gjithë krijesave,
kurse ti e adhuron: je prej armiqve të Tij.
Nëse e madhëron sepse mbajti
Zotin e robërve dhe ai u vendos mbi të;
nëse kryqi humbi dhe pamja e ngjashme
na kujton shkëlqimin e tij,

përse nuk u bie në sexhde gjithë varreve,
kur varri e përfshiu zotin tënd në brendësi?
O adhurues i Mesihut, zgjohu!
Ky është fillimi dhe ky përfundimi i tij.

13

Figurat, agjërimet dhe festat në kritikën e autorit

Argumenti për sexhden ndaj figurave dhe përgjigjja e autorit

I është bërë e qartë çdo njeriu me mend se shejtani ka luajtur në çdo mënyrë me këtë bashkësi të humbur. I ftoi dhe iu përgjigjën; i bëri mendjelehtë dhe iu bindën. Luajti me ta në çështjen e të Adhuruarit të Lartësuar, në çështjen e Mesihut, në çështjen e kryqit dhe adhurimit të tij, si edhe në paraqitjen e figurave në kisha dhe adhurimin e tyre.

Nuk gjen kishë pa figurën e Merjemes, Mesihut, Gjergjit, Pjetrit apo të tjerëve që i quajnë shenjtorë e martirë. Shumica u bien në sexhde figurave dhe i lusin në vend të Allahut.

Patriarku i Aleksandrisë i shkroi mbretit të romakëve një letër ku argumentonte për sexhden ndaj figurave, duke thënë se Allahu e urdhëroi Musain të paraqiste në tendën e kohës figurën e sarusit; se Sulejmani, biri i Daudit, kur ngriti tempullin, bëri figurën e sarusit prej ari dhe e vendosi brenda tij.

Pastaj shkroi: “Shembulli është si ai i mbretit që i shkruan një letër një zyrtari të tij. Zyrtari e merr, e puth, e vendos mbi sy dhe ngrihet për të, jo për të madhëruar letrën e bojën, por mbretin. Kështu edhe sexhdja ndaj figurave është madhërim i emrit të atij që paraqitet, jo i pigmenteve e i ngjyrave.”

Me pikërisht këtë shembull u adhuruan idhujt.

Ajo që ky idhujtar përmendi për Musain e Sulejmanin, paqja qoftë mbi ta, edhe sikur të ishte e saktë, nuk do të ishte provë për sexhden ndaj figurave. Më së shumti do të ishte siç përmendet për Daudin, se e kishte gdhendur mëkatin në pëllëmbë që të mos e harronte. Ku është kjo dhe ku është ajo që bëjnë këta idhujtarë: përulja, nënshtrimi dhe sexhdja përpara atyre figurave?

Shembulli i saktë i veprimit të tyre është ai i një shërbëtori të mbretit që hyn te një njeri. Ky ngrihet prej vendit, i bie në sexhde, e adhuron dhe bën ndaj tij çfarë lejohet vetëm ndaj mbretit. Çdo njeri i mençur e quan të paditur e të pamend, sepse ndaj shërbëtorit bëri madhërimin, nënshtrimin dhe përuljen që duhej t’ia veçonte mbretit. Dihet se kjo është më afër zemërimit të mbretit dhe rënies në sytë e tij sesa nderimit dhe ngritjes së pozitës.

Kështu është ai që i bie në sexhde një krijese apo figurës së saj. Mori sexhden, që është kulmi i afrimit të robit drejt kënaqësisë së Zotit dhe që i takon vetëm Atij, e ia bëri figurës së një robi të Tij. Barazoi në këtë Allahun me robin. Nuk ka shëmti e padrejtësi përtej kësaj.

Prandaj i Lartësuari tha:

sepse idhujtaria është, vërtet, padrejtësi e madhe. [Lukman, 13 — pjesë e ajetit].

Allahu i ka krijuar robërit që ta shohin si të shëmtuar trajtimin e shërbëtorëve e të njerëzve të mbretit me madhërimin, nderimin, përuljen e nënshtrimin që i bëhet mbretit. Si është, atëherë, gjendja e atij që ua bën këtë armiqve të mbretit?

Shejtani është armiku i Allahut. Idhujtari në të vërtetë i shoqëron Allahut atë, jo të dashurin e të dërguarin e Allahut. I Dërguari dhe të dashurit e Allahut janë të pastër prej atyre që i bëjnë ortakë, janë armiq të tyre dhe i urrejnë më shumë se të tjerët. Në të vërtetë, ata u bënë ortakë Allahut armiqtë e Tij dhe i barazuan me Të në adhurim, madhërim, sexhde e përulje.

Prandaj pavlefshmëria dhe shëmtia e shirkut njihen me natyrën e shëndoshë dhe mendjen e saktë. Njohja e shëmtisë së tij është më e dukshme se njohja e shëmtisë së çdo të keqeje tjetër.

Agjërimi për Herakliun

Qëllimi është të përmendet loja e shejtanit me këtë bashkësi në themelet dhe degët e fesë, si loja me agjërimin e tyre. Shumica e tij nuk ka zanafillë në ligjin e Mesihut, por është e sajuar dhe e shpikur.

Ndër këto është shtimi i një jave në fillim të agjërimit të madh, të cilën e agjërojnë për Herakliun, çliruesin e Bejtul Makdisit. Kur persët e morën Bejtul Makdisin, vranë të krishterët dhe shkatërruan kishat, hebrenjtë i ndihmuan. Madje vrasja e goditja e tyre kundër të krishterëve ishte më e madhe se e persëve.

Kur Herakliu shkoi atje, hebrenjtë e pritën me dhurata dhe i kërkuan t’u shkruante një besëlidhje. Ai e bëri. Kur hyri në Bejtul Makdis, të krishterët iu ankuan për atë që u kishin bërë hebrenjtë.

Herakliu i pyeti: “Çfarë dëshironi prej meje?” Thanë: “T’i vrasësh.” Tha: “Si t’i vras, kur u kam shkruar një besëlidhje sigurie? Ju e dini çfarë i takon shkelësit të besëlidhjes!”

I thanë: “Kur ua dhe sigurinë, nuk e dije çfarë kishin bërë: vrasjen e të krishterëve dhe shkatërrimin e kishave. Vrasja e tyre është afrim tek Allahu. Ne e marrim përsipër këtë mëkat, e shlyejmë për ty dhe i kërkojmë Mesihut të mos të të marrë në përgjegjësi. Do të caktojmë një javë të plotë në fillim të agjërimit, që do ta agjërojmë për ty e do ta lëmë mishin në të sa të jetë krishterimi. Do t’u shkruajmë të gjitha vendeve për këtë, si shlyerje për atë që të kërkuam.”

Ai iu përgjigj dhe vrau hebrenj rreth Bejtul Makdisit e malit të Halilit, aq shumë sa nuk numërohen. Javën e parë të agjërimit, në të cilën melkitët lënë mishin, e bënë agjërim për mbretin Herakli, për faljen e shkeljes së besëlidhjes dhe vrasjes së hebrenjve. U shkruan vendeve për këtë. Njerëzit e Bejtul Makdisit dhe të Egjiptit e agjërojnë; pjesa tjetër e Shamit dhe e romakëve lënë mishin gjatë saj dhe agjërojnë të mërkurën e të premten.

Po kështu, kur deshën ta zhvendosnin agjërimin në pranverën e butë dhe të ndryshonin ligjin e Mesihut, i shtuan dhjetë ditë si zëvendësim e shlyerje për zhvendosjen.

Festa e Mikaelit

Prej lojës së tij janë edhe festat e tyre: të gjitha të vendosura, të sajuara e të shpikura sipas mendimeve dhe pëlqimeve të tyre. Njëra është Festa e Mikaelit.

Shkaku ishte se në Aleksandri kishte një idhull,245 për të cilin gjithë njerëzit e Egjiptit e të Aleksandrisë mbanin një festë të madhe dhe thernin flijime. Njëri prej tyre u bë patriark i Aleksandrisë dhe deshi ta thyente e t’i ndalonte flijimet. Nuk e lejuan.

Ai përdori një hile: “Ky idhull nuk sjell as dobi e as dëm. Po ta bënit këtë festë për Mikaelin, engjëllin e Allahut, dhe flijimet për të, ai do të ndërmjetësonte për ju tek Allahu. Kjo do të ishte më mirë se ky idhull.” E pranuan. E theu idhullin, e bëri kryqe dhe kishën e quajti kisha e Mikaelit, me emrin Kajserije. Pastaj kisha u dogj e u shkatërrua, por festën e flijimet i mbajtën për Mikaelin.

Kështu i kaloi nga një mohim në një tjetër dhe nga një shirk në një tjetër. Ishin si një mexhus që u bë musliman e pastaj rafidi. Njerëzit hynë ta uronin; njëri i tha: “Ti vetëm kalove nga një qoshe e Zjarrit në një tjetër.”

Rrëfimi për gjetjen e kryqit

Ndër këto është Festa e Kryqit, të cilën e trilluan e e shpikën. Shfaqja e kryqit ndodhi shumë kohë pas Mesihut. Ai që e nxori me trillim e gënjeshtër ishte një hebre që u tha se ai ishte kryqi mbi të cilin ishte kryqëzuar zoti i tyre. Shihe këtë zinxhir dhe këtë lajm! Kohën e shfaqjes e morën për festë dhe e quajtën Festa e Kryqit.

Sikur të vepronin si të ngjashmit e tyre rafidij, që e morën kohën e vrasjes së Husejnit, Allahu qoftë i kënaqur me të, për zi e pikëllim, do të ishte më afër mendjes.

Rrëfimi për kryqin ishte ky: sipas pretendimit të tyre të gënjeshtërt, pasi Mesihu u kryqëzua, u vra e u varros, u ngrit prej varrit në qiell. Nxënësit shkonin çdo ditë te varri e te vendi i kryqëzimit dhe faleshin. Hebrenjtë thanë: “Ky vend nuk do të mbetet i fshehtë dhe do të marrë famë. Nëse njerëzit e shohin varrin bosh, do të besojnë në të.” Hodhën mbi të dhe e mbeturina, derisa u bë një grumbull i madh plehrash.

Në ditët e mbretit Konstandin, gruaja e tij246 erdhi në Bejtul Makdis për të kërkuar kryqin. Mblodhi njëqind hebrenj e banorë të Bejtul Makdisit dhe të malit të Halilit. Zgjodhi dhjetë, pastaj prej tyre tre. Njëri quhej Juda. U kërkoi t’i tregonin vendin, por refuzuan: “Nuk e dimë.”

I hodhi në një pus pa ujë, ku qëndruan shtatë ditë pa ushqim e pa pije. Juda u tha dy shokëve se i ati ia kishte treguar vendin që ajo kërkonte. Të dy thirrën; i nxorën dhe e njoftuan për fjalët e tij. Ajo urdhëroi ta godisnin Judën me kamxhik. Ai pranoi dhe doli te vendi i varrit, që ishte një grumbull i madh plehrash.

U lut: “O Allah, nëse është në këtë vend, bëje të dridhet dhe të dalë prej tij tym.” Vendi u drodh dhe doli tym. Mbretëresha urdhëroi të pastrohej dheu; u shfaq varri dhe gjetën tre kryqe.

Tha: “Si ta dimë cili është kryqi i zotërisë sonë, Mesihut?” Pranë tyre ishte një i sëmurë rëndë, për të cilin ishin humbur shpresat. Vendosën mbi të kryqin e parë, pastaj të dytin, pastaj të tretin. Te i treti u ngrit e iu largua sëmundja. E kuptoi se ishte kryqi i Mesihut; e vendosi në një mbështjellëse ari dhe e çoi te Konstandini.

Nga lindja e Mesihut deri te shfaqja e këtij kryqi kishin kaluar treqind e njëzet e tetë vjet. Të gjitha këto i përcolli Seid ibën Bitriku i krishterë në historinë e vet. Qëllimi është se këtë festë e shpikën, sipas transmetimit të dijetarëve të tyre, kaq kohë pas Mesihut.

Kundërshtimet ndaj atij rrëfimi

Zinxhiri i këtij rrëfimi rrotullohet mes një hebreu e një të krishteri, përveç shkëputjes së tij dhe gënjeshtrës së dukshme për njeriun me mend, nga shumë anë. Për ta treguar si trillim mjafton që ai kryq, që e shëroi të sëmurin, më së pari duhej të mos e vriste zotin, Zotin që jep jetë e vdekje.

Gjithashtu, druri që mbetet nën dhe treqind e njëzet e tetë vjet247 kalbet e shpërbëhet edhe për më pak kohë. Nëse adhuruesit e kryqit thonë se, kur e preku trupi i Mesihut, fitoi qëndrueshmëri, fuqi e mbijetesë, u thuhet: po dy kryqet e tjera përse nuk u shpërbënë dhe si u ngatërruan me të? Ndoshta do të thonë se, meqë prekën kryqin e tij, edhe ata fituan mbijetesë e qëndrueshmëri! Padija e marrëzia e tyre janë edhe më të mëdha.

Kur Zoti i Lartësuar iu shfaq malit, ai u thërrmua e u fundos në tokë dhe nuk e përballoi shfaqjen e Tij. Si, atëherë, e përballoi druri vendosjen e Tij mbi të në atë gjendje?

E tha të vërtetën ai që e quajti këtë bashkësi turp për bijtë e Ademit që i përkasin. Nëse rrëfimi është i saktë, sa i ngjan hileve të hebrenjve për të shpëtuar nga burgimi e shkatërrimi! Hilet e njerëzve arrijnë shumë më larg, sidomos kur hebrenjtë e dinin se mbretëresha e fesë së krishterimit po vinte në Bejtul Makdis dhe do t’i ndëshkonte derisa t’i tregonin vendin e vrasjes e kryqëzimit; e dinin se nuk shpëtonin po të mos e bënin.

Adhuruesit e kryqit thonë edhe se, kur Mesihu u vra, gjaku i tij u fsheh në thellësi; sikur një pikë të binte mbi tokë, ajo do të thahej e nuk do të mbinte. Sa e çuditshme! Si ngjallet i vdekuri e shërohet i sëmuri nga druri mbi të cilin u ekspozua e u kryqëzua? A është e gjitha nga begatia dhe gëzimi i tij për atë që ishte i lidhur mbi të, duke qarë e duke kërkuar ndihmë?

Më e përshtatshme do të ishte që kryqi të thërrmohej e të zhdukej nga madhështia e atij që u kryqëzua mbi të dhe që toka t’i përpinte të pranishmit e bashkëpunëtorët e atij veprimi; madje qiejt të çaheshin, toka të ndahej dhe malet të shembeshin.

Pastaj u thuhet: i kryqëzuari ose ishte vetëm natyra njerëzore, ose ajo bashkë me hyjninë. Nëse ishte vetëm natyra njerëzore, Fjala ishte ndarë prej tij dhe bashkimi i saj me të kishte rënë. I kryqëzuari ishte një trup si trupat e tjerë: nuk ishte zot dhe nuk kishte asgjë hyjnore e zotëruese. Nëse thoni se kryqëzimi i ndodhi njëkohësisht hyjnisë e njerëzimit, keni pranuar kryqëzimin, vrasjen e vdekjen e Zotit dhe fuqinë e krijesave për ta lënduar. Kjo është më e pavërteta dhe më e pamundura. Lidhja juaj me kryqin bie nga çdo anë, sipas mendjes e ligjit.

Sjellja e njerëzve të fesë si pengesë për udhëzimin

Loja e tij me faljen e tyre ka disa anë. E para është falja e shumë prej tyre me papastërti e xhunubllëk. Mesihu është i pastër nga kjo falje. I dëlirësuar është Allahu nga të kërkuarit afrim tek Ai me një falje të tillë: vlera e Tij është më e lartë e madhështia më e madhe.

Një tjetër është falja drejt lindjes së Diellit, ndërkohë që e dinë se Mesihu nuk u fal kurrë drejt lindjes, por drejt Bejtul Makdisit. Një tjetër është shenja e kryqit në fytyra kur nisin faljen; Mesihu është i pastër nga kjo.

Një falje që ka si çelës papastërtinë, si hyrje shenjën e kryqit në fytyrë, si drejtim lindjen dhe si shenjë shirkun: si mund t’i fshihet njeriut me mend se një ligj i tillë nuk ka ardhur nga asnjë shpallje?

Kur murgjit, mitropolitët e peshkopët e kuptuan se mendjet largohen shumë nga një fe e tillë, e forcuan me hile, figura mbi mure prej ari, lazuriti e cinabri, me organo,248 festa të shpikura e gjëra që u shiten njerëzve të pamend e me mendje e shikim të dobët.

I ndihmuan ashpërsia, ngurtësia, dredhia, gënjeshtra e shpifja që kanë hebrenjtë; si edhe padrejtësia, paturpësia, shthurja, bidati e teprimi ndaj krijesës që kanë shumë muslimanë, derisa e marrin për zot përveç Allahut. Shumë të paditur i konsiderojnë këta si njerëzit e veçantë e të drejtë të muslimanëve.

Nga kjo dhe të ngjashmet u formua përmbajtja e tyre ndaj gjendjes së vet dhe bindja se ajo është më e mirë se shumë bidate, shthurje, shirk e paturpësi që shohin tek ata që i atribuohen Islamit.

Prandaj, kur të krishterët panë sahabët dhe gjendjen e tyre, shumica besuan me zgjedhje e dëshirë dhe thanë: “Ata që e shoqëruan Mesihun nuk ishin më të mirë se këta.” Ne dhe të tjerë kemi ftuar shumë njerëz të Librit në Islam. Na treguan se i pengon ajo që shohin te njerëzit që i atribuohen Islamit dhe që i madhërojnë të paditurit: bidatet, padrejtësia, shthurja, dredhia e mashtrimi, si edhe atribuimi i tyre ligjit hyjnor e atij që e solli. Kështu menduan keq për ligjin dhe sjellësin e tij.

Allahu do t’i kërkojë e do t’u mjaftojë për llogari atyre që ua presin njerëzve rrugën drejt Tij. 249 Kjo është një shenjë shumë e vogël e lojës së shejtanit me adhuruesit e kryqit, që të tregon të tjerat. Allahu është Udhëzuesi dhe Ai që jep suksesin.

13

Bijtë e Izraelit dhe sprova e adhurimit të viçit

Ajetet që autori përmend për hebrenjtë

Tani përmendet loja e shejtanit me bashkësinë mbi të cilën ra zemërimi: hebrenjtë. Allahu i Lartësuar thotë për ta:

Nuk ka më të keqe se ajo, për të cilën e shitën vetveten: që të mohojnë atë që ka zbritur Allahu, nga zilia se Allahu i zbret prej Mirësisë së Tij kujt të dëshirojë prej robërve të Tij! Prandaj, merituan zemërim mbi zemërim [El Bekare, 90 — pjesë e ajetit].

Dhe thotë:

Thuaju (gjithashtu): “A t’ju tregoj një dënim më të rëndë se ky tek Allahu? Mallkimi i atyre që Allahu i ka mallkuar, me të cilët është zemëruar dhe disa prej të cilëve i ka shndërruar në majmunë dhe derra, si dhe ata që adhurojnë djallin. Ata janë në vendin më të mjerueshëm dhe më larg Rrugës së Vërtetë”. [El Maide, 60].

Kur vijnë te ju, thonë: “Besojmë!”. Por, në të vërtetë, ata me mosbesim hyjnë, e me mosbesim dalin! Por, Allahu e di mirë çfarë fshehin ata. [El Maide, 61].

Ti i sheh shumë prej tyre të nxitojnë drejt gjynahut, tejkalimit të kufijve (të Allahut) dhe ngrënies së haramit. Njëmend, sa të këqija janë ato që veprojnë! [El Maide, 62].

Përse rabinët dhe dijetarët nuk i ndalojnë ata nga fjalët e paligjshme dhe ngrënia e haramit? Njëmend, sa e keqe është vepra e tyre! [El Maide, 63].

Gjithashtu thotë:

Ti i sheh shumë prej tyre të miqësohen me mohuesit. Vërtet, nuk ka më të keqe se ajo që i përgatisin ata vetes: që Allahu të jetë i zemëruar me ta dhe të mbesin në dënim përgjithmonë. [El Maide, 80].

Allahu na urdhëroi që në namazet tona t’i kërkojmë të na udhëzojë në rrugën e atyre që i ka begatuar, jo në rrugën e atyre që merituan zemërimin e as të atyre që humbën:

Na udhëzo në Rrugën e Drejtë; [El Fatiha, 6].

në rrugën e atyre të cilëve u ke dhuruar mirësi, jo të atyre që kanë merituar zemërimin (Tënd), as të atyre, të cilët kanë humbur! [El Fatiha, 7].

Është vërtetuar nga Profeti ﷺ se tha: “Hebrenjtë janë ata mbi të cilët ka rënë zemërimi dhe të krishterët janë të humburit.”250

Kërkesa për një zot të bërë

Loja e parë e shejtanit me këtë bashkësi ndodhi gjatë jetës së profetit të saj, pak pasi u shpëtuan nga Faraoni dhe pasi ai e populli i tij u mbytën. Kur kaluan detin, panë njerëz të përkushtuar pranë idhujve të tyre dhe thanë:

O Musa! Na bëj edhe neve një idhull që ta adhurojmë, ashtu si kanë ata idhuj! [El A’raf, 138 — pjesë e ajetit].

Musai, paqja qoftë mbi të, u tha:

Ju jeni vërtet një popull injorant! [El A’raf, 138 — pjesë e ajetit].

E shkatërruar është ajo në të cilën ata ndodhen, dhe e pavlefshme është çdo gjë që ata bëjnë.” [El A’raf, 139].

Çfarë padije ka përtej kësaj? Koha ishte e afërt dhe shkatërrimin e idhujtarëve e kishin përpara, me sytë e tyre. Megjithatë, i kërkuan Musait t’u bënte një zot: i kërkuan një krijese t’u bënte një zot të krijuar!

Si mund të jetë i bërë Zoti? Zoti është Ai që bën gjithçka tjetër, kurse i bëri është i zotëruar e i punuar. Është e pamundur të jetë zot.

Sa të shumtë janë pasuesit e këtyre në marrjen e një zoti të bërë! Kush merr një të adhuruar tjetër përveç Allahut, ka marrë një zot të bërë.

Është vërtetuar nga Profeti ﷺ se në një nga fushatat e tij kaluan pranë një peme, ku idhujtarët varnin armët, shenjat dhe rrobat. E quanin Dhat Enuat. Disa thanë: “O i Dërguari i Allahut, na bëj edhe neve një Dhat Enuat siç e kanë ata!”

Ai tha: “Allahu është më i Madhi! Thatë siç i tha populli i Musait:

O Musa! Na bëj edhe neve një idhull që ta adhurojmë, ashtu si kanë ata idhuj! [El A’raf, 138 — pjesë e ajetit].

Pastaj tha: “Do t’i ndiqni rrugët e atyre që ishin para jush, njësoj si puplat e një shigjete me ato të tjetrës.”251

Adhurimi i viçit dhe fjala “harroi”

Prej lojës së shejtanit me ta ishte adhurimi i viçit në vend të Allahut. E kishin parë ndëshkimin dhe goditjen e jashtëzakonshme që i kaploi idhujtarët; profeti i tyre ishte gjallë dhe nuk kishte vdekur. E panë punuesin e viçit duke e punuar e formuar, duke e futur në zjarr, goditur me çekiç, gërryer me limë dhe kthyer me duar nga njëra anë në tjetrën.

Çudia është se nuk u mjaftuan ta bënin zot të tyre, por e bënë edhe zot të Musait. Kështu ia atribuuan Musait shirkun dhe adhurimin e dikujt tjetër përveç Allahut; madje adhurimin e njërës prej kafshëve më të plogëta e më të paafta për t’u mbrojtur, që merret si shembull për mendjetrashësi e nënshtrim. E bënë zot të atij të cilit i foli i Gjithëmëshirshmi.

Nuk u mjaftuan as me këtë, por e bënë Musain të humbur e të gabuar, duke thënë se kishte harruar.

Ibën Abasi tha: “Domethënë, e humbi dhe e gaboi rrugën.” Në një transmetim tjetër prej tij: “Musai shkoi ta kërkonte Zotin e vet, por humbi dhe nuk e dinte vendin e Tij.” Një tjetër thënie e tij: “Harroi t’ju thoshte se ky është zoti i tij dhe zoti juaj.”

Suddiu tha: “Musai e la zotin e vet këtu dhe shkoi ta kërkonte.” Katade tha: “Musai po kërkon këtë, por e harroi dhe mori një rrugë tjetër.”

Ky është mendimi i njohur: fjala për harrimin është pjesë e fjalës së Samiriut dhe adhuruesve të viçit bashkë me të. Nga Ibën Abasi përcillet edhe se kjo është njoftim nga Allahu për Samiriun: ai harroi, domethënë braktisi besimin që kishte pasur.

I sakti është mendimi i parë, siç tregon rrjedha e tekstit. Buhariu në tefsir përmend vetëm atë, duke thënë: “Musai i tyre harroi”, pra kështu thonë ata: e gaboi Zotin.

Kur e bëri viçin zot të Musait, Samiriu parashikoi një pyetje të bijve të Izraelit: nëse ky është zoti i Musait, përse shkoi ai larg tij në takimin me Zotin? Iu përgjigj përpara se t’ia bënin pyetjen: “Harroi.” Kjo është ndër lojërat më të shëmtuara të shejtanit me ta.

Shihi si morën një zot të punuar e të formuar prej një lënde tokësore, që ndodhet nën dhe, ka nevojë të shkrihet me zjarr, të pastrohet e t’i hiqen papastërtitë; të rrihet me çekiçë hekuri, të kthehet vazhdimisht në zjarr e të gërryhet me lima. Punuesi ia dha formën e kafshës së njohur për plogështi, nënshtrim e poshtërim. Këtë e bënë zot të Musait dhe e quajtën të humbur sepse shkoi të kërkonte një tjetër zot.

Transmetimet për shkakun e bërjes së viçit

Muhamed ibën Xheriri tha: “Shkaku i marrjes së viçit ishte ajo që më tregoi Abdul Kerim ibën el Hejthemi: më tregoi Ibrahim ibën Beshshar er Ramadiu, nga Sufjan ibën Ujejne, nga Ebu Seidi, nga Ikrime, nga Ibën Abasi, Allahu qoftë i kënaqur me të dy:

Kur Faraoni dhe njerëzit e tij u sulën drejt detit, Faraoni ishte mbi një kalë të zi me bisht të gjatë.252 Kali pati frikë të hidhej në det. Xhibrili iu shfaq mbi një pelë në afsh.253 Kur kali e pa, u hodh pas saj.

Samiriu e njohu Xhibrilin. Sepse e ëma, kur kishte frikë se do t’ia vrisnin, e kishte lënë në një shpellë dhe ia kishte mbyllur hyrjen. Xhibrili i vinte dhe e ushqente përmes gishtave: në disa gjente qumësht, në të tjerë mjaltë e në të tjerë gjalpë. Vazhdoi ta ushqente derisa u rrit. Kur e pa në det, e njohu. Mori një grusht prej gjurmës së kalit të tij, pra prej dheut nën thundër.”254

Sufjani tha: “Ibën Mesudi e lexonte: ‘Mora një grusht prej gjurmës së kalit të të dërguarit.’”

Ebu Seidi tha se Ikrime përcolli nga Ibën Abasi: “Samiriut iu hodh në mendje se, po ta hidhte atë dhe mbi diçka dhe t’i thoshte: ‘Bëhu kjo apo ajo’, do të bëhej. E mbajti grushtin në dorë derisa kaloi detin.

Kur Musai dhe bijtë e Izraelit e kaluan detin dhe Allahu i mbyti njerëzit e Faraonit, Musai i tha vëllait të vet, Harunit, ta zëvendësonte mes popullit e të vepronte drejt. Pastaj shkoi në takimin me Zotin e vet. Bijtë e Izraelit kishin stoli të marra hua prej njerëzve të Faraonit. Sikur e ndien si mëkat dhe i nxorën që të zbriste zjarri e t’i përpinte.

Kur i mblodhën, Samiriu bëri kështu me grushtin që mbante në dorë” — Ibën Is’haku bëri shenjë me dorë në këtë mënyrë255 — “e hodhi mbi to dhe tha: ‘Bëhu viç, trup që pëllet!’ U bë një viç, trup që pëlliste. Era hynte nga prapa e dilte nga goja dhe dëgjohej një zë. Ai tha:

Ky është zoti juaj dhe zoti i Musait, [Ta Ha, 88 — pjesë e ajetit].

U përkushtuan pranë viçit duke e adhuruar. Haruni tha:

Ndërkohë, Haruni u kishte thënë atyre më parë: “O populli im! Ju po sprovoheni me këtë, sepse me të vërtetë, Zoti juaj është i Gjithëmëshirshmi, prandaj më ndiqni mua dhe zbatoni urdhrin tim!” [Ta Ha, 90].

Ata thanë: “Nuk do të pushojmë së adhuruari atë (viçin), derisa Musai të kthehet tek ne.” [Ta Ha, 91].

Suddiu tha: “Kur Allahu e urdhëroi Musain t’i nxirrte bijtë e Izraelit nga Egjipti, ai i urdhëroi të dilnin dhe të merrnin hua stoli prej koptëve. Kur Allahu e shpëtoi Musain dhe bijtë e Izraelit nga deti dhe i mbyti njerëzit e Faraonit, Xhibrili erdhi te Musai për ta çuar tek Allahu. Erdhi mbi një kalë; Samiriu e pa dhe e gjeti të pazakontë. Thuhet se ishte kali i jetës.256 Kur e pa, tha: ‘Ky ka një të fshehtë.’ Mori dhe nga gjurma e thundrës së kalit.

Musai, paqja qoftë mbi të, u nis dhe e la Harunin zëvendës mes bijve të Izraelit. U premtoi tridhjetë net, të cilat Allahu i plotësoi me dhjetë. Haruni u tha: ‘O bijtë e Izraelit! Plaçka e luftës nuk ju lejohet dhe stolitë e koptëve janë plaçkë lufte. Mblidhini të gjitha së bashku.’”

13

Vijimi i rrëfimit të viçit dhe kërkesa për ta parë Allahun

Vijimi i fjalës së Harunit dhe transmetimet për Samiriun

Haruni vijoi: “Hapni një gropë dhe varrosini aty. Nëse Musai vjen dhe jua lejon, merrini; përndryshe do të jenë diçka që nuk e keni ngrënë.” I mblodhën stolitë në atë gropë. Samiriu erdhi me atë grusht dheu dhe e hodhi. Prej stolive Allahu nxori një viç, trup që pëlliste.

Bijtë e Izraelit e numëruan afatin e Musait, duke e llogaritur natën një ditë dhe ditën një ditë. Kur u plotësuan njëzet, ai ua nxori viçin. Kur e panë, Samiriu u tha se ky ishte zoti i tyre dhe zoti i Musait, por Musai e kishte harruar: pra e kishte lënë këtu dhe kishte shkuar ta kërkonte.

U përkushtuan pranë tij duke e adhuruar; ai pëlliste dhe ecte. Haruni u tha se vetëm ishin sprovuar me viçin dhe se Zoti i tyre ishte i Gjithëmëshirshmi. Haruni dhe ata prej bijve të Izraelit që ishin me të qëndruan pa i luftuar. Musai shkoi tek Allahu për t’i folur. Kur i foli, Allahu i tha:

“Përse nxitove të vish para popullit tënd, o Musa?” [Ta Ha, 83].

Ai (Musai) tha: “Ata janë afër, pas gjurmëve të mia, kurse unë nxitova te Ti, o Zoti im, që të kënaqesh (nga unë).” [Ta Ha, 84].

Ai (Allahu) tha: “Ne e sprovuam popullin tënd pas largimit tënd, dhe Samiriu i çoi ata në humbje.” [Ta Ha, 85].

E njoftoi për gjendjen e tyre. Musai tha: “O Zot! Samiriu i urdhëroi ta merrnin viçin; por kush ia fryu shpirtin?” Zoti i Lartësuar tha: “Unë.” Tha: “O Zot, atëherë Ti i çove në humbje.”257

Ibën Is’haku përcjell nga Hakim ibën Xhubejri, nga Seid ibën Xhubejri, nga Ibën Abasi, Allahu qoftë i kënaqur me të dy: “Samiriu ishte nga banorët e Baxhermasë,258 prej një populli që adhuronte lopët. Në veten e tij e donte adhurimin e tyre, por mes bijve të Izraelit kishte shfaqur Islamin.

Kur Musai shkoi te Zoti i vet, Haruni u tha: ‘Ju keni mbartur barrë prej stolive të popullit të Faraonit, prej sendeve e zbukurimeve të tyre. Pastrohuni prej tyre, sepse janë papastërti!’ U ndezi një zjarr dhe u tha: ‘Hidhni në të gjithçka që keni!’

Sillnin sendet e stolitë dhe i hidhnin në zjarr. Kur stolitë u shkrinë, Samiriu, që kishte parë gjurmën e kalit të Xhibrilit dhe kishte marrë dhe nga thundra e tij, erdhi pranë zjarrit. I tha Harunit: ‘O profeti i Allahut, a ta hedh atë që kam në dorë?’ Haruni mendoi se ishte si stolitë e sendet që kishin sjellë të tjerët.

E hodhi dhe tha: ‘Bëhu viç, trup që pëllet!’ Atëherë ndodhi sprova dhe tundimi. Tha se ky ishte zoti i tyre dhe zoti i Musait. U përkushtuan pranë tij dhe e deshën me një dashuri që nuk e kishin pasur kurrë për asgjë tjetër.

Fjala e Allahut për harrimin, sipas këtij transmetimi, do të thotë se Samiriu e la Islamin që kishte pasur. I Lartësuari thotë:

Po, a nuk e shihnin ata, se ai (viçi) nuk u përgjigjej atyre dhe nuk mundej t’u sillte kurrfarë dëmi apo dobie?! [Ta Ha, 89].

Samiriu quhej Musa ibën Dhafer. Kishte përfunduar në tokën e Egjiptit dhe ishte futur mes bijve të Izraelit.259

Kur Haruni pa ku kishin rënë, tha:

Ndërkohë, Haruni u kishte thënë atyre më parë: “O populli im! Ju po sprovoheni me këtë, sepse me të vërtetë, Zoti juaj është i Gjithëmëshirshmi, prandaj më ndiqni mua dhe zbatoni urdhrin tim!” [Ta Ha, 90].

Ata thanë: “Nuk do të pushojmë së adhuruari atë (viçin), derisa Musai të kthehet tek ne.” [Ta Ha, 91].

Haruni qëndroi me muslimanët që nuk ishin sprovuar, ndërsa adhuruesit e viçit vazhduan adhurimin. Haruni pati frikë se, po të largohej me muslimanët që kishte me vete, Musai do t’i thoshte:

Ke futur përçarje mes bijve të Izraelit dhe nuk e ke ruajtur porosinë time. [Ta Ha, 94 — pjesë e ajetit].

Ai e respektonte dhe i bindej Musait.”

Allahu i Lartësuar, duke ua kujtuar bijve të Izraelit këtë ngjarje të paraardhësve me profetin e tyre, tha:

Dhe (kujtoni), kur i caktuam takim Musait për dyzet net, ndërsa ju morët viçin (për zot) pas tij dhe ishit të padrejtë. [El Bekare, 51].

Pra, pas shkuarjes së tij te Zoti, jo pas vdekjes. Ishin të padrejtë për shkak të adhurimit të dikujt tjetër përveç Allahut. Shirku është padrejtësia më e madhe, sepse idhujtari e vendos adhurimin jashtë vendit që i takon.

Kur Musai erdhi dhe pa sprovën që e kishte kapluar popullin, u zemërua shumë. I hodhi pllakat nga koka, në të cilat ishte fjala e Allahut që Ai ia kishte shkruar, dhe e kapi të vëllanë nga koka e mjekra. Allahu nuk e qortoi, sepse atë veprim e shtyu zemërimi për hir të Tij.

Allahu e kishte njoftuar për sprovën e popullit, por kur e pa gjendjen me sytë e tij, iu shtua një zemërim tjetër. Sepse njoftimi nuk është si shikimi i drejtpërdrejtë.

Kërkesa për ta parë Allahun haptazi

Një tjetër lojë e shejtanit me këtë bashkësi gjatë jetës së profetit të saj është ajo që Allahu tregon në Librin e Tij:

O Musa! Ne nuk do të besojmë ty, deri sa ta shohim Allahun hapur! [El Bekare, 55 — pjesë e ajetit].

Domethënë: ta shohim me sy.

Ibën Xheriri tha: “Allahu u kujtoi kundërshtimin e etërve dhe mungesën e drejtimit të paraardhësve ndaj profetëve, megjithëse kishin parë aq shumë shenja të Allahut, sa edhe më e pakta do t’i qetësonte zemrat e do t’i bënte shpirtrat të bindeshin. Provat u vinin njëra pas tjetrës dhe mirësitë e Allahut i mbulonin.

Megjithatë, herë i kërkonin profetit t’u bënte një zot tjetër përveç Allahut; herë adhuronin viçin; herë thoshin se nuk do ta besonin derisa ta shihnin Allahun haptazi. Kur ftoheshin në luftim, thoshin:

shko ti dhe Zoti yt e luftoni, kurse ne do të qëndrojmë këtu. [El Maide, 24 — pjesë e ajetit].

Herë u thuhej të kërkonin falje e të hynin nga porta të përkulur, që t’u faleshin mëkatet,260 por thoshin ‘kokërr në një kallëz’261 dhe hynin me të pasmet përpara. Herë u paraqitej zbatimi i Teuratit dhe refuzonin, derisa Allahu e ngrinte malin mbi ta si një mbulesë. Veprat me të cilat e lënduan profetin janë tepër të shumta për t’u numëruar.

Kështu Zoti ynë i Bekuar e i Lartësuar i njoftoi hebrenjtë e bijve të Izraelit që jetonin në kohën e të Dërguarit ﷺ, të cilëve u drejtohen këto ajete, se përgënjeshtrimi i Muhamedit, mohimi i profetësisë dhe refuzimi për ta pranuar atë që solli — ndonëse e njihnin të vërtetën e tij — nuk do t’i nxirrte përtej gjendjes së paraardhësve e etërve të tyre, historitë e të cilëve Allahu na i ka treguar.”262

Shtatëdhjetë burrat dhe lutja e Musait

Muhamed ibën Is’haku tha: “Kur Musai u kthye, pa adhurimin e viçit, i tha të vëllait e Samiriut atë që u tha, e dogji viçin dhe e shpërndau në det, zgjodhi shtatëdhjetë burra, më të mirët njëri pas tjetrit. U tha: ‘Shkoni drejt Allahut të Madhëruar, pendohuni për çfarë bëtë dhe kërkoni pranimin e pendimit për popullin që latë pas! Agjëroni, pastrohuni dhe pastrojini qëllimet!’263

I nxori drejt Tur Sinait për një takim që ia caktoi Zoti. Nuk i vinte veçse me lejen e Tij. Sipas asaj që më është treguar, pasi vepruan siç i urdhëroi dhe dolën për takimin, të shtatëdhjetët i thanë: ‘O Musa, kërkoji Zotit tënd të na lejojë ta dëgjojmë fjalën e Tij!’ Tha: ‘Do ta bëj.’

Kur Musai iu afrua malit, mbi të ra një re, që e mbuloi të gjithin. Musai u afrua, hyri në të dhe u tha njerëzve: ‘Afrohuni!’ Kur Zoti i fliste, mbi ballin e Musait shfaqej një dritë aq e fortë sa askush prej njerëzve nuk mund ta shihte. Prandaj vinte një mbulesë përpara vetes.

Njerëzit u afruan dhe, kur hynë në re, ranë në sexhde. Dëgjuan të Lartësuarin t’i fliste profetit të Tij, Musait, duke e urdhëruar e ndaluar: ‘Bëj e mos bëj!’ Kur urdhri përfundoi, reja u largua nga Musai dhe ai iu kthye atyre.

I thanë se nuk do ta besonin derisa ta shihnin Allahun haptazi. I goditi rrufeja dhe vdiqën të gjithë. Musai qëndroi duke iu përgjëruar, duke e lutur Zotin e duke i kërkuar, e thoshte:

Zoti im! Sikur të doje, do t’i kishe zhdukur që më parë, ata dhe mua. [El A’raf, 155 — pjesë e ajetit].264

Nëse pyetet çfarë synonte Musai me fjalën se Allahu, po të donte, mund t’i kishte shkatërruar më parë, për këtë janë përmendur disa shpjegime.

Suddiu tha: “Kur vdiqën, Musai nisi të qante: ‘O Zot! Çfarë t’u them bijve të Izraelit kur të kthehem, pasi i shkatërrove më të mirët e tyre?’”

Muhamed ibën Is’haku tha: “Zgjodha shtatëdhjetë, më të mirët njëri pas tjetrit. Si të kthehem pa asnjërin? Për çfarë do të më besojnë e do të më zënë besë pas kësaj?”

Sipas kësaj, kuptimi është: po të kishe dashur, do t’i kishe shkatërruar përpara daljes sonë, që bijtë e Izraelit ta shihnin vetë e të mos më akuzonin.

Zexhaxhi tha: “Po të kishe dashur, do t’i kishe shkatërruar përpara se t’i sprovoje me atë që ua bëri të detyrueshme goditjen.”

Unë them: të gjithë këta iu afruan qëllimit. Ajo që duket — e Allahu e di më së miri synimin e Tij dhe të profetit të Tij — është se Musai po i kërkonte mëshirë Zotit dhe po afrohej tek Ai përmes faljes që u kishte dhënë më parë, kur populli adhuroi viçin dhe ata nuk e kundërshtuan.

Musai sikur thotë: prej tyre ka ndodhur më parë diçka që e kërkonte shkatërrimin, por megjithatë i përfshiu falja Jote dhe nuk i shkatërrove. Le t’i përfshijë sot ajo që i përfshiu më parë!

Siç thotë dikush që zotëria e merr në përgjegjësi për një faj: “Po të kishe dashur, do të më kishe marrë në përgjegjësi edhe më parë për diçka më të madhe. Por falja jote më përfshiu atëherë; le të më përfshijë edhe sot!”

Pastaj profeti i Allahut pyeti nëse do t’i shkatërronte për atë që bënë të pamendët e tyre. Ibën el Enbariu e të tjerë thanë se pyetja këtu ka kuptim mohimi: Ti nuk e bën këtë.

Të pamendët këtu janë adhuruesit e viçit. Ferráu tha: “Musai mendoi se u shkatërruan ngaqë populli mori viçin, prandaj e tha këtë; por shkatërrimi i tyre erdhi nga kërkesa: ‘Na e trego Allahun haptazi!’”

Pastaj tha:

Ajo ishte një sprovë nga Ti, me të cilën Ti çon në humbje kë të duash dhe udhëzon kë të duash. [El A’raf, 155 — pjesë e ajetit].

Kjo e plotëson kërkimin e mëshirës: është vetëm sprovimi Yt për robërit. Ti i sprovove dhe i provove; çështja është krejt e Jotja e në dorën Tënde. Askush tjetër nuk e largon, siç askush tjetër nuk i vuri në këtë provë. Ne kërkojmë mbrojtje te Ti prej Teje dhe strehohemi prej Teje tek Ti.

13

Urdhrat, mirësitë dhe kundërshtimi i bijve të Izraelit

Porta e qytetit dhe kërkimi i faljes

Prej lojës e kurtheve të shejtanit me ta është se, ndërsa ishin me profetin e tyre dhe atij i zbriste shpallja nga Allahu, iu dha ky urdhër:

Dhe (kujtoni), kur ju thamë: “Hyni në këtë qytet (Jeruzalem) dhe hani prej tij ku të doni e sa të doni, por tek porta (e tij) hyni të përkulur, dhe thoni: “Falje!” - e Ne do t’jua falim gjynahet, dhe punëmirëve do t’ua shtojmë shpërblimin!” [El Bekare, 58].265

Katade, Ibën Zejdi, Suddiu, Ibën Xheriri e të tjerë thanë se qyteti ishte Bejtul Makdisi. Ushqimi u ishte lejuar i bollshëm e i këndshëm. Për portën, Suddiu tha se ishte njëra nga portat e Bejtul Makdisit. Këtë e tha edhe Ibën Abasi, Allahu qoftë i kënaqur me të dy.

Sipas tij, sexhdja këtu ka kuptimin e përkuljes. Në zanafillë fjala sexhde shpreh përkuljen ndaj dikujt që e madhëron. Kush përkulet për diçka duke e madhëruar, i ka bërë sexhde, siç e shpjegojnë Ibën Xheriri e të tjerë.

Unë them: sipas kësaj, përkulja e dy njerëzve ndaj njëri-tjetrit kur përshëndeten është njëra nga sexhdet e ndaluara. Për këtë ka edhe ndalim të shprehur nga Profeti ﷺ.

Pastaj iu tha të thoshin “hitta”: “Na i hiq mëkatet!” Ky është shpjegimi i Hasenit, Katades dhe Atait. Ikrime e të tjerë thanë se u kërkohej të thoshin: “Nuk ka të adhuruar tjetër me të drejtë përveç Allahut.” Ata duket se morën për bazë fjalën me të cilën bien mëkatet, fjalën e njësimit. Seid ibën Xhubejri përcjell nga Ibën Abasi se u urdhëruan të kërkonin falje.

Sipas të dy shpjegimeve, u urdhëruan të hynin me njësim e kërkim faljeje dhe iu garantua falja e mëkateve. Por shejtani luajti me ta dhe ndryshuan si fjalën, ashtu edhe veprimin që u ishte urdhëruar.

Buhariu në Sahihun e tij dhe Muslimi transmetojnë përmes Hemmam ibën Munebbihut, nga Ebu Hurejra, Allahu qoftë i kënaqur me të, se i Dërguari ﷺ tha: “Bijve të Izraelit iu tha të hynin nga porta të përkulur dhe të kërkonin falje, që t’u faleshin mëkatet. Por e ndryshuan: hynë duke u zvarritur mbi të pasmet dhe thanë: ‘Kokërr në një fije.’”266

Ndryshuan njëkohësisht fjalën e veprën. Prandaj Allahu zbriti mbi ta një ndëshkim nga qielli. Ebu el Alije e shpjegoi si zemërim, kurse Ibën Zejdi si murtajë.267 Sipas këtij shpjegimi, murtaja u rri në pritë atyre që e ndryshojnë fenë e Allahut në fjalë e në vepra.

Zëvendësimi i ushqimit të mirë

Prej lojës së tij me ta ishte se, ndërsa ndodheshin në shkretëtirë, i mbulonte reja dhe u zbriste mana e thëllëzat, u mërzitën. Kujtuan jetesën me hudhra, qepë, thjerrëza, perime e kastravecë dhe ia kërkuan Musait.

Kjo vinte nga zgjedhja e keqe për veten, njohja e pakët e ushqimeve të dobishme e të përshtatshme dhe zëvendësimi i tyre me ushqime të dëmshme e më pak ushqyese. Prandaj Musai, paqja qoftë mbi të, u tha:

A kërkoni të ndërroni me më të ulët, atë që është më e mirë? Atëherë zbritni në ndonjë qytet dhe keni për të gjetur atë që kërkoni. [El Bekare, 61 — pjesë e ajetit].

Domethënë: zbritni në një qytet prej qyteteve, ku do ta gjeni atë që kërkoni.268

Ishin në vendet më të hapura, më të gjera, me ajrin më të mirë dhe më larg dëmeve e afërsisë me erërat e këqija e papastërtitë. Çatia që i mbronte nga Dielli ishte reja, ushqimi thëllëzat dhe pija mana.

Ibën Zejdi tha: “Bijtë e Izraelit, gjatë humbjes në shkretëtirë, kishin një ushqim e një pije. Pija ishte mjaltë që zbriste prej qiellit dhe quhej mana, kurse ushqimi një shpend i quajtur selua. Hanin shpendin e pinin mjaltin; nuk kishin bukë apo gjë tjetër.”

Dihet epërsia e këtij ushqimi e kësaj pijeje ndaj të tjerave. Përveç kësaj, nga shkëmbi u buronin dymbëdhjetë kroje uji. Kërkuan t’i zëvendësonin me diçka shumë më të ulët, prandaj u qortuan.

Si është, atëherë, ai që e zëvendëson udhëzimin me humbjen, rrugën e drejtë me devijimin, njësimin me shirkun, Sunetin me bidatin, shërbimin ndaj Krijuesit me shërbimin ndaj krijesës dhe jetën e mirë në banesa të mira, pranë Allahut të Lartësuar, me pjesën e vet të jetës së vështirë e kalimtare në këtë botë?

Mali i ngritur dhe besëlidhja për Librin

Prej lojës së tij me ta ishte se, kur iu paraqit Teurati, nuk e pranuan, megjithëse kishin parë gjithë ato shenja. Atëherë Allahu e urdhëroi Xhibrilin të shkulte nga rrënja një mal që i mbulonte të gjithë dhe ta ngrinte mbi kokat e tyre. Iu tha: “Nëse nuk e pranoni, do t’jua hedhim sipër!” E pranuan pa dëshirë. Allahu i Lartësuar thotë:

(Kujto) Kur Ne ngritëm sipër tyre malin, sikur të ishte një re e errët, sa që menduan se do të binte mbi ta; (u thamë:) “Merreni me vendosmëri atë që ju dhamë, dhe kujtoni çfarë thuhet në të, në mënyrë që të ruheni.” [El A’raf, 171].

Abdullah ibën Uehbi përcjell se Ibën Zejdi tha: “Kur Musai u kthye prej Zotit me pllakat, u tha bijve të Izraelit: ‘Në këto pllaka është Libri i Allahut, urdhri dhe ndalimi i Tij për ju.’

Thanë: ‘Kush ta merr për bazë fjalën ty? Jo, për Allahun, derisa ta shohim Allahun haptazi; derisa Ai të na shfaqet e të na thotë: Ky është Libri Im, merreni! Përse nuk na flet siç të foli ty, o Musa, e të na thotë se ky është Libri i Tij?’

Atëherë erdhi zemërimi i Allahut dhe i goditi një rrufe, që i vrau të gjithë. Pastaj Allahu i ringjalli pas vdekjes. Musai u tha: ‘Merreni Librin e Allahut!’ Thanë: ‘Jo.’ Pyeti: ‘Çfarë ju ndodhi?’ Thanë: ‘Vdiqëm e pastaj u ringjallëm.’ Tha: ‘Merreni Librin e Allahut!’ Thanë: ‘Jo.’

Allahu dërgoi engjëjt dhe e shkulën malin mbi ta. Iu tha: ‘A e njihni këtë?’ Thanë: ‘Po, Turin.’ Tha: ‘Merreni Librin ose do t’jua hedhim!’ Atëherë e morën me besëlidhje.”269

Suddiu tha: “Kur iu tha të hynin nga porta të përkulur e të kërkonin falje, refuzuan të përkuleshin. Allahu e urdhëroi malin të ngrihej mbi kokat e tyre. E panë që i mbulonte, ranë në sexhde mbi njërën anë dhe me anën tjetër e vështronin. Ai e largoi prej tyre. Pastaj u kthyen mbrapsht, u larguan, nuk vepruan sipas Librit dhe e hodhën pas shpine.”

Allahu, duke ua kujtuar këtyre atë që ndodhi me paraardhësit, tha:

Dhe (kujtoni), kur patëm marrë besën tuaj dhe mbi ju ngritëm malin Tur: “Merreni me seriozitet atë që ju dhamë dhe përmendni ato që gjenden në të, në mënyrë që të ruheni.” [El Bekare, 63].

Pas kësaj, ju kthyet shpinën, dhe sikur të mos ishte mirësia e Allahut mbi ju dhe mëshira e Tij, padyshim që do të ishit prej të humburve. [El Bekare, 64].

Refuzimi për të hyrë në tokën e caktuar

Prej lojës së tij ishte se Allahu i shpëtoi nga Faraoni, sundimi e padrejtësia e tij, ua ndau detin, u tregoi shenja e mrekulli, i ndihmoi, i strehoi, i nderoi dhe u dha çfarë nuk ia kishte dhënë askujt prej popujve.

Pastaj i urdhëroi të hynin në qytetin që ua kishte caktuar. Brenda këtij urdhri kishte përgëzim se do të ndihmoheshin, do t’u hapej dhe ai qytet u përkiste atyre. Refuzuan bindjen dhe e pritën këtë urdhër e përgëzim duke i thënë të shkonte ai dhe Zoti i tij të luftonin, ndërsa ata do të rrinin ulur.

Meditoje butësinë e profetit të Allahut, Musait, në trajtimin dhe fjalën ndaj tyre: ua kujtoi mirësitë e Allahut, i përgëzoi për premtimin se qyteti u ishte caktuar, i ndaloi ta kundërshtonin duke u kthyer prapa dhe i paralajmëroi se, po të mos e zbatonin urdhrin, do të ktheheshin të humbur.

Bashkoi për ta urdhrin, ndalimin, përgëzimin, paralajmërimin, nxitjen, frikësimin dhe kujtimin e mirësive të shkuara. Ata iu përgjigjën në mënyrën më të shëmtuar, duke e kundërshtuar urdhrin e Allahut:

O Musa! Në atë tokë gjendet një popull i fuqishëm, [El Maide, 22 — pjesë e ajetit].

Nuk e respektuan të dërguarin e Allahut dhe atë të cilit Ai i foli: e thirrën me emrin e tij, pa i thënë “o profeti i Allahut”. Thanë se aty kishte njerëz të fuqishëm e shtypës, duke harruar fuqinë e Nënshtruesit të qiejve e të Tokës, që i përul shtypësit për njerëzit që i binden.

Frika prej atyre njerëzve, balluket e të cilëve janë në dorën e Allahut, ishte më e madhe se frika prej Nënshtruesit më të Lartë. Ata kishin në zemra më shumë tmerr prej tyre sesa prej Tij. Pastaj e shprehën haptazi mosbindjen:

dhe ne nuk do të hyjmë pa dalë ata. [El Maide, 22 — pjesë e ajetit].

Mosbindjen e përforcuan në disa mënyra. Së pari, përgatitën justifikimin duke thënë se aty kishte njerëz të fuqishëm e shtypës. Së dyti, e thanë shprehimisht se nuk do të bindeshin, duke e nisur fjalinë me pjesëzën përforcuese “inna”. Pastaj e vërtetuan mohimin me “len”, që mohon për të ardhmen: nuk hyjmë as tani e as në të ardhmen. Hyrjen e lidhën me kushtin që të dilnin shtypësit.

Dy burra prej atyre që i frikësoheshin Allahut dhe që Ai i kishte begatuar me bindje e nënshtrim ndaj urdhrit të Tij, u folën. Ky është mendimi i shumicës dhe i sakti. Është thënë edhe se ishin dy prej shtypësve, të cilëve ata u frikësoheshin, që pranuan besimin dhe ndoqën Musain.270 Thanë:

Dy burra, nga ata që frikësoheshin (Allahut), të cilëve Allahu u dhuroi mirësi, thanë: “U hyni atyre nga porta (e qytetit), sepse nëse hyni në të, do të jeni triumfues. Dhe vetëm tek Allahu mbështetuni, në qoftë se jeni besimtarë!” [El Maide, 23].

Pra, hyni përmes portës së qytetit e sulmojini: ata janë mbushur me frikë prej jush. Pastaj i drejtuan tek ajo që e vërteton fitoren: mbështetja tek Allahu.

Përgjigjja e popullit ishte:

Ata thanë: “O Musa! Kurrsesi nuk do të hyjmë në të, përderisa ata (tiranët amalekë) vazhdojnë të gjenden aty. Kështu që, shko ti dhe Zoti yt e luftoni, kurse ne do të qëndrojmë këtu.” [El Maide, 24].

I dëlirësuar është Ai, durimi i të Cilit është kaq i madh! Urdhrin e Tij e presin kështu dhe të dërguarit të Tij i drejtohen me këtë fjalë, ndërsa Ai duron dhe nuk ua shpejton ndëshkimin. I përfshiu durimi e bujaria e Tij. Ndëshkimi më i madh që u dha ishte t’i linte të endeshin në shkretëtirë dyzet vjet, duke i mbuluar me re nga vapa dhe duke u zbritur mana e thëllëza.

Në dy Sahihët, nga Abdullah ibën Mesudi, Allahu qoftë i kënaqur me të, përcillet: “Pashë një qëndrim të Mikdad ibën el Esuedit, për të cilin do të doja të isha unë vepruesi më shumë se çdo gjë të barabartë me të. I erdhi Profetit ﷺ ndërsa ai po lutej kundër idhujtarëve dhe tha: ‘Nuk të themi siç i tha populli i Musait:

shko ti dhe Zoti yt e luftoni, kurse ne do të qëndrojmë këtu. [El Maide, 24 — pjesë e ajetit].

Por do të luftojmë në të djathtën, në të majtën, përpara dhe prapa teje.’ Pashë fytyrën e të Dërguarit ﷺ të ndriçonte e të gëzohej.”271

Kur iu përgjigjën kështu profetit të Allahut, ai tha:

Musai tha: “O Zoti im! Unë nuk mund të detyroj askënd përveç vetes dhe vëllait tim, prandaj na veço prej këtij populli të pabindur!” [El Maide, 25].

Allahu tha : “Ajo (Toka e Shenjtë) u është ndaluar atyre për dyzet vjet, duke u sjellë të çoroditur nëpër tokë, por ty mos të të vijë keq për atë popull të pabindur.” [El Maide, 26].

13

Rrëfimi i lopës dhe dredhitë për të lejuar të ndaluarën

Mësimet nga i vrari dhe urdhri për të therur lopën

Prej lojës së shejtanit me ta gjatë jetës së profetit të tyre është edhe rrëfimi që Allahu i Lartësuar na ka treguar në Librin e Tij për të vrarin. E kishin vrarë dhe ia hidhnin fajin njëri-tjetrit, derisa u urdhëruan të thernin një lopë e ta goditnin me një pjesë të saj.

Në këtë rrëfim ka shumë mësime. Njoftimi për të është ndër shenjat e profetësisë së të Dërguarit të Allahut ﷺ. Ai dëshmon edhe profetësinë e Musait dhe se është i dërguari i Zotit të botëve. Dëshmon vërtetësinë e asaj për të cilën janë pajtuar të dërguarit, nga i pari deri tek i fundit: rikthimin e trupave dhe ngritjen e të vdekurve nga varret.

Ai pohon Vepruesin që vepron me zgjedhjen e Tij: që di gjithçka, ka fuqi për gjithçka, është i Drejtë, të Cilit nuk mund t’i atribuohet padrejtësi e cenim, dhe është i Urtë, të Cilit nuk mund t’i atribuohet kotësi. Ndër mësimet është edhe ngritja e shenjave, provave dhe argumenteve ndaj robërve përmes rrugëve të ndryshme: për t’ia shtuar udhëzimin të udhëzuarit dhe për t’ia hequr arsyetimin e për ta paralajmëruar të humburin.

Urdhri i Allahut nuk duhet pritur me kokëfortësi e pyetje të shumta; duhet nxituar drejt zbatimit. Kur u urdhëruan të thernin një lopë, detyra ishte ta zbatonin menjëherë duke therur çfarëdo lope. Urdhri nuk kishte as paqartësi, as vështirësi për t’u kuptuar. Ishte si t’i thuhej dikujt: “Liro një rob, ushqe një të varfër, agjëro një ditë”, e të ngjashme.

Prandaj gabon ai që e përdor ajetin si argument për lejimin e shtyrjes së sqarimit pas kohës kur shqiptohet urdhri. Ajeti nuk kishte nevojë për sqarim të veçuar: ishte i qartë në vetvete. Por, kur ata e vështirësuan çështjen me pyetjet e tyre këmbëngulëse, edhe atyre iu vështirësua.

Ebu Xhafer ibën Xheriri përcjell nga Rabiu, nga Ebu el Alije: “Po të kishin marrë një lopë prej lopëve dhe ta kishin therur sapo u urdhëruan, ajo do të kishte qenë lopa e kërkuar. Por ata ia vështirësuan vetes, prandaj Allahu ua vështirësoi.”

Ndër mësimet është se njeriu nuk lejohet ta presë me mohim urdhrin e Allahut, urtësinë e të cilit nuk e njeh. Kjo është një lloj mohimi. Kur profeti i tyre u njoftoi urdhrin e Allahut për therjen e lopës, ata u përgjigjën:

A tallesh me ne? [El Bekare, 67 — pjesë e ajetit].

Meqë nuk e kuptuan lidhjen e këtij urdhri me çështjen për të cilën kishin pyetur, e pritën me këtë fjalë. Kjo tregon padijen e tyre të skajshme për Allahun dhe të dërguarin e Tij. Musai po i njoftonte për urdhrin e Allahut; nuk ishte ai që po e urdhëronte nga vetja. Edhe sikur urdhri të vinte prej tij, atij që beson të dërguarin nuk do t’i lejohej ta priste në këtë mënyrë.

Kur u tha:

Allahu më ruajt nga të qenët prej injorantëve! [El Bekare, 67 — pjesë e ajetit].

dhe u bindën se Allahu e kishte urdhëruar, nisën ta vështirësonin çështjen me pyetje për cilësitë dhe ngjyrën e lopës. Pasi u njoftuan, pyetën për të tretën herë për cilësitë e saj. Kur ajo u përcaktua dhe nuk mbeti më paqartësi, përsëri ngurruan në zbatim dhe gati sa nuk e bënë fare.272

Prej padijes dhe padrejtësisë së tyre më të shëmtuar është fjala që i thanë profetit:

Tani na e solle të vërtetën. [El Bekare, 71 — pjesë e ajetit].

Nëse synuan se më parë nuk u kishte sjellë të vërtetën në çështjen e lopës, kjo është dalje nga feja e mohim i qartë. Nëse synuan se tani ua kishte plotësuar sqarimin për përcaktimin e lopës që duhej therur, kjo është padije e qartë. Sqarimi ishte dhënë me njoftimin se Allahu i urdhëronte të thernin një lopë. Nuk kishte paqartësi as në urdhër, as në veprim e as në kafshën që duhej therur. I dërguari i Allahut u kishte sjellë të vërtetën që në herën e parë.

Muhamed ibën Xheriri tha: “Disa prej të hershmëve pohonin se njerëzit dolën nga feja dhe mohuan me fjalën që i thanë Musait: ‘Tani na e solle të vërtetën.’ Sipas tyre, kjo mohonte që Musai t’u kishte sjellë më parë të vërtetën për lopën, prandaj ishte mohim. Por, sipas nesh, çështja nuk është siç thanë, sepse ata iu nënshtruan bindjes duke e therur lopën. Fjala që i thanë Musait ishte padije dhe njëra nga rrëshqitjet e tyre.”

Zemrat e ngurtësuara dhe dështimi i qëllimit të vrasësit

Ndër mësimet është njoftimi për ashpërsinë e zemrave të kësaj bashkësie dhe mosrrënjosjen e besimit në to. Abdussamed ibën Makili përcjell nga Uehbi se Ibën Abasi thoshte: “Pasi Allahu e ringjalli të vdekurin dhe ai i njoftoi për vrasësin, ata e mohuan vrasjen. Thanë: ‘Për Allahun, nuk e kemi vrarë’, edhe pasi i panë shenjat dhe të vërtetën.” Allahu i Lartësuar tha:

Por, pas kësaj, zemrat tuaja u ngurtësuan dhe u bënë si gurët, apo edhe më të forta, [El Bekare, 74 — pjesë e ajetit].

Ndër mësimet është që i padrejti agresor të përballet, sipas ligjit dhe caktimit, me të kundërtën e synimit të tij. Vrasësi synonte trashëgiminë e të vrarit dhe largimin e dënimit për vrasjen nga vetja. Por Allahu e zbuloi, e turpëroi dhe ia ndaloi trashëgiminë e të vrarit.

Bijtë e Izraelit u sprovuan dy herë me gjedhin, mes gjithë kafshëve: një herë me adhurimin e viçit dhe një herë me urdhrin për therjen e lopës. Gjedhi është ndër kafshët më të ngathëta, aq sa për të jepet shembull.

Duket se kjo ngjarje ndodhi pas ngjarjes së viçit. Prandaj, në urdhrin për therjen e lopës ka një tërheqje vëmendjeje: ky lloj kafshe, që nuk mund ta shmangë therjen, lërimin dhe nxjerrjen e ujit, nuk vlen të merret për zot të adhuruar përveç Allahut. Ajo vlen për therje, lërim, nxjerrje uji dhe punë.

Dredhitë e së shtunës dhe çmimi i dhjamit

Prej lojës së shejtanit me këtë bashkësi është ajo që Allahu na ka treguar për njerëzit e së shtunës: i shndërroi në majmunë kur përdorën dredhi për t’i bërë të lejuara ndalesat e Allahut.273

Dihet se ata e kundërshtonin Allahun duke ngrënë të ndaluarën, duke lejuar marrëdhënie të ndaluara dhe duke derdhur gjak të ndaluar. Këto janë mëkate më të mëdha sesa puna në ditën e shtunë. Mirëpo, kur i lejuan ndalesat e Allahut me dredhitë më të dobëta, luajtën me fenë e Tij, u sollën ndaj Tij me hile si fëmijët dhe e shndërruan fenë përmes dredhive, Allahu i shndërroi në majmunë.

Allahu ua kishte lejuar gjuetinë në të gjitha ditët e javës, përveç një dite. Lakmia dhe pangopësia nuk i lanë pa e shkelur ndalimin edhe atë ditë. Caktimi u erdhi përkrah kësaj sprove: u ndëshkuan duke ua penguar peshqit në ditët e tjera e duke ua sjellë të shtunën.

Kështu vepron Allahu me atë që u afrohet ndalesave të Tij: ia sjell sipas caktimit, aq afër, sa ai të zgjedhë me cilën do të fillojë. Shiko çfarë bëri lakmia dhe si solli privimin e plotë! Prej këtej është thënë: “Kush e kërkon të gjithën, e humbet të gjithën.”

Prej lojës së shejtanit ishte edhe se, kur iu ndaluan dhjamërat, i shkrinë, i shitën dhe e hëngrën çmimin e tyre. Kjo vjen nga mungesa e kuptimit të fesë së Allahut. Çmimi zë vendin e vetë mallit; ndalimi i tij përfshin edhe kundërvlerën dhe shkëmbimin për të. Ashtu si ndalimi i verës, ngordhësirës, gjakut dhe mishit të derrit përfshin si vetë ato, ashtu edhe kundërvlerën e tyre.274

Profetët, varret dhe bindja ndaj dijetarëve në kundërshtim me shpalljen

Prej lojës së tij ishte edhe marrja e varreve të profetëve për faltore. I Dërguari i Allahut ﷺ i mallkoi për këtë dhe mallkimi i tij e përfshin veprimin e tyre.275

Prej lojës së tij ishte se vrisnin profetët, përmes të cilëve arrihet udhëzimi, dhe i merrnin dijetarët e murgjit e tyre për zota përveç Allahut: ata u ndalonin e u lejonin dhe këta i përmbaheshin ndalimit e lejimit të tyre, pa parë nëse vinin prej Allahut apo jo.

Adij ibën Hatimi tha: “Erdha tek i Dërguari i Allahut ﷺ dhe e pyeta për fjalën e Tij:

Ata i konsideruan rabinët dhe murgjit e tyre, si zotër përveç Allahut, [Et Teube, 31 — pjesë e ajetit].

I thashë: ‘O i Dërguari i Allahut, ata nuk i adhuronin!’ Tha: ‘Ua ndalonin të lejuarën dhe ua lejonin të ndaluarën, e ata u bindeshin. Ky ishte adhurimi i tyre ndaj tyre.’” E transmeton Tirmidhiu e të tjerë.

Kjo është ndër lojërat më të mëdha të shejtanit me njeriun: të vrasë apo të luftojë atë përmes të cilit i vjen udhëzimi dhe ta marrë për ortak të Allahut dikë, pagabueshmëria e të cilit nuk i është garantuar, që t’i ndalojë e t’i lejojë.

Prej lojës së tij me ta ishte ajo që ndodhi me Zekerijanë e Jahjanë, paqja qoftë mbi ta: i vranë, derisa Allahu u dha pushtet mbi ta Buhtnasrit, Senharibit dhe ushtrive të tyre, e ata i goditën siç i goditën.276

Pastaj erdhi sjellja e tyre ndaj Mesihut dhe akuzimi i tij e i nënës së tij me gjëra të rënda, ndonëse e dinin se ishte i dërguari i Allahut tek ata. E mohuan nga padrejtësia e kokëfortësia dhe kërkuan ta vrisnin e ta kryqëzonin. Allahu e ruajti, e ngriti tek Ai dhe e pastroi prej tyre. Ata vranë e kryqëzuan atë që iu përngjau, duke menduar se ishte i dërguari i Allahut, Isai, paqja qoftë mbi të.

Allahu u hakmor ndaj tyre dhe i shkatërroi rëndë. Mbi të gjithë ra gjykimi i mohimit për shkak të përgënjeshtrimit të Mesihut, ashtu siç ky gjykim ra edhe mbi të krishterët bashkë me ta për shkak të përgënjeshtrimit të Muhamedit ﷺ.

Pas përgënjeshtrimit dhe mohimit të Mesihut, gjendja e hebrenjve vazhdoi të binte e të dobësohej, derisa Allahu i shpërndau nëpër tokë në bashkësi, i përçau dhe ua mori fuqinë e mbretërinë. Më pas nuk patën mbretëri deri kur Allahu dërgoi Muhamedin ﷺ.277 E mohuan dhe e përgënjeshtruan, kështu Allahu e plotësoi zemërimin mbi ta, i shkatërroi rëndë dhe i detyroi të qëndronin në poshtërim e nënshtrim. Kjo nuk u hiqet derisa vëllai i tij, Mesihu, të zbresë nga qielli, t’ua çrrënjosë fuqinë dhe ta pastrojë tokën prej tyre e prej adhuruesve të kryqit.

Nuk ka më të keqe se ajo, për të cilën e shitën vetveten: që të mohojnë atë që ka zbritur Allahu, nga zilia se Allahu i zbret prej Mirësisë së Tij kujt të dëshirojë prej robërve të Tij! Prandaj, merituan zemërim mbi zemërim , dhe për mohuesit do të ketë dënim poshtërues. [El Bekare, 90].

Zemërimi i parë erdhi për shkak të mohimit të Mesihut, kurse i dyti për shkak të mohimit të Muhamedit. Paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të dy!

13

Shfuqizimi i dispozitave dhe urtësia e ligjvënies

Pretendimi që e mohon shfuqizimin dhe argumenti i Teuratit

Prej lojës së shejtanit me këtë bashkësi ishte se u hodhi mendimin që Zotit të Lartësuar nuk i lejohet t’i shfuqizojë ligjet fetare. Kështu i vunë kufi që të bëjë çfarë të dojë e të gjykojë si të dëshirojë. Këtë dyshim shejtanor e bënë mburojë për mohimin e profetësisë së të Dërguarit të Allahut, Muhamedit ﷺ. E përcaktuan duke thënë se shfuqizimi kërkon domosdoshmërisht “bada”,278 gjë që është e pamundur për Allahun e Lartësuar.

Allahu i përgënjeshtroi në vetë tekstin e Teuratit, ashtu siç i përgënjeshtroi në Kuran. I Lartësuari thotë:

Të gjitha ushqimet ishin të lejuara për bijtë e Izraelit, përveç asaj që Izraeli (Jakubi) ia ndaloi vetes, para se të shpallej Teurati. Thuaju: “Silleni Teuratin dhe lexojeni atë, nëse thoni të vërtetën!” [Ali Imran, 93].

Por, kushdo që pas kësaj, shpif gënjeshtër për Allahun, ata janë të padrejtët. [Ali Imran, 94].

Thuaj (o Muhamed!): “Allahu thotë të vërtetën. Prandaj, ndiqni fenë e pastër të Ibrahimit, i cili nuk ishte nga idhujtarët. [Ali Imran, 95].

Këto ajete e nxjerrin shprehimisht në shesh gënjeshtrën e tyre për mohimin e shfuqizimit. Allahu njofton se, përpara zbritjes së Teuratit, bijve të Izraelit u lejohej çdo ushqim, përveç atij që Izraeli ia kishte ndaluar vetes.

Dihet se bijtë e Izraelit ishin në ligjin dhe fenë e të atit, Izraelit. Ajo që u lejohej ishte lejuar nga Allahu përmes Izraelit dhe profetëve pas tij, deri në zbritjen e Teuratit. Pastaj Teurati solli ndalimin e shumë ushqimeve që më parë u lejoheshin bijve të Izraelit. Ky është vetë shfuqizimi.

Fjala për kohën përpara zbritjes së Teuratit do të thotë se ushqimet u lejoheshin para zbritjes së tij, dhe ata e dinë këtë. Pastaj u kërkon ta sjellin e ta lexojnë Teuratin, nëse janë të sinqertë. A gjejnë në të se Izraeli ia ndaloi vetes gjithçka që Teurati ua ndaloi atyre? Apo gjejnë se ai ndaloi posaçërisht vetëm mishin dhe qumështin e devesë?

Nëse ndaloi vetëm këto, ndërsa gjithçka tjetër ishte e lejuar për të dhe për bijtë e tij, e më pas Teurati ndaloi shumë prej tyre, atëherë bëhen të qarta gënjeshtra dhe shpifja e tyre në mohimin e shfuqizimit të ligjeve dhe në vënien e kufirit Allahut që t’i shfuqizojë.

Meditoje këtë pikë të çmuar, rreth së cilës janë sjellë shumica e komentuesve pa e arritur! Ky argument është më i përshtatshëm sesa ai që përdorin shumë prej dijetarëve të kelamit: se Teurati ndaloi shumë martesa, therje, veprime e fjalë, dhe ky ishte shfuqizim i gjendjes fillestare pa detyrim.

Ky debat është shumë i dobët. Ata nuk e mohojnë që gjendja fillestare pa detyrim të hiqet me ndalim e detyrim, sepse kështu veprojnë të gjitha ligjet fetare. Mohimi i tyre lidhet me ndalimin e asaj që Allahu e kishte lejuar, duke e bërë të ndaluar, ose me lejimin e asaj që e kishte ndaluar, duke e bërë të lejuar. Ndërsa heqjen e gjendjes fillestare pa detyrim dhe të vazhdimësisë së saj nuk e mohon askush nga njerëzit e feve.

Pastaj kësaj bashkësie mbi të cilën ka rënë zemërimi i thuhet: “A e pranoni se përpara Teuratit kishte ligj fetar?” Ata nuk e mohojnë. Atëherë pyeten: “A i hoqi Teurati disa prej dispozitave të ligjeve të mëparshme, apo jo?”

Nëse thonë se nuk hoqi asgjë prej tyre, e kanë shpallur haptazi gënjeshtrën e shpifjen. Nëse thonë se hoqi disa dispozita të ligjeve të mëparshme, e kanë pranuar prerazi shfuqizimin.279

Dispozitat e pastërtisë dhe ndryshimi sipas dobisë

Kësaj bashkësie i thuhet gjithashtu: “A jeni sot në atë që ishte Musai, paqja qoftë mbi të?” Nëse thonë “po”, u themi: “A nuk thuhet në Teurat se kush prek një eshtër të të vdekurit, shkel një varr ose është i pranishëm kur vdes dikush, bëhet në një gjendje papastërtie prej së cilës nuk del veçse me hirin e lopës që e digjte prifti i pasardhjes së Harunit?” Këtë nuk mund ta mohojnë.

U thuhet: “A veproni sot sipas kësaj?” Nëse thonë se nuk munden, pyeten: “Përse atëherë e konsideroni të pastër për lutje atë që prek eshtrën, varrin dhe të vdekurin, ndërsa libri juaj thotë të kundërtën?”

Nëse thonë se nuk i kanë më mjetet e pastrimit — hirin e lopës dhe priftin pastrues që kërkon falje — pyeten: “A ju çliroi mungesa e tyre nga kryerja, apo jo?” Nëse thonë se i çliroi, u thuhet: “Pra, dispozita fetare u ndryshua nga detyrimi në heqjen e tij, për shkak të pamundësisë.”

Kështu ndryshon dispozita edhe përmes shfuqizimit, për dobinë që ai sjell. Nëse i mbështetni dispozitat te marrja në konsideratë e dobive dhe dëmeve, nuk ka dyshim se diçka mund të jetë e dobishme në një kohë e jo në një tjetër, në një ligj fetar e jo në tjetrin. Martesa e vëllait me të motrën ishte e dobishme në ligjin e Ademit, paqja qoftë mbi të, pastaj u bë e dëmshme në ligjet e tjera.

Po kështu, lejimi i punës të shtunën ishte i dobishëm në ligjin e Ibrahimit, paqja qoftë mbi të, të atyre përpara tij dhe në ligjet e tjera, pastaj u bë i dëmshëm në ligjin e Musait, paqja qoftë mbi të. Shembuj të tillë ka shumë.

Nëse e mohoni marrjen në konsideratë të dobive në dispozita dhe lidhjen e tyre me këto arsye, çështja bëhet edhe më e qartë: Allahu lejon çfarë dëshiron dhe ndalon çfarë dëshiron. Lejimi e ndalimi ndjekin vetëm vullnetin e Tij. Ai nuk pyetet për atë që bën.

Nëse thoni se për pastrimin nuk mund të bëni pa atë mënyrë pastrimi që kishin paraardhësit tuaj, atëherë keni pranuar se jeni përgjithmonë të papastër dhe nuk keni rrugë për ta arritur pastërtinë.

Nëse përgjigjen se kështu është, u thuhet: “Nëse jeni të papastër sipas parimeve tuaja, pse largoheni nga gruaja me menstruacione për shtatë ditë pasi i kanë pushuar, deri në atë masë sa, nëse rroba e ndonjërit prej jush prek rrobën e saj, e shpallni të papastër atë dhe rrobën?”

Nëse thonë se kjo është prej dispozitave të Teuratit, u thuhet: “Në Teurat nuk thuhet se kjo synon atë pastërti. Nëse, sipas jush, pastërtia është bërë e paarritshme dhe papastërtia ku ndodheni nuk hiqet me larje, atëherë ajo është më e rëndë se papastërtia e menstruacioneve.”

Pastaj ju e konsideroni të pastër gruan me menstruacione nëse nuk është prej fesë suaj. Nuk e shpallni të papastër atë që e prek dhe as rrobën që ajo prek. Veçimi i kësaj çështjeje për bashkësinë tuaj nuk ndodhet në Teurat.

Kundërshtimi për lejimin e asaj që më parë ishte e ndaluar

Kjo bashkësi thotë: “Teurati ndaloi gjëra që më parë lejoheshin; nuk erdhi për të lejuar të ndaluarën. Shfuqizimi që ne mohojmë është ai që sjell lejimin e një të ndaluare. Diçka ndalohet për shkak të dëmit që përmban. Nëse një ligj vjen duke e ndaluar, ai e përforcon dhe e vërteton këtë. Nëse vjen dikush që e lejon, nga lejimi i së dëmshmes e kuptojmë se nuk është profet. Ndryshe është ndalimi i asaj që lejohej: në atë rast ne adhurojmë përmes përmbajtjes nga ajo.”

Thonë: “Ligji juaj ka sjellë lejimin e shumë gjërave që Teurati i ndaloi, ndërsa ato u ndaluan vetëm për shkak të dëmit që përmbajnë.” Kjo është pika ku mbështeten dhe që brezat e mëvonshëm e marrin prej të mëparshmëve.

Dijetarët e kelamit nuk ua kanë dhënë përgjigjen që e shëron këtë dyshim. Ata vetëm e zgjatën diskutimin për heqjen e gjendjes fillestare pa detyrim përmes ligjeve fetare dhe për shfuqizimin e lejimit me ndalim.

Për jetën e Allahut, pikërisht kjo e rrëzon dyshimin e tyre! Heqja e gjendjes fillestare pa detyrim dhe e lejimit përmes ndalimit është ndryshimi i dispozitës së mëparshme, që vazhdonte ose ishte përcaktuar nga ligji, me një dispozitë tjetër, për një dobi që e kërkonte ndryshimin. Në kërkesën e dobisë nuk ka dallim mes ndryshimit të lejimit në ndalim dhe ndryshimit të ndalimit në lejim.

Dyshimi që u paraqitet në njërin rast është vetë ai që vlen edhe për rastin tjetër. Lejimi i një gjëje në ligjin fetar lidhet me mungesën e dëmit të saj mbizotërues; po të kishte dëm mbizotërues, ligji nuk do ta lejonte. Kur ligji tjetër e ndalon, patjetër që dobia gjendet në ndalimin e saj, ashtu si më parë gjendej në lejimin e saj.

Nëse lejimi i dhjamërave që ndaloheshin në ligjin e mëparshëm do të përmbante lejim të dëmeve — i pastër është Allahu prej kësaj — atëherë ndalimi i asaj që lejohej në ligjin e mëparshëm do të përmbante ndalim të dobive. Të dyja janë prerazi të pavërteta.

Nëse ligji i Teuratit mund të vinte me ndalimin e diçkaje që Ibrahimi dhe ata përpara tij e lejonin, mund të vijë edhe një ligj tjetër që lejon disa gjëra të ndaluara në Teurat.

Me këtë dyshim të pavërtetë e të rrëzuar e kundërshtuan profetësinë e zotërisë sonë, Muhamedit ﷺ. Me të njëjtin dyshim paraardhësit e tyre kishin kundërshtuar profetësinë e Mesihut. E trashëguan mohuesi nga mohuesi dhe i thanë Muhamedit ﷺ atë që të parët i kishin thënë Mesihut: “Nuk e pranojmë profetësinë e atij që ndryshon ligjin e Teuratit.”

U thuhet: “Si e pranuat atëherë profetësinë e Musait, kur ai solli ndryshimin e disa ligjeve të atyre përpara tij?” Nëse kjo cenon profetësinë e Mesihut dhe të Muhamedit, paqja e bekimet qofshin mbi ta, cenon edhe atë të Musait. Çdo kundërshtim që drejtoni kundër profetësisë së tyre vlen njësoj edhe kundër asaj të Musait, ashtu si çdo provë që përdorni për ta vërtetuar profetësinë e Musait ka shumëfishin e saj që dëshmon për profetësinë e Muhamedit ﷺ.

Është ndër pamundësitë më të qarta që Musai të jetë i dërguar i vërtetë dhe Muhamedi të mos jetë i dërguar, ose që Mesihu të jetë i dërguar dhe Muhamedi ﷺ të mos jetë i dërguar.

Dobia sipas kohës, vendit dhe gjendjes

Kësaj bashkësie i thuhet edhe: ndalesa ose lidhet me vetë qenien e gjësë, në mënyrë që ajo të mos mund të lejohet në asnjë kohë, ose lidhet me dëmin që përmban në një kohë e jo në tjetrën, në një vend e jo në tjetrin dhe në një gjendje e jo në tjetrën.

Nëse është e para, atëherë gjithçka që Teurati ndaloi duhet të ketë qenë e ndaluar për të gjithë profetët, në çdo kohë e vend, nga koha e Nuhut deri tek i fundit i profetëve, paqja qoftë mbi ta.

Nëse është e dyta, vërtetohet se ndalimi dhe lejimi ndjekin dobitë. Ndryshojnë sipas kohës, vendit dhe gjendjes. E njëjta gjë mund të jetë e ndaluar në një fe e jo në tjetrën, në një kohë e jo në tjetrën, në një vend e jo në tjetrin dhe në një gjendje e jo në tjetrën. Kjo dihet domosdoshmërisht prej ligjeve fetare, dhe urtësisë së më të Urtit të gjykuesve nuk i shkon tjetër.

A nuk e sheh se, po të ishte ndalimi i punës të shtunën për vetë qenien e saj, ajo do të kishte qenë e ndaluar edhe për Ibrahimin, Nuhun dhe të gjithë profetët? Po kështu, nëse ushqimet, martesat e të tjerat që ndaloi Teurati do të ishin të ndaluara për vetë qenien e tyre, do të duhej të ndaloheshin për çdo profet dhe në çdo ligj.

Zoti i Lartësuar nuk kufizohet. Ai bën çfarë dëshiron, gjykon si të dojë dhe i sprovon robërit me çfarë të dojë. Ai gjykon dhe nuk gjykohet. Çfarë e bën të pamundur e çfarë e pengon që ta urdhërojë një bashkësi me një urdhër fetar e një tjetër ta ndalojë prej tij, ose t’ia ndalojë diçka një bashkësie dhe t’ia lejojë një tjetre?

Madje, çfarë e pengon ta bëjë këtë brenda të njëjtit ligj, në dy kohë të ndryshme, sipas dobisë? Allahu e sqaroi këtë:

Ne nuk shfuqizojmë ndonjë ajet, apo ta lëmë të harrohet atë, veçse sjellim një tjetër më të mirë se ai, ose njësoj si ai. A nuk e ke ditur se Allahu është i Gjithëfuqishëm për gjithçka? [El Bekare, 106].

A nuk e ke ditur se vetëm Allahut i përket sundimi i qiejve dhe i Tokës, [El Bekare, 107 — pjesë e ajetit].

Ai njoftoi se fuqia, sundimi dhe drejtimi i Tij i përgjithshëm mbi mbretërinë e krijesat nuk e pengojnë të shfuqizojë çfarë të dojë dhe të vërtetojë çfarë të dojë. Ashtu si fshin e vërteton çfarë dëshiron nga gjykimet e Tij të caktimit që lidhen me krijimin, ashtu shfuqizon e vërteton çfarë dëshiron nga dispozitat fetare të urdhrit të Tij.

Është ndër mohimet dhe padrejtësitë më të mëdha që t’i kundërvihesh të Dërguarit, i cili erdhi me prova të qarta dhe udhëzim, ta rrëzosh profetësinë dhe ta mohosh mesazhin e tij vetëm sepse solli lejimin e disa gjërave që u ndaloheshin të mëparshmëve, ose ndalimin e disa gjërave që u lejoheshin. Suksesi vjen prej Allahut. Ai e lë në humbje kë të dojë dhe e udhëzon kë të dojë.

Shtesat në rite dhe kundërshtimi me parimin e shpallur

Është për t’u çuditur se kjo bashkësi e pengon Allahun, sipas pretendimit të saj, të shfuqizojë çfarë të dojë prej ligjeve të Tij, ndërsa në pjesën më të madhe të praktikës së vet e ka lënë ligjin e Musait, paqja qoftë mbi të, dhe është kapur pas asaj që ua ligjësuan dijetarët.

Ndër këto është ajo që thonë në lutje, kuptimi i së cilës është: “O Allah, bjeri një borie të madhe për mbledhjen tonë dhe na mblidh të gjithëve nga katër anët e tokës drejt shenjtërisë Sate! I dëlirësuar qofsh, o Mbledhësi i të shpërndarëve të popullit të Izraelit!”

Çdo ditë thonë edhe fjalë me këtë kuptim: “Na i kthe gjykuesit si të parët dhe gëzimet tona si në fillim! Ndërtoje Jerusalemin, qytetin Tënd të shenjtë, në ditët tona dhe na jep fuqi me ndërtimin e tij! I dëlirësuar qofsh, o Ndërtuesi i Jerusalemit!”

Këto janë fjalët që thonë në lutjet e tyre, ndërsa e dinë se Musai dhe Haruni, paqja qoftë mbi ta, nuk thanë asgjë prej tyre. Janë pjesë që i sajuan pasi u shua shteti i tyre.

Po kështu janë agjërimet: agjërimi për djegien e Bejtul Makdisit, agjërimi i Ahsasë dhe ai i Gedalias, që i bënë detyrime, ndonëse nuk i agjëruan as Musai, as Jusha ibën Nuni. Po kështu agjërimi për varjen e Hamanit. Asnjëra prej këtyre nuk ndodhet në Teurat. I vendosën për shkaqe që, sipas tyre, e kërkonin vendosjen.

Ndërkohë në Teurat gjendet një tekst me këtë kuptim: “Mos i shtoni asgjë urdhrit që po ju porosis dhe mos i hiqni asgjë!”280 Teurati përmban shumë urdhra, për moszbatimin dhe heqjen e të cilëve ata janë pajtuar. Ose janë shfuqizuar me tekste të tjera të Teuratit, ose me një transmetim të saktë prej Musait, paqja qoftë mbi të, ose me ixhtihadin e dijetarëve të tyre. Në të tria rastet, dyshimi i tyre për mohimin e shfuqizimit ka rënë.

Edhe më e çuditshme është se, për shumicën e atyre urdhrave që njëzëri nuk i pranojnë e nuk i zbatojnë, mbështeten vetëm në thëniet e dijetarëve dhe prijësve të tyre. Janë pajtuar ta lënë dënimin me gurë për kurorëshkelësin, ndonëse teksti i Teuratit e përcakton, si dhe shumë dispozita të tjera të shprehura në të.281

Prej lojës së shejtanit është pretendimi i tyre se, nëse juristët ua lejojnë një gjë, ajo bëhet e lejuar dhe, nëse ua ndalojnë, bëhet e ndaluar, edhe nëse teksti i Teuratit është ndryshe.

Kjo do të thotë t’u lejojnë atyre të shfuqizojnë çfarë të dëshirojnë prej ligjit të Teuratit. Zotit të Lartësuar e të Shenjtë ia mohuan shfuqizimin e asaj që dëshiron prej ligjit të Tij, kurse dijetarëve të tyre ua lejuan.

Kjo i ngjan Iblisit, që u tregua mendjemadh për t’i bërë sexhde Ademit dhe e pa këtë si ulje për veten, pastaj pranoi të bëhej nxitës e ndërmjetës i ndyrësisë për çdo të pabindur e të shthurur. Ose adhuruesve të idhujve, që refuzuan që profeti i dërguar tek ata të ishte njeri, pastaj pranuan që zoti dhe i adhuruari i tyre të ishte gur.

Ose të krishterëve, që i konsideruan patriarkët e tyre përmbi marrjen e gruas dhe pasjen e fëmijëve, por nuk u druajtën t’ia atribuonin këto Allahut të Lartësuar. Ose grupit faraonik prej xhehmive, që e mohuan që Zoti të jetë lart mbi Arshin e Tij, duke pretenduar se kjo do ta kufizonte, pastaj e vendosën Atë në puse, në pijetore dhe në brendësitë e kafshëve.

13

Mishnaja, Talmudi dhe kushtet e shtuara për therjet

Hartimi i librave dhe ndalimi i shtesave në ta

Prej lojës së shejtanit me ta është vështirësimi që i bënë vetes në çështjen e kafshëve të therura dhe në çështje të tjera, pa pasur bazë nga Musai, paqja qoftë mbi të, dhe pa qenë të përmendura në Teurat. Janë vendosje e mendime të hahamëve, që janë juristët e tyre.

Në kohët e hershme kjo bashkësi kishte shumë shkolla dhe juristë në Sham, Irak e Medain, në kohën e sundimit të babilonasve, persëve, grekëve dhe romakëve. Në njërën prej këtyre periudhave juristët e tyre u mblodhën për hartimin e Mishnasë dhe të Talmudit.

Mishnaja është libri më i vogël, me vëllim rreth tetëqind fletë. Talmudi është libri më i madh: nga madhësia e tij arrin rreth gjysmën e ngarkesës së një mushke. Juristët që e hartuan nuk ishin të një kohe; e hartuan brez pas brezi.

Kur të mëvonshmit e panë se, sa më shumë kalonte koha, aq më shumë i shtonin dhe se në shtesat e fundit kishte kundërshtime me fillimet e këtij hartimi, kuptuan se, po të mos e ndërprisnin këtë e të mos i ndalonin shtesat, do të përfundonin në një çrregullim që nuk mund të ndreqej. Prandaj i ndërprenë dhe i ndaluan shtesat. Ua ndaluan juristëve t’i shtonin diçka tjetër dhe e shpallën të ndaluar veprimin e atij që shtonte. Kështu libri mbeti në atë masë.

Ushqimi i popujve të tjerë dhe arsyetimi i ndalimit

Prijësit e tyre ua kishin ndaluar në këta dy libra të hanin bashkë me të huajt, domethënë me ata që nuk ishin të fesë së tyre. Ua ndaluan mishin e kafshëve të therura prej atyre që nuk kishin fenë e tyre. Dijetarët e tyre menduan se feja nuk do t’u mbetej në këtë mërgim,282 ndërsa ishin nën poshtërim e robëri, nëse nuk i pengonin të përziheshin me ata që kishin fe tjetër.

Prandaj ua ndaluan ushqimin prej therjeve të tyre dhe martesën me ta. Këtë nuk mund ta vendosnin veçse përmes një argumenti283 që e shpiknin vetë dhe me të cilin gënjenin ndaj Allahut.

Teurati ua kishte ndaluar martesën me popujt e tjerë që të mos u bashkoheshin bashkëshortëve në adhurimin e idhujve dhe në shirk. Ua kishte ndaluar mishin e kafshëve që ata popuj i thernin si flijim për idhujt, sepse mbi to ishte përmendur emër tjetër përveç Allahut.

Sa për therjet që nuk bëheshin si flijim për idhujt, Teurati nuk e kishte shprehur ndalimin. Përkundrazi, shprehte lejimin e ngrënies prej duarve të popujve të tjerë. Musai, paqja qoftë mbi të, i kishte ndaluar vetëm nga martesa me adhuruesit e idhujve dhe nga ngrënia e asaj që theret në emrin e tyre.

Përse, atëherë, këta nuk hanë nga therjet e muslimanëve, ndërsa ata nuk therin për idhuj dhe nuk ua përmendin emrat?

Prijësit e tyre e panë se Teurati nuk ua ndalonte ushqimet e popujve të tjerë përveç atyre të adhuruesve të idhujve. Panë se ai e shpjegonte qartë ndalimin e ngrënies e të përzierjes me ta: nga frika se përzierja do të sillte martesën, ndërsa martesa ndalohej nga frika se do të sillte kalimin në fetë e tyre dhe adhurimin e idhujve të tyre. Të gjitha këto i gjetën të qarta në Teurat.284

Kushtet e mushkërisë dhe kuptimi i fjalës “terifa”

Atëherë shpikën një libër për njohuritë e therjes. Në të vendosën vështirësime, barra e pranga me të cilat i angazhuan njerëzit, që të mos mendonin për poshtërimin dhe vështirësinë ku ndodheshin.

I urdhëruan ta frynin mushkërinë derisa të mbushej me ajër dhe ta shikonin nëse ajri dilte prej ndonjë vrime. Nëse dilte, e ndalonin. Nëse disa anë të mushkërisë ishin të ngjitura me njëra-tjetrën, nuk e hanin.

E urdhëruan atë që kontrollonte kafshën e therur ta fuste dorën në bark dhe të shqyrtonte me gishta. Nëse e gjente zemrën të ngjitur me shpinën apo me njërën anë, qoftë edhe me një fije të hollë sa një qime, e ndalonin dhe nuk e hanin. E quanin “terifa”, duke synuar se ishte bërë e papastër dhe se ngrënia e saj ishte e ndaluar.

Ky emërtim është zanafilla e fatkeqësisë së tyre.285 Teurati ua ndaloi ngrënien e “terifasë”, por “terifa” është kafsha e shqyer nga luani, ujku apo grabitqarët e tjerë. Është ajo që Kurani e shpreh me fjalën:

kafsha e ngrënë nga egërsirat [El Maide, 3 — pjesë e ajetit].

Argument është fjala në Teurat: “Mish të shqyer në shkretëtirë mos hani; hidhuani qenve!”

Rrënja e fjalës “terifa” është “tuarif”. Kjo fjalë është përdorur në Teurat në rrëfimin e Jusufit, paqja qoftë mbi të, kur vëllezërit sollën këmishën me gjak të rremë dhe pretenduan se e kishte shqyer ujku.

Në Teurat thuhet: “Mish të shqyer në shkretëtirë mos hani!” Kafsha e shqyer gjendet zakonisht në shkretëtirë. Arsyeja e zbritjes së kësaj dispozite ishte se ata banonin në çadra, në vende të hapura. Qëndruan duke u endur në shkretëtirë dyzet vjet dhe nuk gjenin ushqim veç manës dhe seluasë.

Seluaja286 është një shpend i vogël, i ngjashëm me thëllëzën. Ndër veçoritë e tij është se ngrënia e mishit ia zbut zemrën njeriut dhe ia largon mendjemadhësinë287 e ashpërsinë. Ky shpend vdes kur dëgjon bubullimën, siç e vret të ftohtit dallëndyshen. Allahu e frymëzoi të banonte në ishuj deti ku nuk ka shi e bubullima, derisa të kalonte stina e tyre. Pastaj del prej ishujve dhe përhapet nëpër tokë.

Allahu ua solli këtë shpend që të përfitonin prej tij dhe ushqimi me të t’u ishte si ilaç për trashësinë dhe ashpërsinë e zemrave.288

Synimi është se prijësit e tyre e kaluan kufirin në shpjegimin e “terifasë”, duke e larguar nga kuptimi dhe qëllimi i saj. Juristët shpikën nga vetja përçartje e përralla që lidhen me mushkërinë dhe zemrën. Thanë se çdo kafshë e therur që i përmbush këto kushte është “dahja”,289 domethënë e pastër, kurse ajo që nuk i përmbush është “terifa”, domethënë e ndaluar.

Thanë se kuptimi i tekstit të Teuratit “mish të shqyer në shkretëtirë mos hani; hidhuani qenve” është: nëse therni një kafshë dhe nuk gjenden tek ajo këto kushte, mos e hani, por ua shisni atyre që nuk janë të fesë suaj.

Fjalën “hidhuani qenve” e shpjeguan: “Jepuani për ushqim e shituani atyre që nuk janë të fesë suaj.” Ndërsa vetë ata e meritojnë më shumë këtë emërtim dhe u përngjajnë më shumë qenve.

Ndarja e karaitëve nga dijetarët e Mishnasë e të Talmudit

Kjo bashkësi ndahet në dy grupe. Njëri prej tyre e kuptoi se të hershmit që hartuan Mishnanë dhe Talmudin ishin juristë hebrenj që gënjenin ndaj Allahut dhe ndaj profetit Musa. Ishin njerëz marrëzish, teprimesh dhe pretendimesh të rreme.

Pretendonin se, kur nuk pajtoheshin në ndonjërën prej atyre çështjeve, Allahu u shpallte me një zë që e dëgjonin shumica e tyre: “E vërteta në këtë çështje është me juristin filan.” Këtë zë e quanin “bat kol”.

Kur hebrenjtë karaitë, ndjekësit e Ananit dhe Beniaminit, i panë këto pamundësi të shëmtuara, këtë shpifje të rëndë dhe këtë gënjeshtër të ftohtë, u veçuan nga juristët dhe nga të gjithë ata që pranonin mendimet e tyre. I përgënjeshtruan për gjithçka që shpifën ndaj Allahut. Thanë se nuk lejohet të pranohet asgjë prej thënieve të tyre, sepse pretenduan profetësinë dhe se Allahu u shpallte siç u shpall profetëve.290

13

Karaitët, rabinikët dhe shtimi i vështirësive në fe

Dy grupet dhe autoriteti i hahamëve

Sa për ato përçartje që i hartuan hahamët, juristët e tyre, dhe ia veshën Teuratit e Musait, karaitët i hodhën poshtë të gjitha. Nuk ndaluan asgjë prej kafshëve që i thernin vetë, përveç mishit të kecit me qumështin e së ëmës, duke ndjekur tekstin e Teuratit: “Mos e gatuaj kecin në qumështin e së ëmës!” Ata nuk ndjekin analogjinë, por vetëm kuptimin e shprehur.

Grupi i dytë janë rabinikët, që e pranojnë analogjinë. Janë më të shumtë se karaitët. Mes tyre janë hahamët që shpifin gënjeshtra ndaj Allahut dhe që pretenduan se Allahu u fliste të gjithëve për çdo çështje me atë zë që e quanin “bat kol”.

Ky grup ka armiqësinë më të madhe mes hebrenjve ndaj popujve të tjerë. Hahamët ua kanë mbushur mendjen se ushqimet u lejohen njerëzve vetëm nëse përdorin ato njohuri291 që ia veshën Musait, paqja qoftë mbi të, dhe Allahut; se popujt e tjerë nuk i njohin dhe se Allahu i ka nderuar ata me to. Ua thanë këto e përçartje të ngjashme. Kështu, njëri prej tyre e shikon atë që nuk ndjek mendimin e fenë e tij siç shikon kafshën pa mend; ushqimet dhe therjet e popujve i shikon si ndyrësirë.292

Kjo është prej kurthit të shejtanit dhe lojës së tij me ta. Hahamët synuan ta tepronin në kundërshtimin e popujve të tjerë, t’i përçmonin dhe t’i quanin me pak dije, duke e paraqitur veten si të veçuar prej tyre me këto barra, pranga e vështirësime. Sa më i sforcuar të ishte hahami, sa më shumë rëndim e ndalime të sillte, aq më shumë thoshin: “Ky është dijetari rabinik!”

Kërkimi i pozitës përmes rëndimit

Ndër shkaqet e ngushtimit e të vështirësimit ishte edhe shpërndarja e tyre në lindje e në perëndim të tokës. Nuk ka ndonjë bashkësi të tyre në një qytet, ku të mos ndodhë kjo: kur u vjen një njeri i fesë së tyre nga vende të largëta, u shfaq ashpërsi në fe dhe teprim në kujdes.

Nëse është nga ata që merren me jurisprudencë, nxiton t’u kundërshtojë disa praktika, ua paraqet veten sikur ruhet nga ajo që bëjnë dhe i quan me pak fe. Kundërshtimet që sjell ua vesh mësuesve të vet dhe banorëve të vendit prej nga vjen. Në shumicën e këtyre është gënjeshtar.293 Synimi është ose të prijë mbi ta, ose të arrijë ndonjë nevojë përmes tyre, veçanërisht nëse dëshiron të qëndrojë aty.

Sapo mbërrin, nuk ha ushqimet e tyre e as mishin që therin. Shqyrton thikën e therësit dhe kundërshton diçka në mënyrën e tij, duke thënë: “Unë ha vetëm prej asaj që ther me dorën time.” I sheh të vuajnë prej tij: vazhdimisht ua kundërshton të lejuarën dhe ua paraqet si të ndaluar përmes gjërave që shpik, derisa nuk mbetet më dyshim në zemrat e tyre.

Nëse vjen një tjetër dhe i pari ka frikë se ai do t’ia rrëzojë ndërtimin, e pret, e nderon dhe përpiqet ta ketë në pajtim e miratim. I sapoardhuri e vlerëson veprën e të parit dhe u thotë: “Allahu ia ka madhëruar shpërblimin filanit, sepse e forcoi shenjtërinë e fesë në zemrat e kësaj bashkësie dhe e përforcoi gardhin e ligjit të tyre.” Kur e takon, e lavdëron, e falënderon dhe lutet për të, që t’ia përforcojë pozitën.

Nëse i dyti kundërshton vështirësimin e ngushtimin e të parit, fjala nuk i zë vend tek ata. E quajnë ose të paditur, ose me fe të dobët. Mendojnë se ngushtimi i jetesës dhe ndalimi i së lejuarës janë teprim në përkushtim.294 Gjithmonë e mendojnë drejtësinë dhe të vërtetën me atë që ua rëndon e ua ngushton.

Kjo ndodh kur i ardhuri është prej juristëve të tyre. Nëse është prej adhuruesve e dijetarëve fetarë, aty sheh çudinë më të madhe: shenjtërinë që ndërton rreth vetes, zakonet që shpik dhe ua bashkëngjit detyrimeve. Ata i dorëzohen e i binden, kurse ai ua mjel qumështin dhe ua tërheq dirhemin. Derisa, po të dëgjojë se një hebre është ulur pranë rrugës të shtunën ose ka blerë qumësht nga një musliman, e përgojon e e shan në mbledhjen e hebrenjve, ua lejon cenimin e nderit të tij dhe e quan me pak fe.

Dredhia në martesën me gruan e vëllait të vdekur

Prej lojës së shejtanit me këtë bashkësi mbi të cilën ka rënë zemërimi është se, kur ndonjë urdhër apo ndalim u duket i vështirë, kërkojnë të shpëtojnë prej tij përmes dredhive. Nëse nuk gjejnë dredhi, thonë: “Kjo vlente për ne kur kishim pushtet e prijësi.”

Ndër këto është se, kur dy vëllezër jetojnë në një vend dhe njëri vdes pa lënë djalë, gruaja e të vdekurit nuk duhet të martohet me një të huaj. Djali i vjehrrit të saj e merr për grua dhe fëmija i parë prej kësaj martese i vishet vëllait të vdekur.

Nëse ai refuzon, gruaja del të ankohet para pleqësisë së popullit: “Djali i vjehrrit tim nuk pranon t’ia ruajë emrin vëllait të vet në Izrael dhe nuk dëshiron të martohet me mua.” Gjykatësi e thërret dhe e detyron të ngrihet e të thotë: “Nuk desha të martohem me të.” Gruaja i heq këpucën prej këmbës, e mban në dorë, e pështyn në fytyrë dhe thërret: “Kështu duhet vepruar me njeriun që nuk e ndërton shtëpinë e të vëllait!” Më pas quhet “ai të cilit iu hoq këpuca” dhe të bijtë përqeshen si bijtë e tij.

E gjithë kjo, sipas pretendimit të tyre, është detyrim në Teurat. Në të ka një urtësi që e shtyn burrin të martohet me gruan e vëllait të vdekur: kur e di se çfarë e pret nëse refuzon, i jep përparësi martesës.

Por, nëse ai nuk e dëshiron, ose ajo nuk e dëshiron dhe e urren, juristët u shpikin një dredhi që të shpëtojnë prej njëri-tjetrit. E detyrojnë gruan të vijë para gjykatësit, në prani të pleqve, dhe ia mësojnë fjalët: “Djali i vjehrrit tim nuk pranoi t’ia ruajë vëllait emrin në Izrael; nuk dëshiroi të martohej me mua.” E detyrojnë të gënjejë kundër tij, sepse ai mund ta dëshirojë martesën, ndërsa ajo e urren.

Pasi ia mësojnë këto fjalë dhe ajo i thotë, edhe atë e urdhërojnë të gënjejë: të ngrihet e të thotë se nuk e dëshiroi martesën, ndonëse ajo mund të jetë kërkesa dhe dëshira e tij. Nuk u mjaftoi të gënjenin kundër tij e ta detyronin të gënjente, por i dhanë gruas mundësinë ta poshtëronte e ta pështynte në fytyrë. Këtë çështje e quajnë “jibama dhe halus”.295

Më sipër është dhënë një tërheqje vëmendjeje e mjaftueshme për dredhitë e tyre në lejimin e ndalesave të Allahut.296 Këta janë shtëpia e dredhisë, mashtrimit dhe ligësisë.

Kurthet kundër të Dërguarit dhe pritja e të priturit

Në kohën e të Dërguarit të Allahut ﷺ, përdornin kundër tij dhe shokëve të tij lloj-lloj dredhish, kurthesh e mashtrimesh. Allahu ua kthente të gjitha kundër tyre. U përpoqën ta vrisnin disa herë dhe Allahu e shpëtonte.

U ngjitën mbi një çati dhe morën një gur mulliri që donin t’ia hidhnin, ndërsa ai rrinte ulur nën hijen e një muri. I erdhi shpallja dhe u ngrit e u largua. Pastaj nisi luftën kundër tyre dhe dëbimin e tyre.297

I bënë kurth dhe mbështetën armiqtë e tij idhujtarë, por Allahu i dha fitore kundër tyre.298 U përpoqën t’i mblidhnin armiqtë kundër tij, por Allahu ia dha në dorë prijësin e tyre dhe ai u vra.299 U përpoqën ta vrisnin me helm, por Allahu e njoftoi dhe e shpëtoi.300 I bënë magji, derisa i dukej sikur e kishte kryer një veprim që nuk e kishte bërë; Allahu e shëroi dhe e çliroi.301

Kurthi i tyre ishte edhe t’u thoshin njëri-tjetrit të besonin në fillim të ditës e të mohonin në fund të saj. Synonin t’i bënin muslimanët të dyshonin për profetësinë e tij. Nëse e pranonin Islamin në mëngjes, muslimanët do të qetësoheshin e do të thoshin se e kishin ndjekur të vërtetën pasi iu ishin shfaqur provat. Pastaj në mbrëmje do ta mohonin e do të thoshin: “Kërkuam vetëm të vërtetën dhe ndjekjen e saj; kur na u bë e qartë se kjo nuk ishte ajo, u kthyem nga besimi.” Kjo është ndër ligësitë dhe kurthet më të mëdha.

Vazhduan të nxitonin e të përpiqeshin në mashtrim e ligësi, derisa Allahu i poshtëroi rëndë përmes të Dërguarit dhe ndjekësve të tij. Paqja dhe bekimet qofshin mbi të, e Allahu qoftë i kënaqur me ta! I përçau e i shpërndau plotësisht. Lidhnin marrëveshje e paqe me të, por, kur dilte të luftonte armikun, e shkelnin besën.

Kur Allahu ua mori sundimin e fuqinë, i poshtëroi dhe i shpërndau në tokë, kaluan nga drejtimi me fuqi e pushtet në drejtim me dredhi, dinakëri, tradhti e mashtrim. Kështu është çdo i pafuqishëm e frikacak: pushtetin e ka në kurthin, mashtrimin, shpifjen dhe gënjeshtrën e tij. Prandaj gratë kanë qenë shtëpia e kurtheve, mashtrimit, gënjeshtrës dhe tradhtisë, siç Allahu tregon fjalën e dëshmitarit të Jusufit:

Me të vërtetë, kjo është nga intrigat tuaja (femrave). Vërtet, intrigat tuaja janë të mëdha! [Jusuf, 28 — pjesë e ajetit].

Prej lojës së shejtanit është se ata e krahasojnë veten me vilet e rrushit dhe popujt e tjerë me gjembat që rrethojnë majat e mureve të vreshtit.

Kjo është padije e marrëzi e skajshme. Ata që kujdesen për vreshtin vendosin gjemba mbi mure për ta ruajtur e mbrojtur. Ndërsa ne shohim se nga popujt e tjerë hebrenjve nuk u vjen veç dëm, poshtërim e nënshtrim, siç njerëzit veprojnë me gjembat.

Prej lojës së tij është edhe se presin një të ngritur prej pasardhësve të profetit Davud: kur ai të lëvizë buzët me lutje, të gjithë popujt do të vdesin. Pretendojnë se ky i pritur është Mesihu që u është premtuar.

Në të vërtetë, presin mesihun e humbjes, Dexhalin, sepse ata janë shumica e ndjekësve të tij. Ndërsa Mesihu i udhëzimit, Isai, biri i Merjemes, paqja qoftë mbi të, i vret dhe nuk lë asnjërin prej tyre.

Të tri bashkësitë presin një të pritur që del në fund të kohës, sepse u është premtuar në çdo fe. Muslimanët presin zbritjen nga qielli të Mesihut, Isait, birit të Merjemes, për ta thyer kryqin, për ta vrarë derrin dhe për t’i vrarë armiqtë e tij hebrenj e adhuruesit e tij të krishterë. Presin edhe daljen e Mehdiut prej familjes profetike, që e mbush tokën me drejtësi pasi është mbushur me padrejtësi.302

13

Fjalët për Allahun dhe cenimi i profetëve

Lutjet dhe cilësitë që ia veshën Allahut

Prej lojës së shejtanit me këtë bashkësi është se, në dhjetë ditët e para të muajit të parë të çdo viti, thonë në lutje: “Përse popujt thonë: ku është zoti i tyre? Zgjohu! Deri kur fle, o Zot? Çohu prej gjumit Tënd!”

Këto fjalë mohimi i guxuan prej mërzisë së madhe me poshtërimin, robërinë dhe pritjen e një çlirimi që vetëm u largohet. Kjo i hodhi në mohim e zindikëri, që nuk e pëlqen veçse dikush si ata. Guxuan ndaj Allahut me këtë lutje të shëmtuar, sikur po ia ngacmonin sedrën që të merrte hov për ta e të mbronte Veten. Sikur po i thonë se ka zgjedhur të mbetet i panjohur, Ai, të dashurit e Tij dhe bijtë e profetëve të Tij; kështu e nxisin të shfaqet e t’i përhapet emri.

Kur njëri prej tyre i lexon këto fjalë në lutje, i rrëqethet lëkura dhe nuk dyshon se ky përgjërim ka vend të madh tek Allahu: se ndikon tek Ai, e lëviz, e ngacmon dhe e nxit.

Ndër këto është edhe që i atribuojnë Allahut pendim për veprën. Në Teuratin që kanë në duar thonë: “Allahu u pendua për krijimin e njerëzve në tokë; kjo iu rëndua dhe e ndryshoi mendimin.”303 Këtë e përmendin në rrëfimin e popullit të Nuhut.

Pretenduan se, kur Allahu pa prishjen e popullit të Nuhut, madhështinë e shirkut dhe të mohimit të tyre, u pendua për krijimin e njeriut. Shumë prej tyre thonë se qau për përmbytjen derisa iu sëmurën sytë dhe engjëjt e vizituan; se kafshoi gishtat derisa i rrodhi gjak.

Thanë edhe se Allahu u pendua që ia dha Shaulit sundimin mbi bijtë e Izraelit dhe se ia tha këtë Samuelit. Sipas tyre, kur Nuhu doli prej anijes, filloi duke ndërtuar një altar për Allahun dhe bëri flijime mbi të. Allahu, sipas këtij pretendimi, nuhati erën e mishit të pjekur304 dhe tha me Vete: “Nuk do ta mallkoj më tokën për shkak të njerëzve, sepse mendimi i njeriut është i prirur drejt së keqes. Nuk do t’i shkatërroj të gjitha gjallesat siç bëra.”

Të Dërguarin e Allahut ﷺ dhe shokët e tij, Allahu qoftë i kënaqur me ta, i përballën me të tilla fjalë mohimi. Njëri prej tyre i tha Profetit ﷺ se Allahu i krijoi qiejt e tokën për gjashtë ditë, pastaj pushoi. Kjo iu rëndua Profetit ﷺ dhe Allahu zbriti përgënjeshtrimin e tyre:

Ne i kemi krijuar qiejt, Tokën dhe gjithçka që gjendet midis tyre në gjashtë ditë, dhe nuk na preku ndonjë lodhje. [Kaf, 38].

Meditoje fjalën që vjen menjëherë pas:

Prandaj, duro ndaj asaj që thonë, [Kaf, 39 — pjesë e ajetit].

Armiqtë e të Dërguarit ﷺ ia veshën atë që nuk i shkon dhe thanë për të gjëra prej të cilave është i pastër. Allahu e urdhëroi të duronte fjalët e tyre dhe të merrte shembull Zotin e vet: edhe armiqtë e Tij thanë për Të gjëra që nuk i shkojnë.

Po kështu, Finhasi i tha Ebu Bekrit, Allahu qoftë i kënaqur me të: “Allahu është i varfër, kurse ne jemi të pasur. Prandaj na kërkon hua prej pasurive tona.” Allahu i Lartësuar zbriti:

Sigurisht, Allahu e dëgjoi fjalën e atyre që thanë: “Allahu është i varfër, kurse ne jemi të pasur.” Ne do ta shënojnë atë që thanë ata, si edhe vrasjen e profetëve nga ana e tyre, pa asnjë të drejtë, dhe do t’u themi: “Shijoni dënimin e Zjarrit!” [Ali Imran, 181].305

Thanë edhe:

Hebrenjtë thanë: “Dora e Allahut është e shtrënguar.” Iu lidhshin duart atyre dhe qofshin të mallkuar, për atë që thanë! Përkundrazi, të dyja Duart e Tij janë të hapura e Ai jep si të dojë. [El Maide, 64 — pjesë e ajetit].

Në dhjetë ditët e para të muajit të parë të çdo viti thonë: “O Zoti ynë dhe Zoti i etërve tanë! Mbretëro mbi të gjithë banorët e tokës, që çdo frymor të thotë: Allahu, Zoti i Izraelit, është bërë mbret dhe sundimi i Tij shtrihet mbi gjithçka.” Në të njëjtën lutje thonë: “Sundimi do t’i takojë Allahut; në atë ditë Allahu do të jetë një dhe emri i Tij një.”

Synojnë se sundimi i Allahut nuk shfaqet derisa shteti të bëhet i hebrenjve, që janë, sipas tyre, të zgjedhurit dhe bashkësia e Tij. Ndërsa pushteti u përket të tjerëve, sipas tyre Ai mbetet i papërmendur mes popujve, sundimi i Tij cenohet dhe fuqia e Tij vihet në dyshim.

Lëndimi i Musait dhe pastrimi i tij nga akuzat

Prej lojës së shejtanit është se i cenojnë e i lëndojnë profetët. E lënduan Musain gjatë jetës dhe ia veshën atë nga e cila Allahu e pastroi. Allahu e ndaloi këtë bashkësi t’i ndiqte në këtë:

O besimtarë! Mos u bëni si ata që e ofenduan Musain, e Allahu e pastroi atë nga ato që ata thanë. Ai ishte shumë i nderuar tek Allahu. [El Ahzab, 69].

Në dy Sahihët është vërtetuar nga Ebu Hurejra, Allahu qoftë i kënaqur me të, se Profeti ﷺ tha: “Bijtë e Izraelit laheshin lakuriq dhe shikonin pjesët intime të njëri-tjetrit. Musai lahej veçmas. Thanë: ‘Për Allahun, Musain nuk e pengon të lahet me ne veçse fryrja që ka në organet e tij.’306

Musai shkoi të lahej dhe e vendosi rrobën mbi një gur. Guri iku me rrobën. Musai nxitoi pas tij duke thënë: ‘Rrobën time, o gur! Rrobën time, o gur!’ Derisa bijtë e Izraelit e panë dhe thanë: ‘Për Allahun, Musai nuk ka asnjë të metë.’ Guri ndaloi pasi ata e panë. Musai e mori rrobën dhe nisi ta godiste gurin.”

Ebu Hurejra tha: “Për Allahun, mbi gur mbetën gjashtë apo shtatë shenja prej goditjes së Musait.”307 Allahu zbriti ajetin:

O besimtarë! Mos u bëni si ata që e ofenduan Musain, e Allahu e pastroi atë nga ato që ata thanë. [El Ahzab, 69 — pjesë e ajetit].

Ibën Xheriri tha: “Na tregoi Ibën Humejdi, nga Jakubi, nga Xhaferi, nga Seidi: bijtë e Izraelit thanë se Musai kishte fryrje. Një grup tha se kishte lebrozë, ngaqë mbulohej kaq shumë.”

Ibën Sirini përcjell nga Ebu Hurejra, nga Profeti ﷺ: “Musai ishte i turpshëm dhe mbulohej aq, sa nga turpi pothuajse nuk i shihej asgjë prej lëkurës. Disa prej bijve të Izraelit e lënduan: ‘Nuk mbulohet kështu veçse për ndonjë të metë në lëkurë: lebrozë, fryrje ose ndonjë sëmundje.’ Allahu deshi ta pastronte nga çfarë thanë.” Pastaj përmendi hadithin.

Sufjan ibën Husejni përcjell nga Hakemi, nga Ibën Xhubejri, nga Ibën Abasi, nga Ali ibën Ebi Talibi, për ajetin e lëndimit të Musait: “Musai dhe Haruni u ngjitën në mal, ku Haruni vdiq. Bijtë e Izraelit thanë: ‘Ti e vrave; ai na donte më shumë se ti dhe ishte më i butë me ne.’ E lënduan me këtë. Allahu i urdhëroi engjëjt ta mbartnin Harunin e të kalonin me të pranë bijve të Izraelit. Engjëjt folën për vdekjen e tij, derisa ata e kuptuan se kishte vdekur. Kështu Allahu e pastroi Musain. E morën dhe e varrosën. Varrin nuk e pa asnjë krijesë veç një shkabe, të cilën Allahu e bëri të shurdhër e memece.”308

Allahu i Lartësuar thotë:

(Kujto) Kur Musai i tha popullit të tij: “O populli im! Pse më mundoni, ndërkohë që e dini se unë jam i Dërguari i Allahut tek ju?” [Es Saff, 5 — pjesë e ajetit].

Meditoje fjalën që u kujton se e dinin që ishte i dërguari i Allahut tek ata. Është fjali që përshkruan gjendjen: a më lëndoni ndërsa e dini se jam i dërguari i Allahut tek ju? Kjo e thekson më shumë kokëfortësinë.

Po kështu, Mesihu tha:

Dhe, kur Isai, biri i Merjemes, tha: “O bijtë e Israelit! Unë jam i Dërguari i Allahut tek ju, që të vërtetoj atë që ishte para meje nga Teurati dhe t’ju jap lajmin e gëzueshëm për një të Dërguar që do të vijë pas meje, emri i të cilit është Ahmed.” Por, kur ai (i Dërguari) u solli atyre shenja të qarta, ata thanë: “Kjo është një magji e qartë!” [Es Saff, 6].

Kjo është vetëm një pjesë e vogël e lëndimit që u bënin profetëve. Lëndimi përmes vrasjes e dhunës është tepër i njohur për t’u përmendur. Edhe Profetin ﷺ u përpoqën ta lëndonin me gjithë fuqinë, me fjalë e vepra, derisa Allahu i ktheu të poshtëruar.

Rrëfimet që ia veshën familjeve të profetëve

Prej cenimit të profetëve është ajo që ia veshën tekstit të Teuratit:309 kur Allahu e shkatërroi popullin e Lutit për prishjen e tij dhe e shpëtoi Lutin vetëm me dy bijat, ato menduan se në tokë nuk kishte mbetur njeri me të cilin të kishin pasardhës.

Sipas tyre, e vogla i tha së madhes: “Babai ynë është plak dhe nuk ka mbetur burrë që të vijë te ne sipas zakonit njerëzor. T’i japim verë babait dhe të shtrihemi me të, që të ruajmë pasardhës prej tij.” Pretendojnë se kështu bënë. Ia veshën profetit Lut se u deh aq sa nuk i njohu bijat, pastaj pati marrëdhënie me të dyja dhe i la shtatzëna pa i njohur. Njëra e quajti djalin Moab, domethënë “nga babai”; tjetra e quajti Beni Amu, domethënë “prej të afërmve të saj”.

Disa iu përgjigjën kësaj duke thënë se ndodhi përpara zbritjes së Teuratit, kur martesa me të afërmit nuk ishte e ndaluar. Por vetë Teurati i përgënjeshtron. Në të thuhet se Ibrahimi, miku i Allahut, në atë kohë pati frikë se mos egjiptianët e vrisnin nga zilia për gruan e tij, Sarën. E fshehu martesën dhe tha se ishte e motra, sepse e dinte se kështu nuk mbetej shteg për dyshime ndaj tyre.

Kjo tregon qartë se ndalimi i martesës me motrën ishte i vendosur që atëherë. Çfarë të thuash për martesën me bijën, që nuk është lejuar as në kohën e Ademit, paqja qoftë mbi të?

Në Teuratin që kanë në duar është edhe një rrëfim më i çuditshëm:310 Juda, i biri i profetit Jakub, e martoi djalin e madh me një grua të quajtur Tamar. Ai kryente me të marrëdhënie nga prapa; Allahu u zemërua dhe e bëri të vdiste. Juda e martoi me djalin tjetër. Ky, kur shkonte tek ajo, e derdhte farën në tokë, sepse e dinte se fëmija i parë do të thirrej me emrin e vëllait të tij e do t’i vishej atij. Allahu e urreu edhe këtë veprim dhe e bëri të vdiste.

Juda e urdhëroi gruan të shkonte te shtëpia e të atit derisa djali i tij Shela të rritej e t’i plotësohej mendja, nga frika se mos i ndodhte si vëllezërve. Ajo qëndroi aty. Pastaj vdiq gruaja e Judës dhe ai u ngjit në një vend të quajtur Timnath,311 për të ruajtur delet.

Kur Tamara e mori vesh se vjehrri po shkonte atje, veshi rrobat e prostitutave dhe u ul në një vend të dukshëm pranë rrugës, sepse e njihte epshin e tij.312 Kur kaloi, e mendoi prostitutë dhe e kërkoi. Ajo kërkoi pagesë. I premtoi një kec dhe i la peng shkopin e unazën. Hyri tek ajo dhe gruaja mbeti shtatzënë.313

Kur Judës i thanë se nusja e të birit kishte mbetur shtatzënë nga imoraliteti, urdhëroi të digjej. Ajo ia dërgoi unazën e shkopin duke thënë: “Jam shtatzënë nga i zoti i këtyre.” Ai tha: “Tha të vërtetën; kjo është prej meje.” U arsyetua se nuk e kishte njohur. Nuk e lejoi veten ta përsëriste dhe as t’ia jepte djalit. Nga kjo marrëdhënie lindi Faresi dhe, sipas tyre, prej pasardhësve të tij ishte profeti Davud.

Këtu ka veshje të imoralitetit e të mohimit familjes profetike, afër asaj që ia veshën Lutit, paqja qoftë mbi të. Këto janë tek ata dhe në tekstin e librit të tyre. E bëjnë prejardhje të Davudit, Sulejmanit dhe të mesihut që presin.

Shpifjet për të Dërguarin dhe profetët e tjerë

Është për t’u çuditur se muslimanët i quajnë fëmijë imoraliteti: “mamzerim”, njëjës “mamzer”. Sipas ligjit të tyre, nëse burri e kthen gruan pasi ajo ka qenë martuar me një tjetër, fëmijët e tyre janë fëmijë imoraliteti. Pretenduan se ajo që solli ligji islam në këtë çështje ishte shpikje e Abdullah ibën Selamit, që donte, sipas tyre, t’i bënte fëmijët e muslimanëve “mamzerim”.314

Thanë se Muhamedi ﷺ kishte parë ëndrra që tregonin se do të kishte pushtet. Udhëtoi drejt Shamit për tregtinë e Hatixhes dhe u takua me dijetarë hebrenj. Ua tregoi ëndrrat dhe ata e kuptuan se do të kishte shtet. Ia shoqëruan Abdullah ibën Selamin, që i lexoi për njëfarë kohe njohuritë e jurisprudencën e Teuratit. Fjalëbukurinë dhe pamundësinë për t’u imituar të Kuranit ia veshën Abdullah ibën Selamit.

Thanë se ndër ato që ai sajoi ishte që gruaja nuk i lejohet burrit që e ka shkurorëzuar tri herë, derisa të martohet me një tjetër, që fëmijët e muslimanëve të bëheshin fëmijë imoraliteti. Nuk ka dyshim se një shpifje e tillë u shitet shumë prej gomarëve të tyre. Allahu ka krijuar bartës për çdo të pavërtetë e shpifje, ashtu siç ka bartës për të vërtetën. Nuk ka shpifje përtej kësaj.

Nuk është e çuditshme që një bashkësi që ka cenuar të adhuruarin e vet, duke ia veshur atë që nuk i shkon madhështisë së Tij, që u ka veshur profetëve gjëra të papërshtatshme dhe i ka akuzuar me të rënda, t’ia veshë këtë Muhamedit ﷺ, të nderuarit e të madhëruarit. Armiqësia e tij ndaj tyre, betejat kundër tyre, dëbimi prej tokave e pasurive dhe zënia rob e grave e fëmijëve të tyre janë të njohura.

Kjo bashkësi ia veshi Isait, birit të Merjemes, se ishte magjistar e bir prostitute dhe nënës së tij ia veshi imoralitetin. Lutit ia veshi marrëdhënien me bijat e lënien shtatzënë të tyre, i dehur nga vera. Sulejmanin e quajti mbret magjistar, kurse të atin e konsideronte mbret të vajosur.315

Jusufit ia veshën se zgjidhi lidhësen e pantallonave të veta e të zonjës së tij dhe u ul me të siç ulet burri me gruan. Pretenduan se muri u ça dhe pa të atin, Jakubin, duke kafshuar gishtat, por nuk u ngrit derisa zbriti Xhibrili e i tha: “O Jusuf! A do të bëhesh prej kurorëshkelësve, ndërsa tek Allahu je prej profetëve?” Vetëm atëherë, sipas tyre, u ngrit.

Dihet se lënia e imoralitetit për këtë arsye nuk përbën lavdërim: edhe njeriu më i shthurur, po ta shihte këtë, do të ikte me vrap e do ta linte.316

Disa pretendojnë se Mesihu ishte dijetar që i mjekonte të sëmurët me ilaçe dhe ua mbushte mendjen se përfitimi u vinte prej lutjes së tyre. Mjekoi disa njerëz të shtunën dhe hebrenjtë e kundërshtuan. U tha: “Nëse një dele bie në pus, a nuk zbrisni e ta lejoni punën të shtunën për ta shpëtuar?” Thanë: “Po.” Tha: “Përse e lejoni për delen dhe nuk e lejoni për njeriun, nderi i të cilit është më i madh?” Mbetën pa përgjigje.317

Tregojnë edhe se ecte me disa nxënës në mal dhe nuk kishin ushqim. U lejoi të mblidhnin barishte të shtunën. Hebrenjtë e kundërshtuan. Ai u tha: “Nëse dikush prej jush është i vetëm mes njerëzve me fe tjetër dhe e urdhërojnë të presë bimë për kafshët e tyre, pa synuar cenimin e së shtunës, a nuk ia lejoni?” Thanë: “Po.” Tha: “Edhe këta i urdhërova t’i prisnin për t’i ngrënë e për t’u ushqyer, jo për ta cenuar të shtunën.”318

13

Provat e profetësisë dhe besimi te të gjithë të dërguarit

Mrekullitë e Musait dhe të Mesihut

Është për t’u çuditur se në Teuratin që kanë në duar gjendet: “Nuk shuhet sundimi prej familjes së Judës, as ligjvënësi mes tyre, derisa të vijë Mesihu.” Këtë nuk mund ta mohojnë.

U thuhet: “Kishit shtet derisa u shfaq Mesihu. Pastaj sundimi juaj përfundoi dhe sot nuk ju ka mbetur mbretëri. Kjo është provë se Mesihu është dërguar.”319 Që kur u dërgua, ata e mohuan dhe kërkuan ta vrisnin, mbretërit romakë morën pushtet mbi hebrenjtë e Bejtul Makdisin; shteti i tyre u shua dhe bashkësia iu përça.

Kur pyeten ç’thonë për Isain, birin e Merjemes, thonë se ishte bir i Jusuf zdrukthëtarit, i lindur nga marrëdhënie e paligjshme, jo nga martesë e rregullt.320 Pretendojnë se e njihte Emrin më të Madh të Allahut dhe, përmes tij, nënshtronte shumë gjëra.321

Sipas kësaj bashkësie, Allahu ia kishte zbuluar Musait emrin e përbërë nga dyzet e dy shkronja. Përmes tij e ndau detin dhe kreu mrekullitë. U thuhet: “Nëse Musai i bëri mrekullitë me emrin e Allahut, përse e besuat dhe e pranuat profetësinë e tij, ndërsa mohuat profetësinë e Isait, që, sipas jush, i bëri mrekullitë me Emrin më të Madh?”

Disa iu përgjigjën këtij detyrimi duke thënë se Allahu ia mësoi emrin Musait me shpallje, ndërsa Isai e mësoi prej mureve të Bejtul Makdisit.322 Kjo i shkon shpifjes dhe gënjeshtrës së tyre ndaj Allahut e profetëve të Tij. Por ua mbyll rrugën e vërtetimit të profetësisë së Musait.

Të dy të dërguarit kanë të përbashkët mrekullitë dhe shenjat e dukshme, të cilave askush nuk mund t’u sjellë të ngjashme. Nëse njëri mund t’i ketë mësuar me dredhi apo me njohuri, kjo mundësi do të ekzistonte edhe për tjetrin. Të dy njoftuan se ishte Allahu që i shfaqte në duart e tyre, jo vepër e vetja. Të përgënjeshtrosh njërin dhe të besosh tjetrin do të thotë të dallosh mes dy rasteve të njëjta.

Çdo argument që kanë për të treguar se Musai i mori mrekullitë prej Allahut tregon edhe se Isai i mori prej Allahut. Nëse mund të cenohet vlefshmëria e mrekullive të Isait, mund të cenohet edhe ajo e mrekullive të Musait. Nëse kjo e dyta është e pavërtetë, edhe e para është e pavërtetë.

Nëse kështu qëndron çështja me mrekullitë e këtyre dy të dërguarve, megjithëse koha e tyre është e largët, bashkësitë u janë shpërndarë në tokë dhe mrekullitë kanë përfunduar, çfarë të mendohet për profetësinë e atij, shenjat dhe mrekullitë e të cilit i kalojnë një mijë? Koha e tyre është e afërt, bartësit janë njerëzit më të sinqertë e më të drejtë dhe transmetimi është i vërtetuar përmes rrugëve të shumta, brez pas brezi.

Mrekullia e tij më e madhe është një Libër që ka mbetur i freskët: asgjë nuk i është ndryshuar e zëvendësuar, sikur të ishte shpallur tani. Ky është Kurani i madhërishëm. Ajo që ka njoftuar ndodh në çdo kohë pikërisht siç e njoftoi, sikur ta kishte parë me sy.

Përse nuk qëndron dallimi mes të dërguarve

Nuk është e mundur që hebreu ta besojë profetësinë e Musait pa e besuar profetësinë e Muhamedit ﷺ, as që i krishteri ta pranojë profetësinë e Mesihut pa e pranuar atë të Muhamedit ﷺ.323

Kjo sqarohet duke u thënë të dyja bashkësive: ju nuk i keni parë këta dy të dërguar, as shenjat dhe provat e profetësisë së tyre. Si mundet, atëherë, i arsyeshmi ta përgënjeshtrojë një profet me thirrje të dëgjuar, me fjalë që qëndron dhe me shenja të ndritshme, e të besojë një tjetër që në këtë nuk është as si ai, as pranë tij? Nuk e ka parë asnjërin dhe nuk i ka dëshmuar mrekullitë.

Nëse e përgënjeshtron profetësinë e njërit, i bëhet e domosdoshme t’i përgënjeshtrojë të dy. Nëse beson njërin, i bëhet e domosdoshme t’i besojë të dy. Kush mohon një profet, i ka mohuar të gjithë, dhe besimi te ndonjëri nuk i bën dobi. Allahu i Lartësuar thotë:

Vërtet, ata që mohojnë Allahun dhe të dërguarit e Tij, dhe dëshirojnë të bëjnë dallim mes Allahut dhe të dërguarve të Tij, duke thënë: “Disa i besojmë, e disa nuk i besojmë” dhe duke dashur të ndjekin një rrugë të mesme, [En Nisa, 150].

pikërisht ata janë mohuesit e vërtetë, e për mohuesit, Ne kemi përgatitur dënim poshtërues. [En Nisa, 151].

Kurse atyre, që besojnë Allahun dhe të dërguarit e Tij, dhe nuk bëjnë dallim mes asnjërit prej tyre, Ai do t’u japë shpërblimin e tyre. Allahu është Falës, Mëshirëplotë. [En Nisa, 152].

Thotë edhe:

I Dërguari (Muhamedi) besoi atë që iu shpall nga Zoti i tij, e po ashtu edhe besimtarët; të gjithë besuan Allahun, engjëjt e Tij, Librat e Tij dhe të Dërguarit e Tij, (duke thënë): “Nuk bëjmë dallim mes asnjërit prej të Dërguarve të Tij.” [El Bekare, 285 — pjesë e ajetit].

Atij mbi të cilin ka rënë zemërimi i themi: “A e ke parë Musain dhe i ke dëshmuar mrekullitë e tij?” Patjetër thotë: “Jo.” E pyesim: “Me çfarë e njohe profetësinë dhe sinqeritetin e tij?” Ka dy përgjigje. Ose thotë se e njoftoi dhe ia mësoi i ati, ose thotë se transmetimi i shumtë dhe dëshmitë e popujve ia vërtetuan, ashtu siç ia vërtetojnë ekzistencën e vendeve të largëta, deteve e lumenjve të njohur, edhe pse nuk i ka parë.

Nëse zgjedh të parën dhe e bën dëshminë e babait shkak të besimit, i themi: “Përse babai yt qenka i sinqertë e i mbrojtur prej gënjeshtrës, ndërsa sheh që mohuesve u mësojnë etërit atë që, sipas teje, është mohim?” Pasuesit e feve të pavërteta dhe mendimeve të prishura i kanë marrë ato prej etërve, ashtu siç e more ti fenë tënde prej babait. Duke e ditur se ata janë në humbje, ke detyrë ta shqyrtosh atë që more prej të atit, nga frika se mos është e të njëjtës natyrë.

Nëse thotë se ajo që mori ai është më e saktë se ajo që morën të tjerët, mjafton që tjetri t’ia kundërvërë të njëjtin pretendim. Nëse thotë se babai i tij ishte më i sinqertë, më i ditur e më i mirë se etërit e tyre, të gjithë mund të thonë të njëjtën gjë për etërit e vet.

Nëse thotë se e njeh gjendjen e babait të vet, por nuk e njeh gjendjen e të tjerëve, pyetet: “Çfarë të siguron se babai i dikujt tjetër nuk është më i sinqertë, më i mirë e më i ditur se yti?” Sido që të jetë: nëse pasimi i babait është argument i saktë, është i tillë edhe pasimi i etërve nga të tjerët. Nëse ai është i pavlefshëm, i pavlefshëm është edhe pasimi i tij.

Transmetimi i shumtë dhe detyrimi i pranimit të së ngjashmes

Nëse largohet prej kësaj përgjigjeje dhe zgjedh të dytën, duke thënë se profetësinë e Musait e ka njohur përmes transmetimit të shumtë, shekull pas shekulli, sepse njerëzit njoftuan për shfaqjen, mrekullitë, shenjat dhe provat e tij që e detyrojnë ta besojë, i thuhet: “Kjo përgjigje nuk të bën dobi, sepse ti e ke hedhur poshtë atë që transmetimi i shumtë ka dëshmuar për profetësinë e Isait e të Muhamedit, paqja qoftë mbi ta.”

Nëse thotë se për Musain ka transmetim të shumtë, kurse për Mesihun dhe Muhamedin nuk ka, i thuhet: “Kjo i përshtatet shpifjes për të cilën njihen.” Është e ditur se bartësit e mrekullive të Mesihut dhe të Muhamedit ﷺ janë shumëfish më të shumtë. Mrekullitë që panë të parët e tyre nuk janë më të pakta se ato të Musait. Ato i transmetuan njerëz të shumtë, brez pas brezi e shekull pas shekulli. Ti nuk e pranon këtë transmetim; atëherë duhet të mos e pranosh as për Musain.

Dihet domosdoshmërisht se kush pohon një gjë dhe mohon të ngjashmen e saj ka rënë në kundërshtim. Kur një profet bëhet i njohur në një kohë dhe profetësia e tij vërtetohet me shenjat që u shfaqen njerëzve të asaj kohe, pastaj lajmi i arrin një brezi tjetër, ata kanë detyrë ta besojnë. Në këtë Musai, Muhamedi dhe Mesihu janë njësoj.

Madje dëshmitë e transmetuara për profetësinë e Musait mund të jenë më të dobëta sesa ato për Isain e Muhamedin. Bashkësinë mbi të cilën ra zemërimi Allahu e përçau e e shpërndau në tokë dhe ia mori pushtetin e fuqinë. Ajo jeton nën sundimin e të tjerëve. Ndërsa bashkësia e Isait është përhapur në tokë, ka mbretër e mbretëri. Mbretëritë e ndjekësve të fesë së pastër kanë përfshirë lindjen e perëndimin; kanë mbushur fusha e male. Si mund të jetë gënjeshtër transmetimi i tyre, kurse i vërtetë ai i një bashkësie të pakët, të dobësuar e të zhdukur nga pushteti?

Kështu vërtetohet se asnjë hebre në tokë nuk mund ta besojë profetësinë e Musait pa e besuar e pranuar atë të Muhamedit ﷺ; asnjë i krishterë nuk mund ta besojë Mesihun pa e besuar Muhamedin ﷺ.

As dëshmia e muslimanëve për profetësinë e Musait e të Mesihut nuk u bën dobi këtyre dy bashkësive në argumentin e tyre: muslimanët i besuan përmes Muhamedit ﷺ dhe besimi tek ata ishte pjesë e besimit te Muhamedi e te ajo që solli. Pa të, nuk do ta kishim njohur profetësinë e tyre dhe nuk do t’i kishim besuar.

Kurani dhe vërtetimi i të dërguarve të mëparshëm

Veçanërisht kur bashkësia e zemërimit dhe ajo e humbjes nuk kanë në duar prej profetëve të tyre atë që e detyron besimin tek ata. Pa Kuranin dhe Muhamedin ﷺ nuk do të kishim njohur asgjë prej shenjave të profetëve të mëparshëm. Muhamedi ﷺ dhe Libri i tij e vërtetuan profetësinë e Musait dhe të Mesihut, jo hebrenjtë e të krishterët.

Vetë shfaqja dhe ardhja e tij ishte vërtetim i profetësisë së tyre: të dy kishin njoftuar e përgëzuar për të përpara se të vinte. Kur u dërgua, dërgimi i tij ishte vërtetim i tyre. Ky është njëri nga dy kuptimet e fjalës së Allahut:

dhe thoshin: “A t’i lëmë zotat tanë për shkak të një poeti të çmendur?” [Es Saffat, 36].

Jo, por ai (Muhamedi) erdhi me të vërtetën dhe vërtetoi të dërguarit e mëparshëm. [Es Saffat, 37].

Pra, ardhja e tij i vërteton në dy anë: ngaqë kishin njoftuar ardhjen e dërgimin e tij dhe ngaqë ai njoftoi të njëjtën gjë që kishin njoftuar ata; ajo që solli përputhet me të tyren.

Kur i dërguari i parë sjell një çështje që njihet vetëm me shpallje, pastaj vjen një tjetër profet që nuk e ka takuar në kohë e vend, nuk e ka marrë prej tij dhe njofton saktësisht të njëjtën gjë, kjo dëshmon vërtetësinë e të dyve.

I ngjan dy burrave: i pari njofton për një gjë që e ka parë, pastaj vjen një tjetër prej një vendi e ane tjetër, për të cilin dihet se nuk është takuar me të dhe nuk ka marrë prej tij apo prej atij që ka marrë prej tij, e njofton të njëjtën gjë. Dëgjuesi shtyhet domosdoshmërisht t’i besojë të dy.

Kuptimi i dytë është se ai nuk erdhi duke i përgënjeshtruar e përçmuar profetët e mëparshëm, siç veprojnë mbretërit që i nënshtrojnë njerëzit me mbretërit para tyre. Erdhi duke i besuar e duke dëshmuar profetësinë e tyre. Po të ishte gënjeshtar, shpikës që sajonte një mënyrë sundimi prej vetes, nuk do t’i vërtetonte të mëparshmit: do t’i përçmonte e do t’i cenonte, siç veprojnë armiqtë e profetëve.

13

Mendimet për ndryshimin e Teuratit dhe çështja e djalit të flijimit

Tri qëndrimet për tekstin e Teuratit

Njerëzit kanë pasur mendime të ndryshme për Teuratin që kanë në duar: a është ndryshuar teksti, apo ndryshimi e shtrembërimi ka ndodhur në shpjegim, jo në shpalljen e tij? Janë tri qëndrime: dy skaje dhe një i mesëm.

Një grup e teproi dhe pretendoi se i tëri ose shumica e tij është ndryshuar e zëvendësuar; se nuk është Teurati që Allahu ia zbriti Musait, paqja qoftë mbi të. Ata u morën me kundërshtimet brenda tij dhe me përgënjeshtrimin e disa pjesëve nga të tjerat. Disa shkuan aq larg, sa lejuan të pastroheshin me të pas urinimit.

Përballë tyre, një grup tjetër prej imamëve të hadithit, jurisprudencës dhe kelamit tha se ndryshimi ndodhi në interpretim, jo në shpallje.324 Ky është mendimi i Ebu Abdullah Muhamed ibën Ismail el Buhariut. Në Sahihun e vet, duke shpjeguar fjalën për shtrembërimin, tha: “I largojnë nga kuptimi i tyre. Askush nuk e heq dot tekstin e një Libri prej librave të Allahut, por ata e shtrembërojnë: e shpjegojnë ndryshe nga shpjegimi i tij.”

Këtë zgjodhi edhe Rraziu në Tefsirin e vet. E kam dëgjuar mësuesin tonë të thotë se kjo çështje u bë objekt diskutimi mes disa njerëzve të shquar. Njëri zgjodhi këtë mendim dhe i dobësoi të tjerët; kur e kundërshtuan, u solli pesëmbëdhjetë transmetime që e mbështesnin.

Ndër argumentet e këtij grupi është se Teurati ka përfshirë lindjen e perëndimin e tokës, është përhapur në jug e në veri dhe numrin e kopjeve nuk e di veç Allahu. Është e pamundur të ketë pasur marrëveshje për ndryshimin e të gjitha kopjeve, pa mbetur në tokë asnjë e pandryshuar dhe të gjitha ndryshimet të jenë në të njëjtën mënyrë. Arsyeja e përjashton dhe dëshmon pavërtetësinë e kësaj.

Thanë se Allahu i tha Profetit ﷺ, duke e përdorur si argument ndaj hebrenjve:

Silleni Teuratin dhe lexojeni atë, nëse thoni të vërtetën! [Ali Imran, 93 — pjesë e ajetit].

Thanë: ata u pajtuan ta linin detyrimin e dënimit me gurë, por nuk mundën ta ndryshonin prej Teuratit. Prandaj, kur ia lexuan Profetit ﷺ, lexuesi vuri dorën mbi ajetin përkatës. Abdullah ibën Selami i tha ta ngrinte dorën; kur e ngriti, ajeti u shfaq poshtë saj. Sikur t’i kishin ndryshuar fjalët, kjo do të ishte ndër gjërat më të rëndësishme për ta ndryshuar.

Thanë edhe se cilësitë e Profetit ﷺ dhe vendi i shfaqjes së tij janë shumë të qarta në Teurat, por nuk mundën t’i hiqnin e t’i ndryshonin. Allahu i qortoi për fshehjen. Kur u silleshe si argument përshkrimin e cilësitë e tij në Teurat, thoshin: “Nuk është ky. Ne ende e presim.”

Thanë se Ebu Davudi transmeton në Sunenin e vet nga Ibën Omeri: “Disa hebrenj e ftuan të Dërguarin ﷺ në Kuff.325 Ai shkoi në shtëpinë e studimit të tyre. Thanë: ‘O Ebu el Kasim! Një burrë prej nesh ka kryer imoralitet me një grua. Gjyko!’ I vendosën një jastëk dhe ai u ul. Pastaj tha: ‘Ma sillni Teuratin!’ Ia sollën. E hoqi jastëkun prej poshtë vetes, e vendosi Teuratin mbi të dhe tha: ‘Të besova ty dhe Atij që të zbriti.’ Pastaj kërkoi më të diturin e tyre. I sollën një djalë të ri.” Pastaj përmendi rrëfimin e dënimit me gurë.326

Thanë: po të ishte i ndryshuar, nuk do ta vendoste mbi jastëk e nuk do të thoshte se e besonte atë dhe Atë që e zbriti. Thanë edhe se Allahu thotë:

Fjalët e Zotit tënd janë të përkryera në vërtetësi dhe drejtësi. Askush nuk mund t’i ndryshojë Fjalët e Tij. Ai është Gjithëdëgjuesi, i Gjithëdijshmi. [El En’am, 115].

Teurati është prej fjalëve të Tij. Thanë: transmetimet për fshehjen e cilësive të të Dërguarit ﷺ në Teurat dhe për pengimin e fëmijëve e të njerëzve të thjeshtë që t’i lexonin janë të njohura. Atij që i shihte, i thoshin se nuk bëhej fjalë për të. Këto janë disa nga argumentet e këtij grupi.

Grupi i tretë mbajti qëndrim të mesëm: në të janë shtuar e ndryshuar pak fjalë, por shumica mbetet siç është shpallur; ndryshimi është në një pjesë shumë të vogël. Këtë mendim zgjodhi mësuesi ynë në librin “El Xheuab es Sahih limen beddele dine el Mesih”.

Emri i Is’hakut dhe dhjetë arsyet e kundërshtimit

Ai tha: “Një shembull është fjala në Teuratin që kanë: Allahu i tha Ibrahimit, paqja qoftë mbi të: ‘There birin tënd të parëlindur e të vetëm, Is’hakun!’ Fjala ‘Is’hak’ është shtesë e tyre në tekstin e Teuratit.” Unë them: kjo është prerazi e pavërtetë për dhjetë arsye.

E para: sipas pajtimit të të tri feve, i parëlinduri dhe i vetmi bir ishte Ismaili. Të bashkosh urdhrin për therjen e të parëlindurit me përcaktimin e Is’hakut është të bashkosh dy të kundërta.

E dyta: Allahu e urdhëroi Ibrahimin ta largonte Haxheren me të birin, Ismailin, prej Sarës dhe t’i vendoste në shkretëtirën e Mekës, që të mos i ndizte xhelozinë Sarës. Urdhëroi largimin e robëreshës me fëmijën, për t’ia ruajtur zemrën e për t’ia larguar lëndimin prej xhelozisë. Si mund ta urdhërojë pas kësaj të therë djalin e Sarës e ta lërë djalin e robëreshës? Këtë nuk e kërkon urtësia.

E treta: ngjarja e therjes ndodhi prerazi në Mekë. Prandaj Allahu e caktoi therjen e dhuratave e të kurbaneve në Mekë, që t’ia kujtonte bashkësisë ngjarjen e atit të saj, Ibrahimit, me të birin.

E katërta: Allahu e përgëzoi Sarën, nënën e Is’hakut, për Is’hakun dhe, pas tij, për Jakubin. E përgëzoi për të dy. Si mund të urdhërojë pastaj therjen e Is’hakut, kur prindërit i kishte përgëzuar për fëmijën e tij?327

E pesta: pasi Allahu përmendi rrëfimin e djalit të caktuar për flijim, dorëzimin e tij ndaj Allahut dhe gatishmërinë e Ibrahimit për ta therur, dhe e përfundoi rrëfimin, tha:

Pastaj, Ne i dhamë atij lajmin e gëzueshëm për lindjen e Is’hakut – një profet nga njerëzit e mirë. [Es Saffat, 112].

Allahu ia shpërbleu nënshtrimin ndaj urdhrit dhe dhënien e të birit për hir të Tij. Pjesë e shpërblimit ishte që i dha Is’hakun. E shpëtoi Ismailin prej therjes dhe, përveç tij, i dha edhe Is’hakun.

E gjashta: Ibrahimi, paqja e bekimet qofshin mbi të, i kërkoi Zotit fëmijë. Allahu iu përgjigj dhe e përgëzoi. Kur djali arriti moshën të ecte e të punonte me të, e urdhëroi ta therte. Allahu thotë:

Ai tha: “Unë po shkoj te Zoti im, Ai do të më udhëzojë.” [Es Saffat, 99].

“Zoti im, më dhuro një pasardhës nga të mirët!” [Es Saffat, 100].

Dhe, Ne i dhamë lajmin e gëzueshëm për një djalë të butë (të sjellshëm e të durueshëm; Ismailin). [Es Saffat, 101].

Kjo dëshmon se për këtë fëmijë u përgëzua pasi iu lut Zotit t’i dhuronte një djalë. Sipas tekstit të Kuranit, pikërisht ky është ai që u urdhërua të theret.

Ndërsa për Is’hakun u përgëzua pa bërë një lutje të tillë, por në pleqëri, kur dikujt si ai zakonisht nuk i lind fëmijë. Përgëzimi ishte për gruan e tij, Sarën; prandaj u çudit që do t’u lindte një fëmijë asaj e atij. Allahu thotë:

Të dërguarit Tanë (engjëjt) erdhën te Ibrahimi me lajmin e mirë dhe i thanë: “Paqe!” Ai tha: “Paqe!” Dhe nuk vonoi të sjellë një viç të pjekur. [Hud, 69].

Por, kur pa se ata nuk po i zgjasnin duart tek ai (mishi), nuk i pëlqeu dhe ndjeu nga ata një frikë. Ata i thanë: “Mos ki frikë! Ne jemi dërguar te populli i Lutit.” [Hud, 70].

Ndërkohë, gruaja e tij qëndronte në këmbë dhe qeshi; atëherë, Ne e përgëzuam atë me Is’hakun, dhe pas Is’hakut, me Jakubin. [Hud, 71].

Ajo tha: “E mjera unë! A do të lind fëmijë duke qenë e moshuar, dhe ky, burri im është plak i vjetër! Me të vërtetë, kjo është diçka e çuditshme!” [Hud, 72].

A çuditesh me urdhrin e Allahut? [Hud, 73 — pjesë e ajetit].

Meditoji të dy kontekstet: janë dy përgëzime të ndryshme, secili me hyrjen e vet. I pari ishte për të, i dyti për gruan. U urdhërua të theret ai për të cilin erdhi përgëzimi i parë, jo i dyti.

E shtata: Ibrahimi nuk e solli kurrë Is’hakun në Mekë dhe nuk e ndau nga e ëma. Si do ta urdhëronte Allahu ta merrte djalin e gruas e ta therte në vendin ku banonte gruaja tjetër që i ngjallte xhelozi, ndërsa ta linte djalin e saj?

E teta: Allahu e mori Ibrahimin mik të afërt. Kjo miqësi kërkon që e gjithë zemra të lidhet me Zotin dhe asnjë degë e saj të mos i mbetet dikujt tjetër. Kur i kërkoi fëmijë, i dhuroi Ismailin dhe një pjesë e zemrës iu lidh me të. Zoti deshi që edhe ajo pjesë t’i përkiste Atij, jo ndonjë krijese. E sprovoi me therjen e të birit.

Kur u tregua i gatshëm për bindje, kjo miqësi u pastrua dhe mbeti vetëm për Allahun. Atëherë urdhri për therje u shfuqizua, sepse qëllimi ishte arritur: vendosmëria dhe përgatitja e vetes për zbatim.328

Dihet se kjo lidhet me fëmijën e parë, jo me të fundit. Kur qëllimi u arrit me të parin, për tjetrin nuk u desh e njëjta sprovë. Nëse dashuria për të dytin do t’i bënte konkurrencë miqësisë së afërt me Allahun, do të urdhërohej therja e tij, siç u urdhërua e të parit. Po të ishte i dyti ai që u urdhërua të theret, do të nënkuptonte se e kishte lënë të parin t’ia konkurronte këtë miqësi për një kohë të gjatë, pastaj e urdhëroi ta hiqte pengesën. Kjo bie ndesh me kërkesën e urtësisë. Meditoje!

E nënta: Is’haku iu dha Ibrahimit në pleqëri, ndërsa Ismaili në fuqinë e rinisë. Zakonisht zemra lidhet më shumë me fëmijën e parë, anon më shumë nga ai dhe e do më shumë, ndryshe nga fëmija që lind në pleqëri. Vendi i fëmijës pas pleqërisë është si vendi i dëshirës për gruan.

E dhjeta: Profeti ﷺ krenohej duke thënë: “Unë jam biri i dy të caktuarve për flijim”, duke synuar të atin, Abdullahun, dhe paraardhësin, Ismailin.329

Synimi është se ky emër është ndër fjalët që i kanë shtuar Teuratit.

13

Mbledhja e Teuratit dhe shembuj të ndryshimit të interpretimit

Ruajtja e tekstit dhe puna e Ezdrës

Do të përmendim shkakun që solli ndryshimin e asaj që u ndryshua. E vërteta e meriton më shumë të ndiqet. Nuk do ta teprojmë si ata që e përçmojnë e tallen me të — Allahu na ruajt prej kësaj — dhe as nuk do të themi se ka mbetur në çdo aspekt siç është shpallur, ashtu si Kurani.

Themi, duke i kërkuar Allahut sukses: dijetarët dhe rabinët hebrenj besojnë se ky Teurat që kanë në duar nuk është vetë ai që Allahu ia shpalli Musait, birit të Imranit. Musai e ruajti Teuratin larg bijve të Izraelit, nga frika se mos pas tij kundërshtoheshin për interpretimin e tij e ndaheshin në parti. Ua dorëzoi vetëm njerëzve të fisit të vet, bijve të Levit.

Argumenti është teksti i Teuratit: “Musai e shkroi këtë Teurat dhe ua dha bijve të Izraelit, prijësve prej bijve të Levit.”330 Bijtë e Harunit ishin gjykatësit dhe udhëheqësit e hebrenjve, sepse priftëria, shërbimi i flijimeve dhe i Bejtul Makdisit ishin rezervuar për ta.

Musai u vuri në dispozicion bijve të Izraelit vetëm një gjysmë kapitulli të Teuratit,331 për të cilin thuhet: “Musai e shkroi këtë këngë dhe ua mësoi bijve të Izraelit.”332 Ky është teksti i Teuratit tek ata. Thuhet edhe: “Kjo këngë do të jetë dëshmitare për Mua kundër bijve të Izraelit.”333 Dhe: “Kjo këngë nuk do të harrohet prej gojëve të pasardhësve të tyre.”334

Kjo këngë përmban qortimin e natyrave të tyre: do t’i shkelin ligjet e Teuratit, pas kësaj do t’i godasë zemërimi, do t’u rrënohen shtëpitë dhe do të merren rob nëpër vende. Kënga do të vazhdojë në gojët e tyre si dëshmitare kundër tyre, duke ua bërë të qartë vërtetësinë e asaj që u ishte thënë.

Fakti që Teurati përcakton se kjo këngë nuk harrohet prej gojëve të pasardhësve, tregon se pjesët e tjera nuk janë njësoj dhe se mund të harrohen. Kjo dëshmon se Musai nuk u dha bijve të Izraelit prej Teuratit veçse këtë këngë. Pjesën tjetër ua dha bijve të Harunit, ua caktoi atyre dhe e ruajti larg të tjerëve.

Këta prijës të Harunit, që e njihnin Teuratin dhe mbanin përmendsh shumicën e tij, Buhtnasri i vrau të gjithë ditën kur pushtoi Bejtul Makdisin. Mësimi përmendsh i Teuratit nuk ishte as detyrim, as zakon i rekomanduar për ta. Secili prej njerëzve të Harunit mbante përmendsh nga një pjesë.

Kur Ezdra pa se tempulli ishte djegur, shteti kishte rënë, bashkësia ishte përçarë dhe libri ishte zhdukur, mblodhi ato që mbante mend vetë dhe pjesët që mbanin mend priftërinjtë. Kështu u mblodh Teurati që kanë sot në duar. Prandaj e madhëruan Ezdrën në mënyrë të skajshme.

Pretenduan se dritë shfaqet deri sot mbi varrin e tij, pranë kënetave të Irakut, sepse ua mblodhi atë që ua ruan fenë. Disa e tepruan derisa e quajtën bir të Allahut. Prandaj Allahu ia veshi këtë gjinisë së hebrenjve, jo secilit prej tyre.335

Ky Teurat që kanë në duar është, në të vërtetë, libri i Ezdrës. Në të ka shumë prej Teuratit që Allahu ia shpalli Musait, paqja qoftë mbi të. Pastaj qarkulloi në një bashkësi që Allahu e kishte përçarë e shpërndarë dhe iu bashkuan tri gjëra: disa shtesa e mungesa, ndryshime në përkthim dhe ndryshime në interpretim e shpjegim. Do të japim disa shembuj që e sqarojnë gjendjen.336337

Shembulli i parë për kafshën e shqyer

Është fjala e përmendur më sipër: “Mish të shqyer në shkretëtirë mos hani; hidhuani qenve!” Më sipër u sqarua shtrembërimi që i bënë këtij teksti, duke e mbartur jashtë kuptimit të tij.

Shembulli i dytë për profetin prej vëllezërve të tyre

Në Teurat thuhet: “Do t’u ngre një profet prej mesit të vëllezërve të tyre, si ti. Atë le ta besojnë!”338 Meqë nuk mundën ta ndryshonin tekstin e shpallur, ia ndryshuan shpjegimin: thanë se ishte përgëzim për një profet prej vetë bijve të Izraelit. Kjo është e pavërtetë për disa arsye.

E para: po të ishte ky synimi, do të thoshte “prej vetes së tyre”, siç Allahu tha për Muhamedin ﷺ:

Vërtet, Allahu u dha besimtarëve mirësi të madhe kur u dërgoi një të Dërguar nga gjiri i tyre, [Ali Imran, 164 — pjesë e ajetit].

Dhe:

Juve ju ka ardhur një i Dërguar nga mesi juaj, [Et Teube, 128 — pjesë e ajetit].

Nuk tha “prej vëllezërve tuaj”.

E dyta: në përdorimin e njohur të Teuratit, vëllezërit e tyre janë të tjerë, jo bijtë e Izraelit. Në pjesën e parë të librit të pestë thuhet: “Po kaloni kufijtë e vëllezërve tuaj, bijve të Isaut që banojnë në Seir. Mos lakmoni asgjë prej tokës së tyre!”339

Bijtë e Isaut janë vëllezër të bijve të Izraelit, sepse Isau dhe Izraeli janë bijtë e Is’hakut. Romakët janë bijtë e Isaut dhe hebrenjtë bijtë e Izraelit; janë vëllezër. Po kështu, bijtë e Ismailit janë vëllezër të të gjithë pasardhësve të Ibrahimit.

E treta: sikur përgëzimi të ishte për Samuelin apo ndonjë tjetër prej bijve të Izraelit, nuk do të ishte e saktë të thuhej se bijtë e Izraelit janë vëllezërit e bijve të Izraelit. Kuptimi i kësaj shprehjeje është se bijtë e Ismailit ose bijtë e Isaut janë vëllezërit e bijve të Izraelit.340

E katërta: teksti thotë se do t’u ngrejë një profet “si ti”; në një vend tjetër, se do t’i zbresë një Teurat si Teurati i Musait. Dihet se Samueli dhe profetët e tjerë të bijve të Izraelit nuk ishin si Musai, veçanërisht kur në Teurat thuhet: “Nuk ngrihet mes bijve të Izraelit dikush si Musai.”

Nuk ka pasur dikë që t’i jetë shpallur një libër si ai i Musait, përveç Muhamedit dhe Mesihut, paqja qoftë mbi ta. Mesihu ishte prej vetë bijve të Izraelit, jo prej vëllezërve të tyre; ndryshe nga Muhamedi ﷺ, që ishte prej vëllezërve të tyre, bijve të Ismailit.

Në disa versione të këtij teksti thuhet: “Të gjithë do ta dëgjoni.” Samueli nuk solli shtesë e as shfuqizim. U dërgua vetëm t’ua forconte duart kundër banorëve të Palestinës dhe t’i kthente te ligji i Teuratit. Nuk solli ligj të ri e as libër të ri. Pozita e tij ishte ajo e profetëve të tjerë të bijve të Izraelit: ata drejtoheshin prej profetëve dhe, sa herë vdiste një profet, ngrihej një tjetër.

Nëse ky përgëzim qenka për Samuelin, atëherë është për të gjithë profetët që u dërguan mes tyre. Të gjithë do të ishin si Musai dhe të gjithëve do t’u ishte shpallur një libër si libri i Musait, paqja qoftë mbi të.

13

Përgëzimi për profetin dhe malet e Paranit

Shembulli i tretë nga teksti i Teuratit

Në Teurat thuhet: “Allahu erdhi prej Tur Sinait, drita e Tij shkëlqeu prej Seirit dhe u shfaq prej maleve të Paranit; me Të ishin dhjetëra mijëra të shenjtëruar.”341

Ata e dinë se Seiri është mali i Seratit, ku banojnë bijtë e Isaut që besuan Isain. E dinë se në atë mal qëndroi Mesihu dhe se Sinai është mali Tur. Ndërsa malet e Paranit i shpjegojnë si male të Shamit. Kjo është prej shpifjes dhe shtrembërimit të shpjegimit.

Malet e Paranit janë malet e Mekës. “Paran” është njëri prej emrave të Mekës. Për këtë dëshmon vetë teksti i Teuratit: kur Ismaili u nda nga i ati, banoi në shkretëtirën e Paranit, domethënë në malet e Mekës. Në Teurat thuhet: “Ismaili qëndroi në shkretëtirën e Paranit dhe e ëma e martoi me një grua nga toka e Egjiptit.”342

Kështu, teksti i Teuratit vërteton se malet e Paranit janë vendbanimi i pasardhësve të Ismailit. Nëse Teurati tregon për një profetësi që zbret mbi malet e Paranit, domosdoshmërisht ajo zbret mbi pasardhësit e Ismailit, sepse ata janë banorët e tyre. Dihet domosdoshmërisht se prej pasardhësve të Ismailit nuk i zbriti askujt tjetër përveç Muhamedit ﷺ.

Kjo është ndër çështjet më të qarta, falënderuar qoftë Allahu i Lartësuar!343

13

Shpjegimi i tekstit për kecin dhe qumështin

Ndër ato që tregojnë trashësinë e të kuptuarit të kësaj bashkësie, dijen e pakët dhe prishjen e mendimit e të arsyes së saj — siç thuhet në Teurat se janë një popull pa mendim e pa mprehtësi — është mënyra si e kuptuan tekstin: “Të parat fryte të tokës sate do t’i sjellësh në shtëpinë e Allahut, Zotit tënd; dhe mos e piq kecin në qumështin e së ëmës.”344

Qëllimi ishte ky: pasi iu bë detyrim pelegrinazhi në Bejtul Makdis, u urdhëruan që, kur të shkonin, të merrnin me vete të parëlindurat e bagëtive dhe të parat prodhime të tokës. Më herët e kishin detyrim t’i linin të vegjlit e deleve e të lopëve pas së ëmës për shtatë ditë. Nga dita e tetë e tutje mund të merreshin për flijim.

Sipas këtij shpjegimi, fjala “mos e piq kecin në qumështin e së ëmës” tregonte që të mos e zgjatnin tepër qëndrimin e të parëlindurve të lopëve e të deleve pas nënave të tyre. Përkundrazi, ato që kishin kaluar shtatë ditë nga lindja duhej t’i merrnin me vete kur të shkonin në Bejtul Makdis, që të bënin flijime prej tyre.

Prijësit e pamend menduan se ligji synonte me “pjekjen” gatimin e ushqimit në tenxhere dhe se ishin ndaluar të gatuanin mishin e kecit me qumësht.345 Nuk u mjaftoi ky gabim në shpjegimin e fjalës, por ndaluan ngrënien e të gjitha llojeve të mishit me qumësht.346

Kështu e lanë mënjanë fjalën “kec” dhe fjalën “e së ëmës” dhe ia ngarkuan tekstit atë që nuk e mban. Kur duan të hanë mish e qumësht, e hanë secilin më vete. Gjithsesi, çështja e kësaj dhe e gjërave të ngjashme është më e lehtë.

13

Rrethanat e ndryshimit të fesë dhe përmbyllja e librit

Humbja e pushtetit dhe zbehja e gjurmëve të fesë

Nuk duhet parë si e pamundur që e gjithë kjo bashkësi të pajtohet mbi të pamundurën dhe mbi lloje të ndryshme humbjeje. Kur një bashkësie i shuhet shteti, sepse një tjetër e pushton dhe ia merr, i mbulohen shenjat e fesë dhe i zhduken gjurmët e saj.

Shteti bie përmes sulmeve të njëpasnjëshme, betejave, rrënimit dhe djegies së vendeve. Këto vazhdojnë, derisa dija i kthehet në padije, fuqia në poshtërim dhe shumica në pakicë. Sa më e vjetër të jetë bashkësia dhe sa më shumë shtete të jenë ndërruar mbi të, duke e nënshtruar, aq më shumë i fshihen shenjat dhe gjurmët e fesë.

Kjo bashkësi ka pjesën më të madhe në këtë çështje, sepse është ndër më të vjetrat347 dhe sepse mbi të kanë sunduar shumë popuj: kaldeasit, babilonasit, persët, grekët, të krishterët dhe, së fundi, muslimanët.

Secili prej këtyre popujve kërkoi t’i çrrënjoste dhe e teproi në djegien e vendeve e të librave dhe në zhdukjen e gjurmëve të tyre, përveç muslimanëve. Ata janë më të drejtët ndaj tyre dhe ndaj të tjerëve, duke e ruajtur porosinë e Allahut:

O besimtarë! Të jeni gjithnjë të drejtë për hir të Allahut në dëshminë tuaj, qoftë edhe kundër vetvetes ose kundër prindërve apo të afërmve tuaj, qofshin të pasur apo të varfër, sepse Allahu di më mirë për ta. Mos shkoni pas emocioneve tuaja e të shtrembëroni të vërtetën! Nëse ju shtrembëroni (dëshminë) ose tërhiqeni prej saj, vërtet që Allahu di në hollësi çdo gjë që ju veproni. [En Nisa, 135].

Ai thotë edhe:

O besimtarë! Të jeni dëshmues dhe zbatues të drejtësisë për Hir të Allahut, dhe të mos ju nxisë urrejtja ndaj dikujt për të bërë padrejtësi. Mbani drejtësi, se kjo është më afër devotshmërisë! [El Maide, 8 — pjesë e ajetit].

Islami e gjeti këtë bashkësi nën varësinë e persëve dhe të të krishterëve, pa i mbetur as qytet i vetin e as ushtri. Më të fuqishmit prej tyre që gjeti Islami ishin hebrenjtë e Hajberit, të Medinës dhe të rrethinave.

Njohja e përgëzimit dhe kundërshtimi i tij

Ata kishin shkuar në atë krahinë për shkak të përgëzimit që kishin marrë për shfaqjen e të Dërguarit të Allahut ﷺ. Luftonin idhujtarët arabë dhe kërkonin ndihmë kundër tyre përmes besimit në të Dërguarin përpara shfaqjes së tij. I kërcënonin se do të dilte një profet që do ta ndiqnin dhe, bashkë me të, do t’i vrisnin siç u vranë Adi e Iremi.348

Kur Allahu dërgoi Profetin ﷺ, arabët që ata luftonin nxituan përpara tyre në besimin tek ai. Zilia dhe padrejtësia i shtynë ta mohonin e ta përgënjeshtronin.349

Ndër më të rëndat që e goditën këtë bashkësi ishte ajo që i erdhi prej mbretërve të pabindur dhe mbretërve të tjerë izraelitë,350 që vranë profetët dhe i ndoqën me këmbëngulje. Adhuruan idhujt, sollën shërbëtorët e tyre nga vende të tjera që t’u mësonin ritet, ndërtuan faltore e tempuj për ta, iu përkushtuan adhurimit të tyre dhe i lanë dispozitat e Teuratit për periudha të gjata.

Nëse këto fatkeqësi mbi fenë e tyre vinin pareshtur prej vetë mbretërve dhe prej vetes së tyre, çfarë të mendohet për ato që u erdhën prej sunduesve të tjerë: vrasjen e prijësve fetarë, djegien e librave dhe pengimin nga zbatimi i fesë?

Lutjet e kënduara dhe ruajtja e zakoneve

Persët shpesh ua ndalonin rrethprerjen dhe lutjen, sepse e dinin se pjesa më e madhe e lutjeve të kësaj bashkësie ishte kërkesë për shkatërrimin e popujve dhe rrënimin e botës, përveç vendeve të tyre, tokës së Kenanit.351

Kur e panë vendosmërinë e persëve për t’i ndaluar nga lutja, shpikën disa përgjërime, për të cilat pretenduan se ishin pjesë të lutjeve të tyre. I quajtën “hazane”,352 u krijuan melodi të shumta dhe nisën të mblidheshin në kohët e lutjes për t’i kënduar e recituar. Atë që i printe e quajtën “hazan”.

Dallimi me lutjen ishte se lutja bëhej pa melodi: lutësi e lexonte vetëm dhe askush tjetër nuk e shoqëronte me zë. Ndërsa hazanin të tjerët e shoqëronin me zë në hazane dhe e ndihmonin në melodi.

Kur persët ua kundërshtonin, hebrenjtë thoshin: “Po mbajmë zi për të afërmit tanë dhe po vajtojmë për veten.” Atëherë i linin. Kur erdhi Islami dhe ua lejoi lutjet, ata e ruajtën atë hazane dhe nuk e lanë.353

Falënderimi dhe lutja përmbyllëse

Këto janë disa pjesë të përmbledhura për kurthin e shejtanit dhe lojën e tij me këtë bashkësi. Përmes tyre, muslimani që ndjek fenë e pastër e njeh madhështinë e mirësisë së Allahut mbi të dhe dhuratën e dijes e të besimit që i ka dhënë. Me to udhëzohet edhe ai kërkues i së vërtetës prej kësaj bashkësie, të cilin Allahu dëshiron ta udhëzojë.

Prej Allahut vijnë suksesi dhe drejtimi në rrugën e drejtë. I gjithë falënderimi i përket Allahut, Zotit të botëve!

O Allah! Dërgo paqe e bekime mbi të gjithë profetët dhe të dërguarit, veçanërisht mbi Muhamedin dhe familjen e tij, me paqen dhe bekimin më të mirë.

O Allah! Dërgo paqe e bekime mbi zotërinë tonë Muhamedin sa herë e përmendin ata që e përmendin dhe sa herë neglizhojnë përmendjen e tij ata që janë të pavëmendshëm.

Allahu na udhëzoftë me udhëzimin e tij, na tuboftë në shoqërinë e tij nën flamurin e tij, na sjelltë te burimi i tij, prej të cilit kush pi nuk etet më, dhe na e bëftë të bollshme pjesën tonë në ndërmjetësimin e tij. Ai është Bujar e Fisnik!

Fusnotat dhe referencat

  1. Shënim i botimit arabisht, f. 3: Ibën el Kajimi (Allahu e mëshiroftë) ka përmendur në librin e tij ‘I’lam el Muvakki’in’ njëqind e njëmbëdhjetë shembuj dhe i ka shtjelluar atje gjerësisht, veçanërisht çështjen e divorcit të lidhur me kusht, vëllimi III, f. 254–377. Shemsul Eime es Serahsiu hanefi ka përmendur në fund të librit të vet ‘El Mebsut’ diçka të afërt me to.

    Kthehu te teksti ↑
  2. Shënim i botimit arabisht, f. 4: Në një kopje lexohet: ‘kështu bëhet e pamundur ripërtëritja e kontratës’.

    Kthehu te teksti ↑
  3. Shënim i botimit arabisht, f. 6: Në një kopje lexohet ‘qiraja u plotësua’, në vend të ‘qiraja ishte e vlefshme’.

    Kthehu te teksti ↑
  4. Shënim i botimit arabisht, f. 7: Dhijar, me shkronjën dhal të zanorizuar me i, pastaj ja dhe elif, e pas tyre ra, është plehu i kafshëve i përzier me dhe, që shpërndahet në tokë për përmirësimin e saj dhe të mbjellave. El Kesaiu ka cituar vargjet me kuptimin: ‘Të gjithë këtij populli i ka ardhur prej Zotit një shi i mirë; njerëzit dhe bagëtitë janë begatuar. I lanë tufat të kullosin pa paguar dëmshpërblim dhe pa pasur nevojë për pleh; varfëria dhe skamja vdiqën.’ Kështu gjendet në ‘Taxh el Arus’ të Sejid Murtedasë.

    Kthehu te teksti ↑
  5. Shënim i botimit arabisht, f. 11: Teva — jetvi, sikurse reda — jerda, do të thotë ‘u shkatërrua, humbi’.

    Kthehu te teksti ↑
  6. Shënim terminologjik i redaktimit: Kitabe është kontrata sipas së cilës robi merr përsipër t’i paguajë zotërisë një shumë të përcaktuar për të fituar lirinë. Borxhi i përmendur këtu është shuma e kësaj kontrate.

    Kthehu te teksti ↑
  7. Shënim i botimit arabisht, f. 12: Bejhekiu ka thënë në ‘Es Sunen el Kubra’, vëllimi VI, f. 28: ‘Për këtë është përcjellë një hadith i dobët.’ Pastaj përmendi zinxhirin, në të cilin është Jahja ibën Ja’la el Eslemi. Buhariu ka thënë për të: ‘I paqëndrueshëm në hadith.’ Ebu Hatimi ka thënë: ‘I dobët, nuk është i fortë.’

    Kthehu te teksti ↑
  8. Shënim terminologjik i redaktimit: Shuf’a, e përkthyer këtu si e drejta e parablerjes, është e drejta e personit që e gëzon atë të zërë vendin e blerësit kundrejt çmimit të shitjes. Autori po shqyrton pajtimin për vetëm një pjesë të kësaj të drejte.

    Kthehu te teksti ↑
  9. Shënim i botimit arabisht, f. 16: Për këtë është hadithi i Aliut (radijallahu anhu): ‘I Dërguari i Allahut (salallahu alejhi ue selem) më dërgoi gjykatës në Jemen. I thashë: O i Dërguari i Allahut! Më dërgon ndërkohë që jam i ri dhe nuk kam dije për gjykimin? Tha: Allahu do ta udhëzojë zemrën tënde dhe do ta forcojë gjuhën tënde. Kur të ulen para teje dy palët kundërshtare, mos gjyko derisa ta dëgjosh tjetrin, sikurse e dëgjove të parin; kjo është më e përshtatshme që të të bëhet i qartë gjykimi.’ E kanë përcjellë Ebu Davudi dhe Tirmidhiu. Ky i fundit tha: ‘Hadith hasen.’

    Kthehu te teksti ↑
  10. Shënim i botimit arabisht, f. 16: E ka përcjellë Buhariu në kreun për atë që Profeti (salallahu alejhi ue selem) u ndante dhe u premtonte prej pasurisë së Bahrejnit dhe xhizjes, si dhe atyre që u vinin pasuritë e Bahrejnit e xhizjes. E ka përcjellë edhe Muslimi nga hadithi i Xhabirit.

    Kthehu te teksti ↑
  11. Shënim i botimit arabisht, f. 17: E kanë përcjellë Tirmidhiu dhe Hakimi nga Amr ibën Auf el Muzeniu, me formulimin: ‘Përveç një kushti që ndalon një të lejuar ose lejon një të ndaluar.’ Ebu Davudi dhe Ahmedi e kanë përcjellë nga Ebu Hurejra me formulimin: ‘Muslimanët u përmbahen kushteve të tyre. Pajtimi është i lejuar mes muslimanëve, përveç një pajtimi që ndalon një të lejuar ose lejon një të ndaluar.’ Mundhiriu tha: ‘Në zinxhirin e tij është Kethir ibën Zejd, Ebu Muhamed el Eslemi, i liruari i medinasve. Ibën Meini tha: I besueshëm; një herë tha: Nuk është gjë; një herë tjetër tha: Nuk është aq i fortë. Edhe të tjerë kanë folur për të.’

    Kthehu te teksti ↑
  12. Shënim terminologjik i redaktimit: Në mudarebe, njëra palë vendos kapitalin dhe tjetra punën, me ndarjen e fitimit sipas marrëveshjes. Termi inan, në shembullin pasues, tregon ortakërinë në të cilën palët marrin pjesë me pasuri dhe autorizojnë njëra-tjetrën të veprojnë për të.

    Kthehu te teksti ↑
  13. Shënim terminologjik i redaktimit: Ndarja e vogël përfundimtare, bejnune sugra, e përfundon martesën ekzistuese, por lejon martesë të re mes të njëjtëve bashkëshortë me kontratë dhe pëlqim të ri. Këtu autori shqyrton forma për ripërtëritjen e saj.

    Kthehu te teksti ↑
  14. Shënim i botimit arabisht, f. 25: Hafiz Ibën Haxheri ka thënë në ‘Telhis el Habir’, f. 317: ‘E kanë përcjellë Ahmedi, Ebu Davudi, Tirmidhiu, Ibën Maxhe, Hakimi dhe Darekutniu nga hadithi i Atait, nga Jusuf ibën Mahaku, nga Ebu Hurejra. Tirmidhiu tha: Hadith hasen. Hakimi tha: I saktë. Dhehebiu e miratoi. Ai është prej transmetimit të Abdurrahman ibën Habib ibën Erdekit, për të cilin ka mospajtim. Nesaiu tha: Hadithet e tij kundërshtohen. Të tjerë e kanë quajtur të besueshëm. Sipas kësaj, ai është hasen. Taberaniu e ka përcjellë nga hadithi i Fadale ibën Ubejdit me formulimin: Tri gjëra nuk lejohen të merren me lojë: divorci, martesa dhe lirimi i robit. Në zinxhirin e tij është Ibën Lehi’a. Harith ibën Ebu Usame e ka përcjellë në ‘Musnedin’ e tij nga Ibën Shihabi, nga Ubade ibën es Samiti, duke ia atribuar Profetit: Në tri gjëra nuk lejohet loja: divorci, martesa dhe lirimi i robit. Kush i shqipton, ato bëhen detyruese. Zinxhiri i tij është i ndërprerë. Tirmidhiu tha: Ky është një hadith garib dhe dijetarët prej shokëve të Profetit (salallahu alejhi ue selem) dhe të tjerë kanë vepruar sipas tij.’ Kariu tha në ‘El Mirkah’: ‘E para është të thuhet se Ibën Habani e ka përcjellë në ‘Sahihun’ e tij; në vend të ‘lojës’ tek ai është ‘ai që tallet’, domethënë ai që nuk synon atë që thotë dhe nuk e shqipton seriozisht.’

    Ibën el Kajimi ka thënë në ‘Tehdhib Sunen Ebu Davud’: ‘Ahmedi ka argumentuar me të. Ai e konsideron divorcin e të dehurit të vlefshëm për shkakun se ky thotë diçka që nuk e kupton dhe synimi nuk merret për bazë, duke e krahasuar me atë që bën shaka dhe luan. Kjo është analogji e prishur. I dehuri ka humbur arsyen dhe nuk ka synim; mëkati i tij lidhet me të folurit dhe detyrimi që i vendoset me atë që nuk e synon. Ndërsa ai që bën shaka e ka synuar shqiptimin sipas zgjedhjes së vet. Kjo i takon atij, jo Ligjvënësit. Ai e shqiptoi me synim dhe dëshironte që kuptimi i detyrueshëm të mos zbatohej, por kjo nuk i takon atij. Kush e sjell me zgjedhjen e vet shkakun e dispozitës, kuptimi i saj zbatohet ndaj tij edhe sikur të mos e dojë; ndryshe nga i dehuri, i cili nuk e synoi as këtë e as atë. Ky krahasim nuk është i saktë.’

    Hatabiu tha: ‘Dijetarët janë pajtuar se, kur një person i rritur dhe i arsyeshëm e shqipton qartë divorcin, ai merret në përgjegjësi për të. Nuk e ndihmon të thotë: Isha duke luajtur, bëra shaka, nuk e synoja divorcin, ose fjalë të ngjashme. Për këtë përdori si argument Fjalën e Allahut të Lartësuar: “Dhe, mos u tallni me shpalljet e Allahut” [El Bekare, 231 — pjesë e ajetit]. Po të lihej kjo në dorë të njerëzve, dispozitat do të zhvlerësoheshin dhe asnjë divorc, martesë ose lirim robi nuk do të ishte detyrues, sepse kushdo që e bën do të thoshte: E thashë me shaka. Në këtë do të kishte rrëzim të dispozitave të Allahut dhe kjo nuk lejohet.’

    Për divorcin e atij që gabon dhe të atij që harron kanë pasur mospajtim. Atau, Amr ibën Dinari dhe të tjerë kanë thënë se ai nuk merret në përgjegjësi për asnjërin prej tyre. Zimami e pyeti për këtë dhe ai gjykoi se nuk merrej në përgjegjësi. Zuhriu, Mekhuli dhe Katadeja thanë se merret në përgjegjësi për të. Këtë mendim ndoqën pasuesit e mendimit juridik, Maliku, Evzaiu, Theuri dhe Ibën Ebu Lejla. Shafiu tha se vendimi gjyqësor bie mbi të. Ahmed ibën Hanbeli vendoste përgjegjësi për divorcin, por nuk e vendoste për betimet e tjera kur personi kishte harruar.

    Them, dhe Allahu e jep suksesin: thënien e tyre se synimet nuk merren për bazë ata e kanë pasur për qëllim kur thënia e atij që bën shaka vjen në një mënyrë prej së cilës pala tjetër kupton diçka krejt tjetër dhe çështja i paraqitet gjykatësit. Atëherë atij që bën shaka nuk i bën dobi të thotë: Bëra shaka. Ndërsa ajo që është e zakonshme në gjuhën e njerëzve gjatë shakasë dhe lojës së tyre, të cilën të gjithë e kuptojnë si shaka e lojë, merret sipas asaj që shfaqet prej saj. Allahu e di më së miri. Prej teksteve të Kuranit është Fjala e Tij: “Allahu nuk ju ndëshkon për betimet tuaja të paqëllimta, por ju merr në llogari për ato që zemrat tuaja i bëjnë me qëllim.” [El Bekare, 225 — pjesë e ajetit]. Gjithashtu Fjala e Allahut të Lartësuar: “jo ai që është i detyruar me forcë, ndërsa zemra e tij është e patundur në besim” [En Nahl, 106 — pjesë e ajetit]. dhe thënie të ngjashme. Po ashtu Fjala e të Dërguarit të Allahut (salallahu alejhi ue selem): Veprat janë sipas nijeteve, dhe të ngjashme. Më e sigurt është që ai që flet ta ruajë gjuhën, përveç kur në këtë ka vështirësi dhe rëndesë. Kjo vlen nëse i përmenduri vërtetohet si i saktë; zinxhiri i tij ka dobësi, pa lënë mënjanë tekstet e tjera që kërkojnë marrjen për bazë të synimeve dhe qëllimeve në kontrata të këtij lloji.

    Kthehu te teksti ↑
  15. Shënim i botimit arabisht, f. 26: Referenca është En Nisa, 128: “nuk përbën ndonjë gjynah për ata nëse bëjnë një marrëveshje mes tyre. Padyshim se marrëveshja është më e mirë (se divorci)” [En Nisa, 128 — pjesë e ajetit].

    Kthehu te teksti ↑
  16. Shënim i botimit arabisht, f. 26: E ka përcjellë Ebu Davudi. Mundhiriu ka thënë në ‘Aun el Ma’bud’, vëllimi III, f. 333: ‘Në zinxhirin e tij është Kethir ibën Zejd, Ebu Muhamed el Eslemi, i liruari i medinasve. Ibën Meini tha: I besueshëm; një herë tha: Nuk është gjë; një herë tha: Nuk është aq i fortë. Edhe të tjerë kanë folur për të.’

    Kthehu te teksti ↑
  17. Shënim i botimit arabisht, f. 28: Në një kopje lexohet ‘edhe nëse shitja e saj më vete nuk është e vlefshme’.

    Kthehu te teksti ↑
  18. Shënim i botimit arabisht, f. 29: Në një kopje lexohet: ‘në duart e tyre, prej pasurisë së saj’.

    Kthehu te teksti ↑
  19. Shënim i botimit arabisht, f. 30: Dh’i’r, me dhal të zanorizuar me i dhe hamzë pa zanore, do të thotë ‘mëndeshë’.

    Kthehu te teksti ↑
  20. Shënim i botimit arabisht, f. 32: Në një kopje lexohet ‘për pjesën e ortakut të vet që i pagoi, me kusht që të jetë garantues’.

    Kthehu te teksti ↑
  21. Shënim i botimit arabisht, f. 34: Në një kopje lexohet: ‘kundrejt një pasurie që trashëgimtarit i takon ndaj të sëmurit’.

    Kthehu te teksti ↑
  22. Shënim i botimit arabisht, f. 34: Në një kopje lexohet: ‘Nëse filani nuk e pranon ngarkimin tim, është e vlefshme’.

    Kthehu te teksti ↑
  23. Shënim i botimit arabisht, f. 35: Buhariu, Muslimi dhe Ebu Davudi kanë përcjellë nga Ebu Humejd es Sa’idiu se Profeti (salallahu alejhi ue selem) ngarkoi një burrë prej Ezdit. Ibën el Lutbijje, kur u kthye me sadakanë, tha: ‘Kjo është për ju, ndërsa kjo më është dhuruar mua.’ Profeti (salallahu alejhi ue selem) u ngrit në minber, falënderoi Allahun dhe e lavdëroi, pastaj tha: ‘Ç’ka ky nëpunës që e dërgojmë dhe vjen e thotë: Kjo është për ju dhe kjo më është dhuruar mua? Përse nuk u ul në shtëpinë e nënës ose të babait të vet, që të shihte nëse do t’i dhurohej apo jo?’ Vijon hadithi. Në ‘Aun el Ma’bud’, vëllimi III, f. 295, thuhet: Ibën el Lutbijje shkruhet me lam të zanorizuar me u dhe ta pa zanore, në lidhje me Beni Lutb, një fis i njohur, sipas Neveviut. Hafizi ka thënë në ‘El Fet’h’ se emri i tij ishte Abdullah dhe se Lutbijje ishte nëna e tij, nga e cila u emërtua. Hatabiu tha: Ky tregon se çdo punëtor që, përmes punës së vet, arrin diçka që i ndalohet ta marrë, atë që merr e kthen; këtu hyjnë edhe huaja që ia jep një kreditor detyruesit për t’ia bërë favor dhe dhurata që i bëhet punonjësit që të mjaftohet me të në vend të pagesës, si dhe ryshfeti dhe përfitimi i dhënë pa kundërvlerë.

    Kthehu te teksti ↑
  24. Shënim i botimit arabisht, f. 35: Në një kopje lexohet: ‘dijetarë të tjerë të umetit na kundërshtojnë në këtë’.

    Kthehu te teksti ↑
  25. Shënim i botimit arabisht, f. 38: Bedha — jebdhu, sikurse meththa — jemuththu; prej tij bedha dhe bedha’e, do të thotë fjalë e ndyrë dhe e paturpshme. Shënimi shpjegon foljen me të cilën përshkruhet fyerja e gruas në hyrje të shembullit 68.

    Kthehu te teksti ↑
  26. Shënim i botimit arabisht, f. 41: E kanë përcjellë Buhariu, Muslimi, Ebu Davudi, Tirmidhiu dhe Nesaiu nga Ibën Umeri (radijallahu anhuma).

    Kthehu te teksti ↑
  27. Shënim i botimit arabisht, f. 41: Hafiz Ibën Haxheri ka thënë në ‘Telhis el Habir’, f. 255: ‘Darekutniu dhe Bejhekiu e kanë përcjellë nga hadithi i Ebu Seidit, se Profeti (salallahu alejhi ue selem) e ndaloi kafizin e mullisit dhe pagesën e mashkullit për ndërzim. Në zinxhirin e tij është Ubejdullah ibën Musa, nga Minheli, nga Semmaku, nga Ibrahimi, nga Ebu Seidi. Ky i fundit nuk e ka dëgjuar prej tij dhe teksti i tij është vetëm për kafizin. Is’hak ibën Rahavejhi e ka përcjellë nga rruga e Ebu Nuejmit, nga Shurajku, dhe shtoi: në zinxhir është edhe Ebu Harun el Abdi; shtoi edhe: Kur shkoni me kafshë për tek ai. Dhehebiu tha: Nuk është i njohur. Në ‘En Nefh’ të Ibën Hibanit gjendet: Në vlerësimin e Bejhekiut zinxhiri është i ndërprerë dhe, pa këtë ndërprerje, nuk është vërtetuar. Darekutniu e shpjegoi kafizin si një nga format e këtij ndalimi: të bluajë kaq e aq dhe të marrë një kafiz prej vetë drithit. Është thënë edhe se bëhet fjalë për grumbullin, masa e të cilit nuk dihet.’

    Kthehu te teksti ↑
  28. Shënim i botimit arabisht, f. 42: Në një kopje lexohet emri ‘El Utbijje’. Në dëshminë tjetër të përdorur për tekstin gjendet ‘El Ujnejje’.

    Kthehu te teksti ↑
  29. Shënim i botimit arabisht, f. 43: Ebu Davudi e ka përcjellë në kreun e pastërtisë, në pjesën për gjërat nga të cilat ndalohet pastrimi pas nevojës. Zinxhiri i përmendur kalon përmes Jezid ibën Halid ibën Abdullah ibën Vehbit, Mufaddalit — domethënë Ibën Fadales — nga Ajash ibën Abasi el Kitbaniu, nga Shejbani ibën Umejje el Kitbaniu, i cili tregon se Mesleme ibën Muhalledi e caktoi Ruvejfi’ ibën Thabitin mbi Egjiptin e Poshtëm. Shejbani thotë: Udhëtuam me të nga Kumi Sherik deri në Alkam dhe nga Alkami në Kumi Sherik. Ruvejfi’u tha: Në kohën e të Dërguarit të Allahut (salallahu alejhi ue selem), njëri prej nesh merrte devenë e dobësuar të vëllait të vet, me kusht që këtij t’i takonte gjysma e asaj që fitonte dhe neve gjysma. Njërit i takonin pendët dhe maja e shigjetës, tjetrit trupi i saj. Pastaj tha se i Dërguari i Allahut (salallahu alejhi ue selem) i kishte thënë: ‘O Ruvejfi’! Ndoshta jeta jote do të zgjatet pas meje; njoftoji njerëzit se kush e lidh mjekrën, var në qafë tejzë ose pastrohet pas nevojës me jashtëqitje kafshe ose kockë, Muhamedi është i distancuar prej tij.’ Në shënim shpjegohet se nadv është deve e dobësuar nga puna e lodhja; jetiru lehu do të thotë i bie si pjesë ose i takon; kidh është trupi prej druri i shigjetës para vendosjes së pendëve dhe majës; nesl është maja prej hekuri. Vendosja e pendëve e bën shigjetën më të shpejtë në fluturim. Mundhiriu tha: E ka përcjellë edhe Nesaiu. Hatabiu tha: Ky tregon lejimin e ortakërisë mes dy vetave në një send që pranon ndarje, kur njëri kërkon pjesëtim, nëse pas ndarjes mbetet diçka prej së cilës përfitonte më parë, edhe nëse dobia është e vogël. Trupi i shigjetës është pa pendë e pa majë; as pendët dhe maja nuk sjellin dobi pa trupin. Në këtë ndarje ka shpërbërje dhe humbje të mallit, si ndarja e hamamit e të ngjashmeve. Por kur ndarja e një sendi të tillë kërkohet dhe dobia e tij humbet, nëse pasuria është e pakët nuk i detyrohet tjetrit ta ndajë, sepse kjo është humbje pasurie. Ata e shesin sendin dhe e ndajnë çmimin sipas pjesëve të tyre.

    Kthehu te teksti ↑
  30. Shënim i botimit arabisht, f. 44: Subra, me sad të zanorizuar me u dhe ba pa zanore, është grumbulli i ushqimit të mbledhur pa u matur e pa u peshuar.

    Kthehu te teksti ↑
  31. Shënim i botimit arabisht, f. 47: E kanë përcjellë Buhariu dhe Muslimi nga Ebu Hurejra. Në një formulim shtohet: ‘Edhe nëse agjëron, falet dhe pretendon se është musliman.’

    Kthehu te teksti ↑
  32. Shënim i botimit arabisht, f. 47: E kanë përcjellë Muslimi dhe të tjerë nga Ibën Umeri (radijallahu anhuma).

    Kthehu te teksti ↑
  33. Shënim i botimit arabisht, f. 47: E kanë përcjellë Ahmedi, Muslimi, Tirmidhiu dhe Ibën Maxhe nga Sulejman ibën Burejde, në porosinë e Profetit (salallahu alejhi ue selem) për një ushtri ose ekspeditë.

    Kthehu te teksti ↑
  34. Shënim i botimit arabisht, f. 54: Në një kopje lexohet: ‘U tha: Ky është dallimi mbi të cilin është ndërtuar ky mendim.’

    Kthehu te teksti ↑
  35. Shënim i botimit arabisht, f. 56: E ka përcjellë Ibën Maxhe në ‘Es Sunen’ nga Abdul Varith ibën Abdus Samed, sikurse gjendet në ‘Zevai’d’.

    Kthehu te teksti ↑
  36. Shënim i botimit arabisht, f. 60: Tirmidhiu ka përcjellë nga Sulejman ibën Amr ibën el Ahvasi, nga Amr ibën el Ahvas el Xhushemiu, se ai e pa Haxhin e Lamtumirës me të Dërguarin e Allahut (salallahu alejhi ue selem). Ai e falënderoi Allahun, e lavdëroi, përkujtoi dhe këshilloi. Në hadith tha: ‘Silluni mirë me gratë, sepse ato janë të lidhura te ju. Nuk zotëroni prej tyre tjetër veç kësaj, përveç nëse bëjnë një të keqe të qartë. Nëse e bëjnë, largohuni prej tyre në shtrat dhe goditini pa ashpërsi dëmtuese. Nëse ju binden, mos kërkoni rrugë kundër tyre. Ju keni të drejta ndaj grave tuaja dhe ato kanë të drejta ndaj jush. E drejta juaj është të mos lejojnë në shtrojat tuaja atë që ju e urreni dhe të mos lejojnë në shtëpitë tuaja atë që ju e urreni. E drejta e tyre ndaj jush është që t’u bëni mirë në veshmbathjen dhe ushqimin e tyre.’ Tirmidhiu tha: ‘Hadith hasen sahih.’ Shënimi shpjegon avan si gra të lidhura nën përgjegjësinë tuaj. Ibën Maxhe e ka përcjellë në kreun e martesës nga hadithi i Ebu Bekër ibën Ebu Shejbes; Muslimi e ka përcjellë kuptimin e tij në hadithin e gjatë të Xhabirit për haxhin e Profetit (salallahu alejhi ue selem).

    Kthehu te teksti ↑
  37. Shënim i botimit arabisht, f. 60: Ebu Davudi ka përcjellë nga Hakim ibën Muavije, nga babai i tij: ‘Thashë: O i Dërguari i Allahut! Cila është e drejta e bashkëshortes së njërit prej nesh ndaj tij? Tha: Ta ushqesh kur ushqehesh, ta veshësh kur vishesh, të mos e godasësh në fytyrë, të mos e shash dhe të mos e braktisësh veçse brenda shtëpisë.’

    Kthehu te teksti ↑
  38. Shënim i botimit arabisht, f. 60: Buhariu, Muslimi, Ebu Davudi dhe Tirmidhiu e kanë përcjellë nga Ma’rur ibën Suvejdi; formulimi është i Buhariut: ‘Pashë Ebu Dherr el Gifariun me një veshje dhe robin e tij me një veshje të ngjashme. E pyetëm për këtë. Tha se e kishte fyer një burrë dhe ai e kishte ankuar te Profeti (salallahu alejhi ue selem). Profeti i tha: A e ke fyer për nënën e tij? Pastaj tha: Vëllezërit tuaj janë ata që Allahu i ka vendosur nën duart tuaja. Kush e ka vëllanë e vet nën dorë, le ta ushqejë nga ajo që ha dhe le ta veshë nga ajo që vesh. Mos i ngarkoni me atë që i mposht; nëse i ngarkoni, ndihmojini.’

    Kthehu te teksti ↑
  39. Shënim i botimit arabisht, f. 61: Shih çështjen në ‘Et Turuk el Hukmijje fi es Sijase esh Sher’ijje’ të dijetarit Ibën el Kajim (Allahu e mëshiroftë).

    Kthehu te teksti ↑
  40. Shënim i botimit arabisht, f. 61: Leuth është një provë ose tregues i dobët. Kështu e ka shpjeguar Ez’heriu. Rrjedh nga leuth, që do të thotë ndotje ose njollosje.

    Kthehu te teksti ↑
  41. Shënim i botimit arabisht, f. 62: Haras frutat e hurmës dhe të mbjellave do të thotë e përllogariti prodhimin e tyre. Emri hirs tregon vlerësimin e përafërt.

    Kthehu te teksti ↑
  42. Shënim i botimit arabisht, f. 62: Allahu i Lartësuar ka thënë në El Maide, 95: “O besimtarë! Mos e vrisni gjahun duke qenë në gjendje të shenjtë (Ihram)! E kushdo prej jush, që e vret atë (gjahun) me vetëdije, shpagimi për të është që të therë kurban në Kabe, një kafshë shtëpiake të ngjashme me kafshën e gjuajtur, sipas vlerësimit të dy njerëzve të drejtë midis jush” [El Maide, 95 — pjesë e ajetit].

    Kthehu te teksti ↑
  43. Shënim i botimit arabisht, f. 62: Buhariu, Muslimi dhe Ebu Davudi kanë përcjellë nga Abdullah ibën Umeri (radijallahu anhuma) se Profeti (salallahu alejhi ue selem) e dërgonte Abdullah ibën Revahan që ta vlerësonte prodhimin për banorët e Hajberit, kur frutat e tyre piqeshin, përpara se të hahej prej tyre. Pastaj ata viheshin në zgjedhje: ose ta mbanin kundrejt pjesës përkatëse, ose ta dorëzonin atë sipas vlerësimit.

    Kthehu te teksti ↑
  44. E ka përcjellë Ebu Davudi nga Ibën Umeri, i cili tha: ‘Njerëzit po kërkonin hënën. Unë e njoftova Profetin ﷺ se e kisha parë. Ai agjëroi dhe i urdhëroi njerëzit të agjëronin.’

    Kthehu te teksti ↑
  45. E kanë përcjellë Buhariu, në librat e rrëfimeve të profetëve dhe të trashëgimisë, dhe Muslimi, në librin e gjykimeve, nga Ebu Hurejra: Dy gra kishin secila nga një djalë. Erdhi ujku dhe mori djalin e njërës. Njëra i tha shoqes: ‘Mori djalin tënd’; tjetra tha: ‘Përkundrazi, mori djalin tënd.’ U gjykuan te Davudi dhe ai ia dha më të madhes. Kaluan te Sulejmani, biri i Davudit, dhe ia treguan. Ai tha: ‘Ma sillni thikën që ta ndaj mes tyre.’ E vogla tha: ‘Mos e bëj! Allahu të mëshiroftë! Ai është djali i saj.’ Atëherë ai gjykoi në favor të së voglës. Ibën Haxheri, në Fet’h el Bari, 6/269, tha: ‘Nëse thuhet se Davudi, alejhis selam, ia dha fëmijën së madhes sepse asaj i ngjante, atëherë teksti nuk e bën të prerë këtë, sepse përmend ngjashmërinë vetëm me njërën. Fakti që hadithi nuk e sqaron këtë tregon se ngjashmëria mund të mos ketë qenë e pranishme. Mundet që fëmija të ketë qenë në dorën e së madhes dhe tjetra të mos ketë mundur të sjellë provë.’ Ibën el Mulekini e ka zgjatur shpjegimin e këtij hadithi dhe dobitë e tij.

    Kthehu te teksti ↑
  46. Nga Xhabir ibën Abdullahu, Allahu qoftë i kënaqur me të dy, përcillet: I Dërguari i Allahut ﷺ na e mësonte istiharen për të gjitha çështjet, ashtu siç na mësonte një sure nga Kurani. Thoshte: ‘Kur dikush prej jush vendos për një çështje, le të falë dy rekate që nuk janë prej namazit farz, pastaj të thotë: O Allah! Të kërkoj zgjedhjen e së mirës me dijen Tënde, të kërkoj fuqi me fuqinë Tënde dhe të kërkoj prej mirësisë Tënde të madhe. Ti ke fuqi, kurse unë nuk kam; Ti di, kurse unë nuk di; Ti je Njohësi i të fshehtave. O Allah! Nëse e di se kjo çështje është e mirë për fenë time, jetesën time dhe përfundimin e çështjes sime — ose tha: për të tashmen dhe të ardhmen e çështjes sime — ma cakto, ma lehtëso dhe ma beko. Nëse e di se kjo çështje është e keqe për fenë time, jetesën time dhe përfundimin e çështjes sime — ose tha: për të tashmen dhe të ardhmen e çështjes sime — largoje prej meje dhe më largo mua prej saj. Ma cakto të mirën kudo që të jetë, pastaj më bëj të kënaqem me të.’ Tha: ‘Dhe e përmend nevojën e vet.’ E kanë përcjellë Buhariu, Muslimi, Ebu Davudi dhe Tirmidhiu. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  47. Ibën Is’haku, në Siren e tij, përcjell nga Abdullah ibën Sehl ibën Ebi Umame, nga pleq të Ensarëve prej Benu Selemes: I Dërguari i Allahut ﷺ, kur e pa Ebu Duxhanen duke ecur me krenari mes dy rreshtave të ushtrive, tha: ‘Kjo është një ecje që Allahu e urren, përveçse në një vend si ky.’ Kjo ndodhi ditën e Uhudit, kur i Dërguari ﷺ ia kishte dhënë shpatën e tij. Ebu Duxhane ishte trim dhe ecte me krenari gjatë luftës. Kishte një shirit të kuq: kur luftonte, e lidhte në kokë; këtë e dinin njerëzit e tij, Ensarët.

    Kthehu te teksti ↑
  48. E kanë përcjellë Ahmedi, 6/39, Buhariu, në librat e padrejtësive dhe të shpenzimeve familjare, Muslimi, në librin e gjykimeve, Ebu Davudi, në librin e shitblerjeve, Nesaiu dhe Ibn Maxhja. Hindi është bija e Utbe ibën Rebi’as dhe bashkëshortja e Ebu Sufjan Sahër ibën Harbit. Hafidhi, në Fet’h el Bari, 9/406, pasi trajton çfarë tregon hadithi për shpenzimin për bashkëshorten e të tjera, thotë: “Është marrë si argument se, nëse dikujt i takon një e drejtë ndaj një tjetri dhe nuk arrin ta marrë, i lejohet të marrë nga pasuria e tij aq sa është e drejta e vet, pa lejen e tij. Ky është mendimi i Shafiut dhe i një grupi dijetarësh. Kjo quhet çështja e marrjes së të drejtës kur jepet mundësia. Mendimi më i fortë tek ata është se nuk merr lloj tjetër pasurie, përveçse kur nuk gjen të njëjtin lloj me të drejtën e vet. Nga Ebu Hanifja përcillet ndalimi. Nga ai përcillet edhe se merr të njëjtin lloj me të drejtën e vet, por nuk merr lloj tjetër, përveç njërës prej dy monedhave në vend të tjetrës. Nga Maliku ka tri transmetime, sipas këtyre mendimeve. Nga Ahmedi përcillet ndalimi i përgjithshëm.” Hafidhi e ka zgjatur shpjegimin e hadithit dhe të dobive që nxirren prej tij.

    Kthehu te teksti ↑
  49. E kanë përcjellë edhe Ebu Davudi dhe Ibn Maxhja me fjalët: ‘Nëse qëndroni te një popull dhe ju japin atë që i takon mysafirit, merreni. Nëse nuk e bëjnë, merreni prej tyre të drejtën e mysafirit që duhet t’jua japin.’ Shih Nejl el Eutar, në librin e shitblerjeve, 3/396, dhe Fet’h el Bari, 5/67.

    Kthehu te teksti ↑
  50. Fjala ‘t’u marrë shpagimin’ do të thotë të marrë nga ata kundërvlerën e mikpritjes nga e cila e kanë privuar. Thuhet akabehum me shtrëngim ose pa shtrëngim të bashkëtingëllores, si dhe a’kabehum. Kuptimi është që të marrë prej tyre një zëvendësim, që do të thotë kundërvlerë. Mikdami është Ibën Ma’dikerib Ebu Kerime. E kanë përcjellë edhe Ebu Davudi, në librin e ushqimeve — shih Nejl el Eutar, 3/398 — me fjalët: I Dërguari i Allahut ﷺ tha: ‘Pritja e një mysafiri për një natë është e drejtë që i takon çdo muslimani. Kush e gjen mëngjesi në oborrin e tij, ajo është një borxh mbi të: po të dojë, e kërkon; po të dojë, e lë.’ Po nga ai përcillet në këtë çështje: ‘Çdo njeri që qëndron te një popull dhe ata e lënë pa mikpritje, ka të drejtë mbi çdo musliman që ta ndihmojë derisa t’ia marrë nga të mbjellat e nga pasuria e tij mikpritjen e një nate.’ Kjo është fjala e tij. ‘Pasuria e tij’ këtu është pasuria, si devetë, delet dhe të mbjellat; thuhet edhe se janë devetë dhe bagëtitë që kullosin. Shprehja nënkupton ushqimin që i jepet mysafirit për një natë, si e drejtë që vjen nga mirësia e njohur dhe zakoni i lavdërueshëm. Kujdesi i mirë për mysafirin është prej tipareve të fisnikëve dhe zakoneve të të devotshmëve. Mosdhënia e mikpritjes qortohet nga njerëzit dhe ai që e bën fajësohet. Profeti ﷺ ka thënë: “Kush beson Allahun dhe Ditën e Fundit, le ta nderojë mysafirin e vet.” Shih Nejl el Eutar për hadithin e Ukbe ibën Amirit. Nga Mikdami përcillet edhe se Profeti ﷺ ka thënë: ‘Nuk i lejohet njeriut të hajë çdo kafshë grabitqare me dhëmbë shqyes, as gomarin shtëpiak, dhe as sendin e gjetur të një njeriu me marrëveshje mbrojtjeje, përveç rastit kur ky nuk ka nevojë për të. Kush qëndron te një popull dhe nuk e presin si mysafir, mund të marrë prej tyre aq sa vlen mikpritja e tij.’ Hadithi i plotë gjendet në Nejl el Eutar dhe Fet’h el Bari. Dije se mikpritja nuk është e detyrueshme sipas shumicës së dijetarëve. Por disa kanë thënë se ajo është e detyrueshme, për disa arsye. E para: lejimi që të merret pasuria e atij që nuk e kryen, gjë që nuk mund të jetë për diçka jo të detyrueshme. E dyta: fjala e tij ‘ka të drejtë’ për këtë, që është tekst i qartë se kjo mikpritje është e detyrueshme, jo një lëmoshë e lirë. E treta: fjala e tij ﷺ në Sunenin e Ebu Davudit dhe në një transmetim të Ibn Maxhes: ‘Mikpritja për një natë është e detyrueshme’; ky është tekst i qartë për detyrimin. E katërta: fjala e tij ﷺ ‘është e drejtë që i takon çdo muslimani’. Kjo provon detyrimin e mikpritjes dhe mbështet mendimin e Lejth ibën Sa’dit. Hadithet e mësipërme e veçojnë rregullin e përgjithshëm të haditheve që e ndalojnë pasurinë pa pëlqimin e pronarit.

    Kthehu te teksti ↑
  51. E kanë përcjellë Buhariu, Muslimi, Ebu Davudi, Tirmidhiu, Nesaiu dhe Ibn Maxhja, nga Um Seleme, Allahu qoftë i kënaqur me të.

    Kthehu te teksti ↑
  52. Në një kopje: ‘dhe me të nuk bëhet detyrim asgjë’.

    Kthehu te teksti ↑
  53. Taxhuddin Abduluehhab es Subkiu tha në Tabekat esh Shafi’ije: “Ahmed ibën Jahja ibën Abdulaziz el Bagdadi, Ebu Abdurrahman esh Shafi’i, Shejhu i Madh, përcolli nga Shafiu dhe nga Velid ibën Muslimi. Prej tij përcolli Ebu Xha’fer el Hadramiu, Mutajjen.” Darakutniu tha: “Ishte nga nxënësit e mëdhenj të Shafiut që i qëndronin pranë në Bagdad. Pastaj u bë nga shokët e Ibën Ebi Duadit dhe mendimi i tij u prish.” Kështu tha edhe shejhu Ebu Is’haku. [Fjalia pasuese e shënimit biografik është e paqartë në skanim dhe nuk është rindërtuar me hamendje.] Shënuesi vijon: Edhe ky është ndër mendimet e tij të kundërshtueshme. Shafiu ka thënë se divorci nuk ndodh me betime — sipas asaj që prej tij përcjell Ebu el Hasen el Merueziu në Sherh Muhtesar el Muzeni. Është e çuditshme që kjo lidhet me mendimin e tij se nikahu nuk lidhet, sepse për të është marrëveshje mbi një cilësi; po kështu divorci mbi një cilësi. Kështu vijon deri te fjala se ky është edhe mendimi i dhahirive, siç e ka shprehur Ibën Hazmi në El Muhal-la dhe gjetkë: kush thotë “kur të vijë fillimi i muajit, ti je e divorcuar”, ose përmend një cilësi tjetër, ajo nuk divorcohet as tani, as kur vjen fillimi i muajit. Ka edhe një biografi të tij në Tarih Bagdad, 5/200, nr. 2673.

    Kthehu te teksti ↑
  54. Ebu Davudi dhe Ibn Maxhja përcjellin nga Ibën Umeri se Profeti ﷺ ka thënë: ‘E lejuara më e urryer tek Allahu është divorci.’ Hafidh Ibën Haxheri tha në Et Telhis el Habir, nr. 316: ‘E ka nxjerrë Hakimi gjithashtu. Të gjithë e përcjellin nga Mu’arrif ibën Vasili, nga Muharib ibën Dithari, nga Ibën Umeri.’ Ebu Davudi dhe Bejhekiu e kanë përcjellë edhe mursel, pa e përmendur Ibën Umerin. Ebu Hatimi dhe Darakutniu e kanë cilësuar më të fortë formën mursel. Bejhekiu tha: ‘Në transmetimin e Ibën Ebi Shejbes, nga Abdullah ibën Umeri, nga Muharibi, përcillet mursel.’ Shih Nejl el Eutar të Sheukanit, 7/4. Hakimi e cilësoi sahih. Në Et Telhis thuhet për Mu’arrifin: Megjithëse përcjellësit e tij janë të besueshëm, fakti se mbetet i vetëm në të tregon njëfarë dobësie. Ka një mbështetje nga hadithi i Muadh ibën Xhebelit, me fjalët: ‘Allahu nuk ka krijuar në faqen e tokës asgjë më të urryer për Të sesa divorcin.’ Zinxhiri i tij është i dobët dhe i shkëputur gjithashtu.

    Kthehu te teksti ↑
  55. Në dorëshkrimin tim: ‘Ajo i tha robit të saj: Nëse nuk të ndaj nga gruaja jote, çdo rob që kam është i lirë.’ Te Darakutniu përcillet: Na tregoi Ebu Bekër en Nejsaburi, na tregoi Jahja, na tregoi Abbad ibën Abdullah el Ensariu, na tregoi Esh’athi, na tregoi Bekër ibën Abdullah el Muzeniu, nga Ebu Rafiu: Zotëruesja e tij donte ta ndante nga gruaja. Ajo tha: ‘Një ditë është hebreje, një ditë e krishterë, dhe çdo rob i saj është i lirë.’ E pyeti Ibn Umerin, Ibn Abasin, Aishen, Um Selemen dhe Hafsën, Allahu qoftë i kënaqur me ta. I thanë: ‘A dëshiron të jesh si Haruti dhe Maruti?’ E urdhëruan ta shlyente betimin dhe ta linte me gruan e tij.

    Kthehu te teksti ↑
  56. Ai është Esh’ath ibën Abdulmeliku, i liruar i Humranit, të liruarit të Uthman ibën Affanit; Ebu Hani’, juristi i Basrës. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  57. Në një kopje: ‘Goditet një herë dhe mbi të nuk bëhet detyrim asgjë tjetër.’

    Kthehu te teksti ↑
  58. E kanë përcjellë Ahmedi dhe Ibn Maxhja. E ka përcjellë edhe Ebu Davudi, ku e ka ndalur zinxhirin te Ebu Umame, nga një burrë i Ensarëve: ‘Një burrë prej tyre u sëmur aq sa u dobësua shumë dhe mbeti vetëm lëkurë mbi eshtra. Hyri tek ai një robëreshë e njërit prej tyre dhe ai u ngrit mbi të. Kur erdhën për vizitë disa burra nga populli i tij, ua tregoi dhe tha: Pyeteni të Dërguarin e Allahut ﷺ për mua. Kam rënë mbi një robëreshë që hyri tek unë. Ata ia treguan të Dërguarit ﷺ dhe thanë: Nuk kemi parë askënd kaq të goditur nga dobësia. Nëse e sjellim tek ti, eshtrat do t’i shpërbëhen. Nuk është veçse lëkurë mbi eshtra. Atëherë i Dërguari ﷺ urdhëroi të merrnin njëqind fije hurme dhe ta godisnin një herë të vetme.’ Kështu e ka nxjerrë edhe Nesaiu. Darakutniu e ka përcjellë nga disa rrugë, ndër to: Na tregoi Ebu Umame, Sehl ibën Hunejfi, nga Ebu Seid el Hudriu: ‘Pranë disa burrave të Ensarëve ishte një burrë i vogël e i dobët. Me një robëreshë të tyre u soll keq, ndaj Profeti ﷺ urdhëroi të goditej me një degë hurme me shumë fije.’ Shih Et Telhis, f. 330–331. Fjala ruvejxhil është zvogëlimi i rexhul, ‘burrë’. Fjala muhdexh, me damme te mimi dhe me ha pa zanore, është pjesorja e formës ahdexhe: i paplotë në krijim. Në një transmetim është muhdel, dhe muthkel e ithkal janë si urxhun: dega e hurmës ku mbahen fijet me hurma të freskëta.

    Kthehu te teksti ↑
  59. Në një kopje: ‘nuk e pengon argumentimin’.

    Kthehu te teksti ↑
  60. E kanë përcjellë Buhariu, Muslimi — formulimi është i tij — Ebu Davudi, Tirmidhiu dhe Nesaiu, nga Abdullah ibën Mesudi, Allahu qoftë i kënaqur me të: I Dërguari i Allahut ﷺ ka thënë: ‘O të rinj! Kush prej jush ka mundësi për martesë, le të martohet, sepse ajo e ul më shumë shikimin dhe e ruan më shumë nderin. Kush nuk ka mundësi, le të agjërojë, sepse agjërimi është mbrojtje për të.’ Fjala el ba’e nënkupton marrëdhënien seksuale dhe martesën. Vjen nga el meba’e, vendbanimi, sepse ai që martohet i përgatit gruas një vendbanim. Fjala el vixha’, me kasra te vavi, nënkupton një gjendje të ngjashme me tredhjen, sepse agjërimi e thyen epshin.

    Kthehu te teksti ↑
  61. Në një kopje: ‘ai synon zotërimin e dy kundërvlerave’; ky është gabim i qartë.

    Kthehu te teksti ↑
  62. Këtë e tha si përgjigje për beduinin që e pyeti: ‘Kush jeni?’ Ai po shkonte drejt Bedrit për ekspeditën e tij dhe nuk donte ta njoftonte. Vetë ai dhe gjithë të tjerët janë prej uji.

    Kthehu te teksti ↑
  63. E kanë përcjellë Ebu Davudi dhe Tirmidhiu, ky i fundit e cilësoi sahih garib, nga Enesi: Një burrë i kërkoi Profetit ﷺ një kafshë për të hipur. Ai tha: ‘Do të të hipim mbi të voglin e devesë.’ Burri tha: ‘Çfarë të bëj me të voglin e devesë?’ Profeti ﷺ tha: ‘Po devetë, a i lind tjetërkush veç deveve?’

    Kthehu te teksti ↑
  64. E kanë përcjellë Buhariu, Muslimi, Ebu Davudi dhe Nesaiu, nga Abdullah ibën Umeri. Emri i vëllait gjendet te Fet’h el Bari, 10/123: Uthman ibën Hakim; ishte vëlla i tij nga nëna, jo nga i ati.

    Kthehu te teksti ↑
  65. Është përmendur më herët, në faqen 381 të vëllimit të parë të botimit arabisht.

    Kthehu te teksti ↑
  66. E ka përcjellë Ebu Davudi nga Um Kulthum bint Ukbe ibën Ebi Muajt me fjalët: ‘Nuk është gënjeshtar ai që pajton njerëzit, duke thënë ose duke përcjellë diçka të mirë.’

    Kthehu te teksti ↑
  67. Kështu është në dy origjinalet e shkruara. Në Tefsirin e Begaviut: Nëse pyetet se si thanë ‘njëri prej nesh i ka bërë padrejtësi tjetrit’, kur engjëjt nuk bëjnë padrejtësi, përgjigjja është se kuptimi ishte: ‘A na sheh si dy kundërshtarë që njëri i ka bërë padrejtësi tjetrit?’ Kjo hyn në shprehjet e tërthorta, jo në pohimin e vërtetë të padrejtësisë nga njëri prej tyre. Ky është interpretimi i atij që i shpjegon dy kundërshtarët si engjëj dhe vjen nga rrëfimet isra’ilite. Hafidh Ibën Kethiri dhe të tjerë kanë thënë: ‘Për këtë rrëfim nuk është vërtetuar ndonjë hadith nga i pagabueshmi që duhet ndjekur. Por Ibn Ebi Hatimi ka përcjellë këtu një hadith, zinxhiri i të cilit nuk është i saktë.’ Prandaj më e mira është të kufizohemi te leximi i këtij rrëfimi. Unë them: Kurani shprehet qartë: Kur hynë te Daudi, ai u tremb prej tyre. [Sad, 22 — pjesë e ajetit]. Ata hynë tek ai ndërsa ishte në vendin e adhurimit. Ai nuk i njohu, sepse ia kishte ndarë kohët bijve të Israilit për t’ua zgjidhur mosmarrëveshjet, ndërsa atë kohë e kishte lënë posaçërisht për adhurimin e Krijuesit. Çështja e tyre në pamje ishte një hile: njëri po provonte tjetrin. Allahu e sprovonte Davudin me këtë ngjarje, që të tregohej më i kujdesshëm në gjykimin mes njerëzve, gjë që sjell shpërblim më të madh tek Allahu sesa veçimi për adhurim. Ai i kërkoi falje Zotit për këtë dhe që atëherë ia hapi derën çdo ardhësi, pa vendosur më pengesë. Allahu e di më së miri. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  68. Libri Es Savaik el Mursele alel Xhehmije uel Muattile është ndër librat më të çmuar të Ibën el Kajimit. Në të rrëzoi pretendimin e interpretimit shtrembërues, pretendimin e kundërvënies së transmetimit me arsyen dhe të dhënies përparësi arsyes ndaj transmetimit të saktë, si dhe pretendimet e figuracionit gjuhësor me të cilin justifikojnë nxjerrjen e fjalës nga kuptimi i saj. Përmbledhja e tij u shtyp në Mekën e nderuar me shpenzimet e Madhërisë së Tij, mbretit të mirë Abdulaziz Al Saud. Këtë kuptim e ka trajtuar gjerësisht në vëllimin II, f. 23 e më tej. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  69. Nga rrjedha e ajeteve duket se ai që e tha këtë ishte burri i saj, jo dëshmitari. Dëshmitari i kërkoi të shihte këmishën, kur ajo shkoi te burri të ankohej për Jusufin. Burri pa dhe, kur e pa këmishën të shqyer nga mbrapa, tha se kjo ishte nga intrigat e tyre dhe se intrigat e tyre ishin të mëdha. Pastaj iu kthye Jusufit dhe i tha të mos e përhapte e të mos ia tregonte askujt. Pastaj iu kthye asaj dhe i tha të kërkonte falje për fajin e vet, sepse ishte prej mëkatarëve. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  70. Këto anë e tregojnë se gratë i kishin zili gruas së Azizit, jo Jusufit. Meditoje këtë. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  71. Ai është Surrek, me damme te sini dhe me dyfishim të rasë së hapur, në formën e shumësit, Ebu Sirr ibën Amër ibën Enes el Xhuheniu; është thënë edhe el Ensariu, ose prej fisit Benu ed Dil. Banoi në Aleksandri të Egjiptit. Ebu Habib përcjell prej tij dhe ai përcjell: I Dërguari i Allahut ﷺ më quajti Surrek, sepse kisha pretenduar se një burrë nga shkretëtira, i ardhur në Medine me dy deve, m’i kishte shitur. I mora, i shita dhe e shpenzova çmimin. Profetit ﷺ iu tregua për këtë. Ai tha: ‘Silleni tek unë.’ Kur më sollën, tha: ‘Ti je Surrek. Çfarë ndodhi me atë që more?’ Thashë: ‘Shlyeva me të një borxh.’ Tha: ‘Paguaje.’ Thashë: ‘Nuk kam gjë.’ Tha: ‘O beduin! Shko dhe punoje derisa ta marrësh plot të drejtën tënde.’ E çuan në treg që ta shisnin dhe ta paguanin të zotin e së drejtës; pastaj ai u ble dhe u lirua. Shih Usd el Gabe, 2/266, El Isabe, 3/27, te Surrek, dhe 7/123, te biografia e Ebu Abd er Rahmanit el Uthri. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  72. E kanë përcjellë Ahmedi dhe Bejhekiu nga Bera ibën Azibi: ‘Ishim ulur pranë Profetit ﷺ. Ai pyeti: Cila lidhje e Islamit është më e forta? Thanë: Namazi. Tha: Është e mirë, por nuk është ajo. Thanë: Agjërimi i Ramazanit. Tha: Është i mirë, por nuk është ai. Pastaj tha: Lidhja më e fortë e besimit është të duash për Allahun dhe të urresh për Allahun.’

    Kthehu te teksti ↑
  73. E ka nxjerrë Ebu Davudi nga Ebu Umame; Ahmedi dhe Tirmidhiu nga Muadh ibën Enesi.

    Kthehu te teksti ↑
  74. Është libri Miftah Dar es Seade. Ky trajtim gjendet në të, vëllimi II, f. 232–240, botimi i El Haseniut.

    Kthehu te teksti ↑
  75. Ibën el Kajimi, Allahu e mëshiroftë, tha në Et Tibjan fi Aksam el Kuran, f. 142: El murselat janë shpjeguar si engjëjt. Ky është mendimi i Ebu Hurejrës, i Ibën Abasit në transmetimin e Mukatilit e i një grupi; janë shpjeguar edhe si erërat, sipas Ibën Mesudit dhe një transmetimi tjetër nga Ibën Abasi. Katade i ka shpjeguar si retë; Haseni si profetët. Ky i fundit gjendet edhe në transmetimin e Atait nga Ibën Abasi. Unë them: Fjala përfshin të dërguarit e Tij prej engjëjve, profetëve, erërave dhe reve, si dhe rrufetë që i dërgon për të goditur me to kë të dojë. Të gjithë këta janë të dërguarit e Tij. Për ‘ato që shpërndajnë’ tha: Kjo është një fjali e re, sepse nuk është lidhur me një fa. Ibën Mesudi, Haseni, Muxhahidi dhe Katade thanë se janë erërat që vijnë me shiun. Këtë e tregon fjala e të Lartësuarit: Ai i dërgon erërat si lajmëruese të mëshirës së Tij. [El A’raf, 57 — pjesë e ajetit]. Domethënë ato që i shpërndajnë retë, siç e kërkon kuptimi gjuhësor. Të tjerë thanë se janë engjëjt që hapin librat e veprave dhe ruajnë shënimin e tyre; këtë e thanë Mesruku dhe Atau nga Ibën Abasi. Një grup tha: Engjëjt i hapin krahët e tyre gjatë zbritjes e ngjitjes. Është thënë: Shpërndajnë urdhrat e Allahut në tokë e në qiell; ose gjallërojnë shpirtrat me besim. Ebu Salihu tha: Janë shirat që e ringjallin tokën.

    Kthehu te teksti ↑
  76. Në Et Tibjan, f. 232, tha: Allahu është betuar me engjëjt që i binden Atij, sepse janë prej shenjave të Tij më të mëdha. Objekti i tërheqjes e i shkëputjes nuk është përmendur, sepse dihet, dhe ky është një kufizim i domosdoshëm. Në betimin me vetë veprimet që burojnë nga këta veprues ka një kuptim të posaçëm. Ngjashëm është fjala: dhe beson në shpërblimin më të mirë, [El Lejl, 6]. Vetë tërheqja është synimi i parë. Shumica e komentuesve thonë se janë engjëjt që i nxjerrin shpirtrat e bijve të Ademit nga trupat; mendimi i tyre është i njëjtë në këtë. Nxjerrja është tërheqja me forcë dhe zhytja në tërheqje është çuarja deri në skaj. Është thënë edhe se synohet çdo lëvizje e fortë: e engjëjve, e njerëzve ose e të tjerëve; ose shpirtrat që priren drejt vendlindjeve e strehëve të tyre dhe në vdekje nxirren drejt Zotit. Harku tërhiqet kur tendoset, engjëjt lëvizin nga një vend në tjetrin dhe kali e zgjat hapin. Kuajt përshpejtojnë e lëshohen në frerë kur vrapojnë. Betimi i drejtohet secilës prej këtyre lëvizjeve që janë prej shenjave të Zotit të Lartësuar.

    Kthehu te teksti ↑
  77. Në Et Tibjan, f. 227, tha: Allahu është betuar me engjëjt që rreshtohen për ta adhuruar pranë Tij. Profeti ﷺ tha: ‘A nuk rreshtoheni siç rreshtohen engjëjt pranë Zotit të tyre? Ata i plotësojnë rreshtat e parë dhe afrohen në rresht.’ Edhe vetë thanë: Ne jemi ata që qëndrojmë në radhë. [Es Saffat, 165]. ‘Ata që zmbrapsin’ janë engjëjt që, me urdhrin e Allahut, i drejtojnë retë e të tjera; ‘ata që lexojnë përkujtimin’ janë ata që lexojnë fjalën e Allahut. Është thënë edhe se të rreshtuarat janë shpendët, sipas: A nuk i shohin ata zogjtë sipër tyre, se si hapin dhe mbledhin krahët e tyre? [El Mulk, 19 — pjesë e ajetit]. dhe madje edhe zogjtë krahëhapur?! [En Nur, 41 — pjesë e ajetit].; zmbrapsëset janë ajetet e fjalët që largojnë nga mëkatet dhe lexueset janë bashkësitë që lexojnë Librin e Allahut. Është thënë: Të parat janë ushtarët që rreshtohen për luftë; të dytat kuajt që vrapojnë kundër armiqve; të tretat ata që bëjnë përmendje në një vend të njohur. Ose: Të parat janë bashkësitë në namaz, të dytat gjërat që ndalojnë nga mëkatet dhe të tretat ajetet. Formulimi i pranon këto, megjithëse për engjëjt është më i përshtatshëm. Betimet në Kuran tregojnë e argumentojnë njësimin; ajo që nuk është drejtpërdrejt engjëll është prej ndikimeve dhe ndërmjetësimit të tyre.

    Kthehu te teksti ↑
  78. E kanë përcjellë imam Ahmedi, Buhariu dhe Muslimi nga Aishja, Allahu qoftë i kënaqur me të. [Referenca sipas shënimit të botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  79. Në të dyja kopjet origjinale ishte vendosur këtu betimi për gjërat e dukshme e të padukshme, pastaj përshkrimi i të dërguarit fisnik e të fuqishëm pranë Zotit të Arshit. Kjo ndërthurje është gabim i qartë. [Shënimi i botimit arabisht; në tekst ndiqen ajetet përkatëse të sures Et Tekuir.]

    Kthehu te teksti ↑
  80. Tirmidhiu e ka përcjellë nga Galibi, nga Amiri, nga Hubshi ibën Xhunade: E dëgjova të Dërguarin e Allahut ﷺ gjatë haxhit të lamtumirës, kur një beduin i erdhi ndërsa qëndronte në Arafat. Beduini ia kapi skajin e rrobës dhe i kërkoi; ai i dha dhe beduini u largua. Atëherë e ndaloi lypjen e tillë dhe tha: ‘Lypja nuk i lejohet të pasurit, as atij që është i fortë e i shëndoshë.’ Tirmidhiu tha: ‘Garib.’

    Kthehu te teksti ↑
  81. E kanë përcjellë imam Ahmedi dhe Tirmidhiu, ky i fundit tha hasen garib, si dhe Nesaiu, nga Ibën Abasi, në një hadith të gjatë. Shih të plotë te Tefsiri i Ibën Kethirit, 1/224.

    Kthehu te teksti ↑
  82. E ka përcjellë Ibën Merduejhi nga Enes ibën Maliku. Sujutiu e përmendi në El Xhami es Sagir. Kuptimi i el atit është zhurma e një shalë të re që kërcet, ose e një shale deveje a kali kur ka ngarkesë mbi të.

    Kthehu te teksti ↑
  83. Në hadithin e pyetjes së Xhibrilit drejtuar Profetit ﷺ, që Buhariu dhe Muslimi e kanë përcjellë nga Ibën Umeri, gjendet se themelet e besimit janë gjashtë: besimi në Allahun, engjëjt, librat, të dërguarit e Tij, Ditën e Fundit dhe caktimin, të mirën e të keqen e tij. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  84. Synohet surja Kul huvallahu ehad, El Ihlas. Buhariu, Ahmedi dhe Tirmidhiu kanë përcjellë nga Ebu Seidi se ajo vlen sa një e treta e Kuranit. Kjo sure pohon njësimin në emrat e cilësitë, siç e ka sqaruar Ibën el Kajimi në disa vende të librave të tij. Surja që e pastron adhurimin nga shirku është Kul ja ejjuhel kafirun, sepse La ilahe il-lAllah përmban si mohim, ashtu edhe pohim. Allahu e di më së miri.

    Kthehu te teksti ↑
  85. I Lartësuari thotë në suren Lukman: Kur ata i mbulon ndonjë dallgë si hije mali, i luten Allahut me sinqeritet të plotë. [Lukman, 32 — pjesë e ajetit].

    Kthehu te teksti ↑
  86. E kanë përcjellë Buhariu, Muslimi, Tirmidhiu, Nesaiu dhe Ebu Auane në Sahihun e tij nga Ibën Abasi, me fjalët se i Dërguari i Allahut ﷺ e thoshte këtë në brengë.

    Kthehu te teksti ↑
  87. E kanë përcjellë Ahmedi, Tirmidhiu dhe Nesaiu në Amel el Jeum uel Lejle, nga Sa’d ibën Ebi Uekasi.

    Kthehu te teksti ↑
  88. E ka përcjellë Ibën es Sunni në Amel el Jeum uel Lejle.

    Kthehu te teksti ↑
  89. E kanë nxjerrë Ebu Davudi, Ibn Maxhja, Nesaiu, Ibën Hibani dhe Taberaniu, në lutjet.

    Kthehu te teksti ↑
  90. E kanë përcjellë Ebu Davudi dhe Ibën Hibani në Sahihun e tij nga Ebu Bekre. Taberaniu e ka nxjerrë në El Kebir me fjalët: ‘Lutjet e të brengosurit janë…’ Hejthemiu tha në Mexhma ez Zevaid se zinxhiri i tij është hasen.

    Kthehu te teksti ↑
  91. Miftah es Seade, vëllimi II.

    Kthehu te teksti ↑
  92. Më e përshtatshme do të ishte të thuhej: ‘Si gratë me dashnorë të fshehtë, martesën me të cilat Allahu e ka ndaluar.’ Përmendja e ajetit ku thuhet se të martohen duke qenë të dëlira këtu është e papërshtatshme. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  93. E kanë përcjellë Muslimi, Ebu Davudi dhe Tirmidhiu, nga Ebu Hurejra, Allahu qoftë i kënaqur me të.

    Kthehu te teksti ↑
  94. Muslimi ka përcjellë në Sahihun e tij nga Ebu Hurejra se Profeti ﷺ tha: ‘Kur Allahu e do një rob, e thërret Xhibrilin dhe i thotë: Unë e dua filanin, prandaj duaje. Xhibrili e do. Pastaj thërret në qiell: Allahu e do filanin, prandaj duajeni. Banorët e qiellit e duan dhe më pas i vendoset pranimi në tokë. Kur e urren një rob, e thërret Xhibrilin dhe i thotë: Unë e urrej filanin, prandaj urreje. Xhibrili e urren, pastaj thërret ndër banorët e qiellit: Allahu e urren filanin, prandaj urrejeni. Ata e urrejnë dhe më pas i vendoset urrejtja në tokë.’

    Kthehu te teksti ↑
  95. Shih sqarimin e kësaj çështjeje në Et Telhis el Habir, f. 305–308. Hafidh Ibën Haxheri e ka trajtuar gjatë. Kjo është përmendur në Kitab es Sirr të përcjellë nga Maliku; është thënë edhe se është nga Ibën Abdulhakem esh Shafi’iu.

    Kthehu te teksti ↑
  96. I Lartësuari tha për popullin e Lutit: Ata i kaploi britma e tmerrshme (e Xhibrilit) me lindjen e Diellit; [El Hixhr, 73]. dhe, Ne e kthyem qytetin përmbys, dhe lëshuam mbi ta shi gurësh prej balte të pjekur. [El Hixhr, 74].

    Kthehu te teksti ↑
  97. Ai është Muhamed ibën Muhamed ibën Muhamed, Hoxha Nasiruddin et Tusi, veziri i Hulagut tatar. Vdiq në vitin 672 hixhri. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  98. E ka përcjellë Muslimi nga Ebu Hurejra, por pa fjalën ‘filan’. Ky formulim gjendet edhe te Taberaniu në El Eusat, nga Ebu Katade. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  99. I Lartësuari thotë: Adhuroni Allahun dhe mos i shoqëroni Atij asgjë, silluni mirë me prindërit, me të afërmit, jetimët, të varfrit, fqinjët e afërm, fqinjët e largët, shokun që keni pranë, me udhëtarin dhe me ata që keni nën pronësi. Me të vërtetë, Allahu nuk i do njerëzit e krekosur e mburravecë; [En Nisa, 36]. Ibën Abasi tha se fqinji i afërt është ai me të cilin ke lidhje farefisnie dhe fqinji i largët ai me të cilin nuk ke lidhje të tillë. Ahmedi, Buhariu, Muslimi, Ebu Davudi dhe Tirmidhiu kanë përcjellë nga Ibën Umeri se i Dërguari i Allahut ﷺ tha: ‘Xhibrili vazhdoi të më porosiste për fqinjin, derisa mendova se do ta bënte trashëgimtar.’

    Kthehu te teksti ↑
  100. Muslimi dhe Nesaiu kanë përcjellë nga Ebu Hurejra se Profeti ﷺ tha: ‘Me tre veta Allahu nuk flet Ditën e Kiametit, nuk i pastron, nuk i shikon dhe atyre u takon ndëshkim i dhimbshëm: plaku që bën zina, sundimtari gënjeshtar dhe i varfri mendjemadh.’ Fjala el a’il do të thotë i varfri.

    Kthehu te teksti ↑
  101. Buhariu e ka përcjellë nga Ebu Hurejra në kapitullin e rojes gjatë xhihadit dhe në librin e hollësive që zbusin zemrën. Hafidhi tha në El Fet’h, 11/198, se është një prej vendeve të rralla ku fjala e thënë nga profeti Muhamed ﷺ shprehet me dëshirim kundër dikujt në këtë mënyrë. Në 6/53 tha: Fjala te’ise lexohet me hapje të fillimit e me kasra te ajni, dhe mund të lexohet edhe ndryshe. Do të thotë të bjerë përmbys; është thënë: të pengohet; Halili tha: të mos ngrihet pas rrëzimit. Është thënë edhe: të rrëzohet, të largohet, të shkatërrohet, t’i përmbyset fytyra mbi kokë, ose ta humbasë atë që kërkon e të mos e gjejë. Intikasi është kthimi mbi kokë; ‘u përmbystë’ do të thotë t’i kthehet mjerimi edhe një herë, ose të mos ngrihet pas rënies. Shike do të thotë të shpohet nga gjembi; intikashe është nxjerrja e gjembit me një mjet të hollë. Në 11/198 tha: ‘Robi i dynjasë’ është kërkuesi i saj me zell, kujdestari i ruajtjes së saj, sikur të ishte shërbëtori e robi i saj. Katife është rrobë me push; hamise është petk i zi i zbukuruar.

    Kthehu te teksti ↑
  102. Në El Uai thuhet: Dhelle, dhull do të thotë të bjerë në poshtërim; edhellehu do të thotë ta përulë e ta bëjë të pavlerë.

    Kthehu te teksti ↑
  103. E ka përcjellë imam Ahmedi nga Abdullah ibën Abasi, Allahu qoftë i kënaqur me ta, 1/272, me formulimin: ‘Ai që vazhdimisht pi verë, nëse vdes, do ta takojë Allahun si adhuruesi i një idhulli.’

    Kthehu te teksti ↑
  104. Hafidh Ibën Kethiri e përmend në shpjegimin e fjalës së të Lartësuarit në suren El Enbija, 21:52: Atëherë, kur ai (Ibrahimi) i tha babait dhe popullit të tij: “Çfarë janë këto statuja, ndaj të cilave ju jeni aq të përkushtuar?!” [El Enbija, 52].. Nga Ibën Ebi Hatimi, me zinxhir te El Asbeg ibën Nubate, përcjell se Aliu, Allahu qoftë i kënaqur me të, kaloi pranë disa njerëzve që luanin shah dhe tha: ‘Ç’janë këto shtatore të cilave u rrini përkushtuar? Që dikush prej jush ta prekë një prush derisa t’i fiket, është më mirë sesa t’i prekë ato.’ Ibën Kethiri thotë: ‘Allahu e di më mirë.’ Unë them: Ky krahasim është shumë i vërtetë edhe për përkushtimin e lojtarëve të tavllës — nerdit — dhe të lojërave të tjera ndaj tyre.

    Kthehu te teksti ↑
  105. Kështu në botimin e shtypur; në kopjen me shkrim dore është: ‘nuk kthjellet’. Autori e ka sjellë poezinë në tre vende të Reudat el Muhibbin, f.49,153,200. Në f.49 është: ‘Ajo tha: U çmende për atë që do! I thashë: Pasioni është më i madh se vuajtja e të çmendurve. / I dashuruari nuk kthjellet gjithë jetën, kurse të çmendurin e zë herë pas here.’ Në f.153 ka një variant me foljen “e godet” për krizën e çmendurisë. Në f.200 e jep me hyrjen: ‘U çmende për atë që do dhe e humbe mendjen…’. Këtu dhe në dy vende ia atribuon poezinë Kajsi, por në Divanin e Ebu Nuvasit thuhet se është poezi e tij, jo e Mexhnun Lejlës.

    Kthehu te teksti ↑
  106. Në Tefsirin e Ibën Kethirit, 3/406, thuhet se ky është mendimi i Seid ibën Xhubejrit, Muxhahidit dhe Dahakut.

    Kthehu te teksti ↑
  107. Në botimin e shtypur është ‘Hibban’, me h të butë; në dorëshkrim dhe në Reudat el Muhibbin, f.444, është ‘Herem ibën Hajan’. Kështu është edhe tek Ibën Kethiri e Taberiu në shpjegimin e ajetit. Në Reudat el Muhibbin autori e jep transmetimin me formulimin: ‘Asnjë rob nuk i drejtohet Allahut me zemër, pa i drejtuar Allahu zemrat e robërve drejt tij, derisa ai të furnizohet me dashurinë e mëshirën e tyre. Allahu i vjen shpejt me çdo të mirë.’

    Kthehu te teksti ↑
  108. Buhariu e përcjell në kapitullin: ‘Kur fëmija bëhet musliman dhe vdes, a i falet namazi? A i paraqitet Islami fëmijës?’ Shih edhe Tefsirin e Kuranit, surja Er Rum, dhe librin e Kaderit, nga Ebu Hurejra. Muslimi e përcjell në Kader, kapitulli për kuptimin se çdo i lindur lind mbi natyrën e pastër dhe për gjykimin e fëmijëve të mosbesimtarëve. Formulimi i Muslimit thotë: ‘mbi këtë natyrë’. Pastaj Ebu Hurejra thoshte: ‘Lexoni po të doni: natyra e Allahut, sipas së cilës Ai i krijoi njerëzit. [Er Rum, 30 — pjesë e ajetit]..’ Ibën Kethiri thotë në shpjegimin e ajetit se kuptimi i këtij hadithi është përcjellë nga disa sahabë, ndër ta El Esued ibën Seri’u.

    Imam Ahmedi e përcjell: ‘Çdo krijesë e lindur lind mbi natyrën e pastër, derisa gjuha e saj të shprehet; pastaj prindërit e bëjnë hebre ose të krishterë.’ Nesaiu e përcjell në librin e tij, nga Muhamed ibën Abdullah el Ensariu, me të njëjtin kuptim. Ahmedi e përcjell edhe me formulimin: ‘Çdo i lindur lind mbi natyrën e pastër, derisa gjuha të shprehet: ose falënderues, ose mohues.’ Nga Ibën Abasi përcillet se i Dërguari ﷺ u pyet për fëmijët e idhujtarëve dhe tha: ‘Allahu e di më mirë çfarë do të vepronin.’

    Nga Ijad ibën Himar el Muxhashiu, Ahmedi dhe Muslimi përcjellin se Profeti ﷺ tha një ditë në hutbe: ‘Zoti im më urdhëroi t’ju mësoj sot atë që nuk e dini, prej asaj që më ka mësuar: Çdo pasuri që ia kam dhënë një robi është e lejuar për të. Unë i krijova robërit e Mi të gjithë të pastër në njësim. Shejtanët erdhën tek ata, i larguan nga feja, ua ndaluan atë që ua kisha lejuar dhe i urdhëruan të Më shoqëronin atë për të cilën nuk kisha zbritur argument. Allahu i pa banorët e tokës dhe i urreu, arabë e joarabë, përveç disa mbetjeve të njerëzve të Librit. Tha: Të kam dërguar për të të provuar dhe për të provuar përmes teje. Të zbrita një Libër që uji nuk e lan, të cilin e lexon në gjumë e zgjuar. Allahu më urdhëroi t’i përballja kurejshët. Thashë: O Zot, do të ma thyejnë kokën e do ta lënë si bukë! Tha: Nxirri jashtë siç të nxorën; luftoji, Ne do të të ndihmojmë; shpenzo, do të shpenzohet për ty; dërgo një ushtri, do të dërgojmë pesë të tilla. Lufto me ata që të binden kundër atyre që nuk të binden. Banorët e Xhenetit janë tre: një pushtetar i drejtë, bamirës dhe i udhëzuar; një njeri i mëshirshëm, zemërbutë ndaj çdo të afërmi e muslimani; dhe një njeri i ndershëm që ruhet nga lypja e ka familje. Banorët e Zjarrit janë pesë: i dobëti pa mendim që e frenon, të cilët janë ndjekës mes jush dhe nuk kërkojnë familje e pasuri; tradhtari, lakmia e të cilit nuk fshihet, që tradhton edhe për diçka të vogël po të ketë mundësi; njeriu që të mashtron mëngjes e mbrëmje për familjen e pasurinë tënde…’ Pastaj përmendi koprracinë ose gënjeshtrën dhe njeriun e ulët, të pahijshëm. Ky është formulimi i Muslimit, me përshtatje të lehtë.

    Folja ‘tentixh’, në këtë përdorim, do të thotë që kafsha lind; përdoret edhe forma ‘untixhet’ për të treguar se i ka ardhur koha e pjelljes. ‘Xhem’a’ do të thotë e shëndoshë nga të metat, me gjymtyrë të plota e pa prerje. E kundërta është kafsha me veshë a hundë të prerë. Këtu synohen kafshët të cilave njeriu nuk u ka prerë ndonjë gjymtyrë. Ibën el Ethiri shpjegon se fëmija lind me natyrë të gatshme për Islamin dhe për pranimin e së vërtetës; por shejtanët e njerëzve e të xhinëve e mashtrojnë më pas, duke i parapëlqyer të tjera. Shembulli i kafshës e afron këtë kuptim: ajo lind me gjymtyrë të plota e pa prerje, ndërsa të metat e këtij lloji ia sjell njeriu më pas. Në një variant të Ahmedit e Muslimit është ‘i larguan’, domethënë i kthyen nga gjendja e tyre dhe i penguan. ‘Teshdeh’ do të thotë t’ia çash kokën derisa të çahet, kurse ‘shindhir’ është njeriu me sjellje të keqe.

    Kthehu te teksti ↑
  109. Kështu është formulimi te Ibën Kethiri, 2/180. Muhamed ibën Is’haku përcjell nga Ez Zuhriu, Jezid ibën Ruman, Abdullah ibën Ebi Bekri, Asim ibën Katade e të tjerë: I Dërguari ﷺ, teksa përgatitej për Tebuk, i tha El Xhedd ibën Kajsit, vëllait të fisit Benu Seleme: ‘A do këtë vit të përballesh me bijtë e të verdhit?’ Ai tha: ‘O i Dërguari i Allahut! Më jep leje dhe mos më sprovo. Për Allahun, populli im e di se askush nuk është më i dhënë pas grave sesa unë. Kam frikë se, po t’i shoh gratë e bijve të të verdhit, nuk do të duroj.’ I Dërguari ﷺ u kthye prej tij dhe i tha: ‘Të dhashë leje.’ Për të zbriti: Disa prej atyre (hipokritëve) thonë: “Më lejo (të qëndroj në shtëpi) dhe mos më vër në sprovë!” Por, ata kanë rënë tashmë në sprovë. [Et Teube, 49 — pjesë e ajetit].. Domethënë, sprova në të cilën ra duke mbetur pas të Dërguarit ﷺ dhe duke parapëlqyer veten ishte më e madhe sesa ajo prej së cilës tha se kishte frikë. Kështu e kanë përcjellë edhe Ibën Abasi, Muxhahidi e të tjerë. El Xheddi ishte ndër prijësit e Benu Selemës. Në Sahih përcillet se i Dërguari ﷺ tha: ‘Kush është prijësi juaj, o Benu Seleme?’ Thanë: ‘El Xhedd ibën Kajsi, por ne e konsiderojmë koprrac.’ Ai tha: ‘E cila sëmundje është më e rëndë se koprracia? Por prijësi juaj është i riu i bardhë, me flokë kaçurrela, Bishr ibën el Bera ibën Ma’rur.’ El Xhedd ibën Kajsi ishte hipokrit. El Ufeu përcjell nga Ibën Abasi se El Xheddi tha: ‘Mos më sprovo me gratë.’ I Dërguari ﷺ u kthye prej tij.

    Kthehu te teksti ↑
  110. E ka përcjellë imam Ahmedi nga hadithi i Husejn ibën Uakidit, nga Abdullah ibën Burejde, nga babai i tij Burejde: ‘E pashë të Dërguarin të zbriste te dy fëmijët dhe t’i ngrinte. Pastaj tha: Të vërtetën ka thënë Allahu’, dhe përmendi ajetin. Të tjerët e kanë përcjellë nga Husejn ibën Uakidi. Tirmidhiu tha: ‘Hasen garib; e njohim vetëm nga ky transmetim.’

    Kthehu te teksti ↑
  111. Hafidh Ibën Kethiri e përmend në shpjegimin e fjalës së të Lartësuarit në suren El Enfal: Dhe, ruajuni një sprove, e cila nuk do të godasë vetëm ata që kanë bërë padrejtësi nga mesi juaj; [El Enfal, 25 — pjesë e ajetit].. Ibën Xheriri e përcjell në këtë vend me zinxhir te Ibën Mesudi.

    Kthehu te teksti ↑
  112. Hafidh Ibën Kethiri tha: ‘Domethënë, i provuam disa prej jush përmes të tjerëve dhe i sprovuan me njëri-tjetrin, që të dihet kush bindet e kush kundërshton.’ Prandaj tha: A do të jeni të durueshëm? Zoti yt i sheh të gjitha. [El Furkan, 20 — pjesë e ajetit].. Muhamed ibën Is’haku tha për ajetin: Allahu thotë: ‘Po të doja, do ta bëja dynjanë të udhëtonte me të dërguarit e Mi dhe askush nuk do t’i kundërshtonte. Por desha t’i provoj robërit përmes tyre dhe ata përmes robërve.’ Këtu mbaron përcjellja me përshtatje. Në këtë libër, 1/157, kaloi një kuptim i afërt nga hadithi i Ijad ibën Himarit, që e përcjell Ahmedi dhe Muslimi: ‘Të kam dërguar për të të provuar dhe për të provuar përmes teje.’

    Kthehu te teksti ↑
  113. Në një kopje është: ‘Po kështu edhe fukarenjtë e besimtarëve.’

    Kthehu te teksti ↑
  114. Në Tefsirin e Ibën Xheririt përcillet: El Kasimi na tregoi nga Husejni, nga Haxhaxhi, nga Ibën Xhurejxhi, nga Ikrime, për fjalën e të Lartësuarit: Paralajmëro me të (Kuranin) ata që i frikësohen tubimit para Zotit të tyre, [El En’am, 51 — pjesë e ajetit].. Ai tha: ‘Utbe ibën Rebia, Shejbe ibën Rebia, Karadha ibën Abd Amri ibën Neufeli, El Harith ibën Neufeli, Mut’im ibën Adij dhe disa prijës të mosbesimtarëve nga bijtë e Abd Menafit shkuan tek Ebu Talibi dhe i thanë: O Ebu Talib, sikur nipi yt t’i largonte prej nesh këta robër, do të ishte më i madh në zemrat tona, më i respektuar dhe më afër që ne ta ndiqnim e ta besonim. Ebu Talibi shkoi te Profeti ﷺ dhe i përcolli fjalët e tyre. Umeri tha: Sikur ta bëje këtë, të shihnim çfarë kërkojnë me fjalën e tyre dhe ku do të përfundonin! Atëherë Allahu zbriti ajetin e lartpërmendur deri te fjala: Kështu, Ne i kemi bërë ata sprovë për njëri-tjetrin, që të thonë: “Vallë, në mesin tonë, këta janë ata që Allahu u ka dhuruar mirësi (Islamin)?!” – Por, a nuk është Allahu Ai që i njeh më mirë ata që janë falënderues të Tij? [El En’am, 53]..

    Këta ishin Bilali, Amari, Salimi, robi i liruar i Ebu Hudhejfes, dhe Subajhu, robi i liruar i Usejdit. Prej robërve të liruar ishin edhe Ibën Mesudi, El Mikdad ibën Amri, Uakid ibën Abdullah el Hanzhali, Amr ibën Abd Amri, Dhush Shimalajni, Merthad ibën Ebi Merthad el Ghaneviu, aleat i Hamza ibën Abdul Mutalibit, e të ngjashëm prej aleatëve të kurejshëve dhe robërve të liruar. Zbriti edhe ajeti: Kur të vijnë te ti ata që besojnë në shpalljet Tona, thuaju: “Paqja qoftë mbi ju! Zoti juaj ia ka bërë detyrim Vetes mëshirën; [El En’am, 54 — pjesë e ajetit].. Atëherë Profeti ﷺ u kërkoi ndjesë atyre për atë që kishte ndodhur.

    Kthehu te teksti ↑
  115. Ibën Xheriri përcjell nga Katade: ‘Kur u përmend pema e zekumit, njerëzit e padrejtë u sprovuan me të dhe thanë: Shoku juaj po ju lajmëron se në zjarr ka një pemë, kur zjarri e djeg pemën! Allahu zbriti se ajo është pemë që del nga fundi i Xhehenemit; u ushqye me zjarr dhe prej tij u krijua.’ Nga Es Suddiu përcillet se, kur zbriti fjala për pemën e zekumit, Ebu Xhehli tha: ‘A e dini çfarë është zekumi? Është hurma dhe gjalpi. Unë jua sjell!’ Atëherë zbriti: Ne e bëmë atë (pemë) sprovë për të padrejtët. [Es Saffat, 63]. dhe Ajo është një pemë që del nga fundi i Xhehenemit. [Es Saffat, 64].. Kështu gjendet edhe te Ibën Kethiri e El Begaviu në shpjegimin e sures Es Saffat.

    Kthehu te teksti ↑
  116. E kanë përcjellë Ahmedi, Buhariu, Muslimi, Tirmidhiu dhe Nesaiu nga Usame ibën Zejdi, Allahu qoftë i kënaqur me të dy.

    Kthehu te teksti ↑
  117. Hafidh Ibën Kethiri thotë në shpjegimin e El Bekare, 2:157, se Umer ibën Hatabi tha për këtë ajet: ‘Sa të mira janë dy ngarkesat anësore dhe sa e mirë është ngarkesa mbi to!’ Dy të parat janë lavdërimi e mëshira; kurse dhe të tillët janë të udhëzuarit drejtë. [El Bekare, 157 — pjesë e ajetit]. është shtesa që vihet mbi dy ngarkesat anësore të devesë. Këtyre u është dhënë ajo që u është dhënë dhe u është shtuar edhe udhëzimi. El Begaviu e përmend po kështu: dy ngarkesat janë lavdërimi e mëshira dhe ngarkesa mbi to është udhëzimi.

    Kthehu te teksti ↑
  118. Imam Ahmedi e përcjell nga Enes ibën Maliku, 3/281: Profeti ﷺ tha: ‘Më i mëshirshmi i umetit tim është Ebu Bekri; më i forti në fenë e Allahut është Umeri; më i vërteti në turp është Uthmani; më njohësi i detyrimeve të trashëgimisë është Zejd ibën Thabiti; lexuesi më i mirë i Librit të Allahut është Ubej ibën Ka’bi; më njohësi i hallallit e haramit është Muadh ibën Xhebeli. Çdo umet ka një besnik, dhe besniku i këtij umeti është Ebu Ubejde ibën el Xherrahu.’

    Kthehu te teksti ↑
  119. Ahmedi, Buhariu dhe Muslimi e përcjellin nga Ebu Seid el Hudriu: I Dërguari ﷺ u ul në minber dhe tha: ‘Allahu e vuri një rob përpara zgjedhjes: t’i jepte nga shkëlqimi i dynjasë çfarë të donte ose t’i jepte atë që është tek Ai. Ai zgjodhi atë që është tek Ai.’ Ebu Bekri qau dhe tha: ‘Të shpëtofshim me baballarët e nënat tona!’ I Dërguari ﷺ ishte robi të cilit iu dha zgjedhja dhe Ebu Bekri ishte ai që e njihte më mirë atë. Në Buhari ka edhe: ‘U çuditëm nga e qara e tij që Profeti po tregonte për një rob…’. Tirmidhiu përcjell një formulim të afërt.

    Kthehu te teksti ↑
  120. Ky është El Xhehm ibën Safuani, të cilin Halid ibën Abdullah el Kasriu e vrau në vitin 124 hixhri për herezi e mohim. El Xhe’di ishte ndër të parët që shpalli mendimin se Kurani është i krijuar, mohoi që Allahu të ketë folur me Musain dhe e shtrembëroi të folurit nga vendi i vet, duke mbështetur mendimin e tij e duke ua veshur të tjerëve. El Xhe’di e mori nga Bejan ibën Sem’ani, nga Taluti, i biri i motrës së Lebid ibën el A’samit, që i bëri magji Profetit ﷺ, nga një hebre në Jemen. El Xhehmi e mori nga El Xhe’di, nga i cili mori edhe Mervan ibën Muhamedi. El Xhehmi u vra në vitin 128 hixhri nga Salim ibën Ahvaz, prej komandantëve të Nasr ibën Sejjarit. Shih El Bidaje uen Nihaje, 9/350 dhe 10/26. [Shënim i botimit arabisht; në hyrjen e tij ngatërrohen El Xhehmi dhe El Xhe’di, ndërsa fundi i dallon.]

    Kthehu te teksti ↑
  121. Ndoshta synon Ibën Arabiun, Muhamed ibën Ali ibën Muhamed et Tai, prijësin e atyre që flasin për njëshmërinë e ekzistencës dhe mishërimin. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  122. E kanë përcjellë imam Ahmedi, Muslimi dhe Tirmidhiu nga Ebu Hurejra, Allahu qoftë i kënaqur me të.

    Kthehu te teksti ↑
  123. Hafidh Ibën Kethiri e përmend në shpjegimin e ajetit, nga hadithi i Ebu Dherrit, me formulimin: ‘I Dërguari ﷺ vazhdoi ta lexonte këtë ajet deri në fund’, pastaj tha: ‘O Ebu Dherr! Sikur të gjithë njerëzit ta zbatonin atë, do t’u mjaftonte.’

    Kthehu te teksti ↑
  124. Në Reudat el Muhibbin, f.113, është: ‘Edhe nëse mushkat trokasin nën ta dhe kuajt bredhin me ta…’. Këtu mbaron citimi. Në El Kamus: ‘baradhin’, njëjësi ‘birdheun’, janë kuajt joarabë; ‘hemlexhe’ është një lloj ecjeje e tyre, që nuk është e shpejtë, por në të cilën kalëruesi ecën mirë. Në Reudat el Muhibbin, f.471, thuhet: ‘Ata që e kundërshtojnë Atë janë më të përbuzur tek Ai sesa t’u japë nder përmes mëkateve.’

    Kthehu te teksti ↑
  125. El Mundhiri tha në Et Tergib, në librin e Durimit: Muslimi e përcjell nga Suhejbi er Rumi me formulimin: ‘E çuditshme është çështja e besimtarit! E tëra është e mirë për të dhe kjo nuk i takon askujt veç besimtarit…’, deri në fund të hadithit.

    Kthehu te teksti ↑
  126. Ai është Seleme ibën Dinar, Ebu Hazim el A’raxhi, i besueshmi e i devotshmi, asketi i urtë, njëri prej dijetarëve të shquar. Vdiq në vitin 135 hixhri. Ebu Nuajmi e përmend këtë fjalë në El Hilje, 3/245, me zinxhirin: Ebu Bekr ibën Malik, Abdullah ibën Ahmed ibën Hanbel, babai i tij, Ibrahim ibën Is’hak et Talikaniu, Sufjan ose Muhamed ibën el Harithi, nga Muhamed ibën Muharib, nga Umeri, i cili e dëgjoi Ebu Hazimin të thoshte: ‘Ajo që përballon ai që nuk i frikësohet Allahut duke u marrë me njerëzit është më e rëndë se ajo që përballon i devotshmi për devotshmërinë.’

    Kthehu te teksti ↑
  127. E kanë përcjellë Ahmedi dhe Taberaniu nga Abdurrahman ibën Ebza. Hafidh El Hejthemi tha në Mexhma ez Zeuaid se transmetuesit janë prej transmetuesve të Sahihut. E kanë nxjerrë edhe të tjerë nga disa rrugë; hadithi është sahih.

    Kthehu te teksti ↑
  128. Buhariu dhe Nesaiu e përcjellin nga Enesi se i Dërguari ﷺ tha: ‘Askush prej jush nuk beson derisa unë të jem më i dashur për të sesa prindi, fëmija dhe të gjithë njerëzit.’ Shih shpjegimin, vlerësimin e transmetimit dhe trajtimin në Fet’h el Bari, 1/44.

    Kthehu te teksti ↑
  129. Në një kopje është një variant i foljes me kuptimin ‘i kalon zemrës’, në vend të ‘kalon në zemër’.

    Kthehu te teksti ↑
  130. Shih Reudat el Muhibbin, f.181. Atje është: ‘Nuk e shijuan më të mirën brenda saj.’ U pyet: ‘Çfarë është ajo?’ Tha: ‘Dashuria për Allahun, afrimiteti me Të, malli për takimin e Tij dhe njohja e emrave e cilësive të Tij.’ Një tjetër tha: ‘Gjëja më e mirë e dynjasë është njohja dhe dashuria për Të; gjëja më e mirë e botës tjetër është shikimi i Tij dhe dëgjimi i fjalës së Tij pa ndërmjetës.’

    Kthehu te teksti ↑
  131. E kanë përcjellë Buhariu në librin e pijeve, Muslimi dhe Nesaiu nga Ebu Hurejra.

    Kthehu te teksti ↑
  132. Fjala arabe ‘kalbe’, këtu me hapje të kafit, do të thotë sëmundje e dhimbje. Prej saj është hadithi i Ebu Seid el Hudriut, që e përcjell Buhariu e të tjerë, për rukjen e bërë me Fatihanë: ‘Ai u ngrit sikur të ishte zgjidhur nga litari, pa pasur asnjë sëmundje.’ Fjala lidhet me kthimin e të sëmurit nga një anë në tjetrën në shtrat. Thuhet edhe për dhimbjen e zemrës: nëse ankohesh prej saj, por nuk ke sëmundje në të, nuk ka ‘kalbe’. Ibën el A’rabiu tha: Origjina e fjalës lidhet me atë që thuhet për kafshën kur dhembja ia kthen zemrën. Kështu në Taxh el Arus.

    Kthehu te teksti ↑
  133. E kanë përcjellë Ahmedi, Buhariu dhe Muslimi me formulimin: ‘Nuk vritet ndonjë njeri me padrejtësi, pa pasur biri i parë i Ademit…’, deri në fund të hadithit.

    Kthehu te teksti ↑
  134. Në një kopje është: ‘Dhe pakësimit të armikut të tij.’

    Kthehu te teksti ↑
  135. Ibën Xheriri dhe Ibën Kethiri përcjellin nga Ikrime, nga Ibën Abasi: ‘Mes Nuhut dhe Ademit ishin dhjetë breza, të gjithë mbi një ligj të vërtetë. Pastaj u kundërshtuan dhe Allahu dërgoi profetët si përgëzues e paralajmërues.’ Kështu është edhe në leximin e Abdullahut: ‘Njerëzit ishin një bashkësi e vetme, pastaj u kundërshtuan.’

    Mund të jetë kuptimi i ajetit — Allahu e di më mirë — se Allahu i krijoi njerëzit mbi një natyrë të vetme ku bashkohen. Janë këto prirje shtazore, epshore e grabitqare që i shtyjnë drejt mosmarrëveshjes, grindjes e agresionit kundër njëri-tjetrit. Allahu ua dërgoi të dërguarit t’u sqarojnë kufijtë dhe të drejtat, t’u përkufizojnë mirësinë e t’ua bëjnë të njohur, t’u premtojnë shpërblim për të, t’i ndalin te kufijtë dhe t’i largojnë me forcë nga dëshira shtazore e epshi shejtanor, si dhe t’i paralajmërojnë nga fundi i grindjes e kundërshtimit: prishja dhe të këqijat që i godasin në dynja dhe dënimi e zemërimi i Allahut në botën tjetër. Ky është përshkrim, sepse ‘umet’ do të thotë bashkësi që bashkohet nga gjuha, vendbanimi, koha, feja, krijimi, një drejtim ose diçka e ngjashme. Allahu e di më mirë. [Shënimi i botimit arabisht.]

    Kthehu te teksti ↑
  136. ‘Neudh’ është dhënë me zanoren e hapur sipas Kitab el Esnam, botimi Dar el Kutub el Misrijje, me kujdesin e Ahmed Zeki Pashës. Ebu Ubejd el Bekriu, në Mu’xhem ma Ista’xhem, thotë se Er Rahuni është mal në Indi dhe ai është vendi ku u zbrit Ademi; atij i atribuohet guri er rahuni. Es Saganiu thotë se është një mal në Deken të Indisë. Në burimin e cituar përmendet edhe shqiptimi Neudh ose Budh, si mbret i Hemdanit.

    Kthehu te teksti ↑
  137. ‘Ed Duuar’, me dal të lehtë dhe zanore të hapur, do të thotë idhull.

    Kthehu te teksti ↑
  138. Shënimi i botimit krahason variantet e emrit Berdi në El Esnam, në dorëshkrim dhe te Ibën el Ethiri, Jakuti e Taberiu. Përmend edhe formën hebraike ‘Jered’, me zanore të hapur në fillim e të mbyllur te ra-ja. Varianti i kopjes së bibliotekës turke, nëse është i saktë, do të tregonte përshtatjen arabe të emrit. [Një formë e shkruar e këtij varianti nuk lexohet me siguri në skanim.]

    Kthehu te teksti ↑
  139. Në El Esnam është: ‘U zmadhua çështja e tyre’, me një variant të shprehjes së tekstit.

    Kthehu te teksti ↑
  140. Pjesa mes kllapave është nga El Esnam. Uhnuhu është vetë Ahnuhi, biri i Jaridit, birit të Mehla’ilit, birit të Kijnanit.

    Kthehu te teksti ↑
  141. Shtesa është nga Kitab el Esnam.

    Kthehu te teksti ↑
  142. Ai është Rabia ibën Harithe ibën Amër ibën Amir ibën Tha’lebe ibën Imru el Kajs ibën Mazin ibën el Ezd, paraardhësi i Huzasë. Nëna e tij është Fuhejre, bija e El Harithit; është thënë se ishte bija e El Harith ibën Mudadiut të Xhurhumit. Sipas Kitab el Esnam.

    Kthehu te teksti ↑
  143. Fjala ‘Hishami tha’ dhe fjalia se Amri kishte marrë pushtetin në Mekë e kishte dëbuar Xhurhumin, si dhe shprehja ‘e kishte kujdestar’, janë shtesa prej Kitab el Esnam.

    Kthehu te teksti ↑
  144. Në El Esnam është ‘ue la tehab’, ‘dhe mos ki frikë’, në vend të formës së shkurtuar. Forma e urdhërores së kushtëzuar me përgjigjen në fund është e prerë, siç e përmendin gramatikanët.

    Kthehu te teksti ↑
  145. Shtesa është nga Kitab el Esnam.

    Kthehu te teksti ↑
  146. Në El Esnam është se e çoi në Uadil Kura dhe e vendosi në Dumat el Xhendel. Në dorëshkrim fjalia është: ‘E çoi dhe u vendos në Uadil Kura, në Dumat el Xhendel.’ Kështu është edhe transmetimi tek Jakuti.

    Kthehu te teksti ↑
  147. Në një kopje është: ‘Amir el Ahdar’, me një variant të emrit.

    Kthehu te teksti ↑
  148. Në El Esnam është një rrëfim edhe për gruan e një burri që e adhuronte Ueddin. Ajo tha, pasi mësoi se ishte vrarë, duke recituar:

    Vërtet, ajo dashuri nuk zgjat, as lumturia nuk mbetet përgjithmonë. As këlyshi i drenushës nuk i shpëton kohës, edhe kur ka një nënë të dhembshur në një mal të lartë.

    Pastaj vijon një varg tjetër vajtimi, fillimi i të cilit nuk lexohet me siguri në skanim; fundi i tij thotë: ‘Nëna jote u shkatërroftë, as mos të kishte lindur, as të kishte lindur kënd!’

    U përkul mbi të, e puthi dhe qau fort. Është thënë se emri i saj ishte Delhem, bija e Ubaidit, birit të Hasanit, birit të Mesadit, birit të el Ekberit, zotëruesit të Dumat el Xhendelit. Pastaj kërcënoi Halidin. Fjala ‘ghufr’ shqiptohet me g të mbyllur dhe është e vogla e drenushës, sipas El Kamus. [Emri i burrit në hyrjen e shënimit nuk lexohet me siguri në skanim.]

    Kthehu te teksti ↑
  149. Vargu i dytë është shtesë prej El Esnam. ‘El atair’ është shumësi i ‘atira’: delja ose kafsha që therej për idhujt.

    Kthehu te teksti ↑
  150. Gjenealogjia e shtuar është nga Kitab el Esnam.

    Kthehu te teksti ↑
  151. Hafidh Ibën Haxheri thotë në El Isabe se emri është Ekthem ibën el Xheun ose ibën el Heun, me emrin e të atit Abd el Uzza. Imam Ahmedi përcjell nga Ebu Hurejra: I Dërguari ﷺ tha: ‘M’u paraqit Zjarri dhe pashë Amër ibën Luhaj ibën Kamaa ibën Hindifin duke tërhequr zorrët në Zjarr. Ai ishte i pari që ndryshoi fenë e Ibrahimit: la të lirë saiben, mbrojti hamin dhe ngriti idhujt…’. Pastaj përmendet ngjashmëria me Ekthemin, sikurse në tekst. E përcjell Muslimi. ‘Kusbehu’ janë zorrët e tij. Buhariu e vendos në kapitullin për fjalën e Allahut: Allahu nuk ka shenjtëruar ndonjë Behira, Saibe, Vesile apo Ham, [El Maide, 103 — pjesë e ajetit]..

    Nga Seid ibën el Musejjibi përcillet: ‘Behire’ ishte kafsha, qumështi i së cilës lihej për idhujt dhe askush nuk e milte; ‘saibe’ ishte kafsha që e linin të lirë për zotat e tyre dhe nuk i ngarkonin barrë. Ai tha se Ebu Hurejra e dëgjoi Profetin ﷺ të thoshte: ‘E pashë Amër ibën Amir el Huzaiun duke tërhequr zorrët në Zjarr; ai ishte i pari që i la të lira saibet.’ ‘Uesile’ ishte deveja që lindte fillimisht një femër e pastaj një femër tjetër; e linin për idhujt nëse e bashkonte njërën me tjetrën pa pasur mashkull ndërmjet. ‘Hami’ ishte deveja mashkull që përdorej për një numër të caktuar mbarsjesh; pasi e përmbushte, e linin për idhujt, e përjashtonin nga barra dhe nuk e ngarkonin më, duke e quajtur hami. Shih Fet’h el Bari, 8/196–198.

    Në kapitullin për Huzanë, një fis i Mudarisë, Buhariu përcjell nga Ebu Hurejra se i Dërguari ﷺ tha: ‘Amër ibën Luhaj ibën Kamaa ibën Hindifi është babai i Huzasë.’ Pastaj përmend historinë e Seid ibën el Musejjibit për behiren, saiben, uesilen dhe hamin. Për prejardhjen e Amrit, sjelljen e idhujve prej tij në Mekë dhe shpjegimin e tyre, shih Fet’h el Bari, 6/453–454.

    Kthehu te teksti ↑
  152. Ai është Hisham ibën Muhamed ibën es Saib el Kelbiu. Kështu është në El Esnam, f.6, botimi Dar el Kutub el Misrijje.

    Kthehu te teksti ↑
  153. Në El Esnam është një variant që e shpreh: ‘E mbushën dhe morën pushtetin mbi të e u bënë shumë.’

    Kthehu te teksti ↑
  154. Në El Esnam është: ‘Ajo që u hapi rrugën adhurimit të idhujve.’

    Kthehu te teksti ↑
  155. Në El Esnam është: ‘Nga dashuria për të dhe malli për Haremin e tij.’

    Kthehu te teksti ↑
  156. Në El Esnam është një lidhje tjetër e fjalëve, që e çon shprehjen tek adhurimi i asaj që u pëlqeu.

    Kthehu te teksti ↑
  157. Në El Esnam është ‘istathxhu’, e shpjeguar në shënim si ‘i nxorrën’.

    Kthehu te teksti ↑
  158. Pjesa mes kllapave është shtesë prej Kitab el Esnam.

    Kthehu te teksti ↑
  159. ‘El hamme’, me h të hapur dhe m të dyfishuar, do të thotë çdo burim me ujë të nxehtë që del nga toka dhe me të cilin kërkohet shërim. Në Belka ka një vend me këtë emër, në të njëjtën peshë si ‘xhuhejne’.

    Kthehu te teksti ↑
  160. Këtu mbaron fjala e Hisham el Kelbiut në El Esnam.

    Kthehu te teksti ↑
  161. Shtesa është nga El Esnam.

    Kthehu te teksti ↑
  162. Shtesa është nga Kitab el Esnam.

    Kthehu te teksti ↑
  163. Hisham el Kelbiu thotë në El Esnam: ‘Kurejshët dhe të gjithë arabët e madhëronin Menatin. Kjo vazhdoi derisa i Dërguari ﷺ doli nga Medinia në vitin 8 hixhri, kur Allahu ia hapi Mekën. Pasi kishte udhëtuar katër ose pesë net nga Medina, dërgoi Aliun tek ai. Aliu e rrënoi, mori çfarë kishte aty dhe ia solli Profetit ﷺ. Ndër to ishin dy shpata që El Harith ibën Ebi Shemr el Ghassaniu, mbreti i Ghassanit, ia kishte dhuruar: njëra quhej Mihdhem dhe tjetra Resub. El Harith ibën Dhalim i përmendi në poezinë e tij:

    Mbi të dyja janë dy parzmore hekuri, të prera nga shpatat: Mihdhem dhe Resub.

    Profeti ﷺ ia dhuroi të dyja Aliut. Është thënë se Aliu i gjeti ato te idhulli Fuls, të cilin Profeti ﷺ e dërgoi ta rrënonte.’

    Kthehu te teksti ↑
  164. Hishami thotë: ‘Ai është Lati që Allahu e përmend në Kuran: A e keni parë Latën dhe Uzzën? [En Nexhm, 19]..’ Amër ibën el Xhuajdi thotë:

    E lashë pas lidhjen time me Latin; kështu mbetet ai që është i qëndrueshëm.

    El Mutelemmisi, duke e satirizuar Amër ibën Hindin, thotë:

    Më dëbove nga frika e satirës; por Latin dhe idhujt nuk i lë pas.

    Domethënë, nuk i frikësohesh.

    Kthehu te teksti ↑
  165. [Shënim i botuesit arabisht] Hishami ka përcjellë se Sheddad ibën Arid el Xhushemiu tha, kur ajo u dogj: “Mos e ndihmoni Latin, sepse Allahu do ta shkatërrojë. Si do ta ndihmonit atë që nuk e ndihmon dot veten? Ajo që u dogj me zjarr e mori flakë, pa luftuar pranë gurëve të saj, shkoi dëm. Kur i Dërguari të zbresë në vendbanimin tuaj, do të largohet pa mbetur aty njeri.” Aus ibën Haxheri thotë: “Për Latin, Uzzanë dhe këdo që ndjek fenë e tyre, si edhe për Allahun: Allahu është më i madhi prej tyre.”

    Kthehu te teksti ↑
  166. [Shënim i botuesit arabisht] Hishami thotë: “Arabët përdornin emrat Zejd Menat dhe Abd Menat. Temimi quhej Zejd Menat ibën Murr ibën Udd ibën Tabiha, ndërsa Kurejshët përdornin emrin Abd Menat ibën Kinane. Për Latin përdornin emrin Tejm el Lat ibën Rufeide ibën Theur ibën Kelb; Zejd el Lat ibën Rufeide ibën Theur ibën Kelb; si edhe Tejm el Lat ibën en Nemir ibën Kasit. Për Uzzanë përdornin emrin Abd el Uzza ibën Ka’b ibën Sa’d ibën Zejd Menat ibën Temim. Ajo është më e vonshmja prej këtyre tri perëndive. Ndër emrat më të vjetër që përdornin arabët ishte Abd el Uzza.”

    Kthehu te teksti ↑
  167. [Shënim i botuesit arabisht] Shtesë nga libri El Asnam.

    Kthehu te teksti ↑
  168. [Shënim i botuesit arabisht] Hishami thotë: “Arabët dhe Kurejshët e quanin fëmijën Abd el Uzza. Ajo ishte idhulli më i madh për Kurejshët. E vizitonin, i sillnin dhurata dhe bënin kurbane pranë saj. Kurejshët i kishin caktuar një vend të shenjtë në luginën Hurad, të quajtur Sukam, duke e vënë përballë vendit të shenjtë të Qabesë. Kishte një vend therjeje, El Ghabghab, ku thernin dhuratat e saj.” Ai përmend vargje të Ebu Hirash el Hudheliut për këtë vend dhe vargje të Nehike el Fezariut, jo të Ibën Mun’idh el Huzaiut. Thotë: “Kurejshët e madhëronin më shumë se të tjerët.” Zejd ibën Amër ibën Nufejli, që në xhahilije iu përkushtua njësimit e la adhurimin e saj dhe të idhujve të tjerë, thotë: “E lashë Latin dhe Uzzanë të dyja; kështu vepron njeriu i fortë e i durueshëm. Nuk adhuroj Uzzanë, as dy bijat e saj, as i vizitoj dy idhujt e Benu Amrit. Nuk adhuroj Hubelin, që ishte zot për ne dikur, kur mendja ime ishte e vogël.” Kujdestarët e Uzzasë ishin Benu Shejban ibën Xhabir ibën Murra, prej Benu Sulejmit. I fundit ishte Dubejje ibën Harmi. Hishami përmend vargje të Ebu Hirash el Hudheliut për të dhe se Benu Sulejmi e ruajtën kujdestarinë deri në ardhjen e Profetit ﷺ, i cili i qortoi idhujt dhe ua ndaloi adhurimin. Ai përmend edhe se Ebu Uhejha — Seid ibën el Asi ibën Umejje ibën Abd Shems — kur po vdiste qante. Ebu Lehebi shkoi ta vizitonte dhe e pyeti përse qante: a nga vdekja e pashmangshme apo nga fëmijët që do të mbeteshin? Ai tha: “Jo; kam frikë se Uzzaja nuk do të adhurohet më pas meje.” Ebu Lehebi i tha se ajo nuk ishte adhuruar vetëm sa ishte ai gjallë dhe nuk do të braktisej pas vdekjes së tij. Ai u qetësua dhe tha: “Tani e di se kam një pasardhës!” U kënaq me zellin e tij për adhurimin e saj. Pastaj Hishami përcjell dërgimin e Halid ibën Uelidit nga Profeti ﷺ, vrasjen e kujdestarit Dubejje dhe të Amrit, babait të Hirash el Hudheliut, në ditën e shkatërrimit të saj, si dhe hollësi të tjera të rrëfimit.

    Kthehu te teksti ↑
  169. [Shënim i botuesit arabisht] Shtesë nga libri El Asnam.

    Kthehu te teksti ↑
  170. [Shënim i botuesit arabisht] Hisham Ebu Mundhiri thotë: “Kurejshët nuk i madhëronin idhujt aq sa arabët e tjerë, përveç Uzzasë e pastaj Latit e Menatit. Uzzanë e veçonin me vizita e dhurata, sepse e kishin afër. Thekifi e veçonte Latin, siç Kurejshët veçonin Uzzanë; Eusi dhe Hazrexhi veçonin Menatin siç bënin këta të tjerët. Por të gjithë e madhëronin Uzzanë.”

    Kthehu te teksti ↑
  171. [Shënim i botuesit arabisht] Shtesë nga libri El Asnam.

    Kthehu te teksti ↑
  172. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Asnam vendi përmendet si Tebale, ndërmjet Mekës dhe Jemenit.

    Kthehu te teksti ↑
  173. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Asnam përmendet se i Dërguari ﷺ i tha Xheririt, kur erdhi tek ai pasi u bë musliman: “O Xherir, a nuk më çliron nga Dhul Halesa?” Xheriri tha: “Po.” E dërgoi atje dhe ai doli derisa mbërriti te Ahmesi i Bexhiles e shkoi me ta drejt saj.

    Kthehu te teksti ↑
  174. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Asnam thuhet: “Vrau njëqind burra nga Bahilja, shumicën e Hath’amit dhe dyqind burra nga Benu Kuhafe ibën Amir ibën Hath’am. I mundi dhe i detyroi të tërhiqeshin.”

    Kthehu te teksti ↑
  175. [Shënim i botuesit arabisht] Hishami thotë se u është përcjellë se i Dërguari ﷺ tha: “Nuk do të vijë Ora derisa vithet e grave të Deusit të lëvizin sërish rreth Dhul Halesës, duke e adhuruar siç e adhuronin.”

    Kthehu te teksti ↑
  176. [Shënim i botuesit arabisht] Hishami thotë: “Kujdestari i Nuhmit ishte një burrë i quajtur Huzai ibën Abd Nuhm, prej Muzejnës. Kur dëgjoi për Profetin ﷺ, shkoi te idhulli, e theu dhe tha: ‘Shkova te Nuhmi t’i therja një dash, siç bëja për të. Por, kur e peshoi mendja ime, i thashë vetes: A është ky një zot që as mendjen nuk e ka? Refuzova; feja ime sot është feja e Muhamedit, Zotit të qiellit, të Madhërishmit, Dhuruesit.’ Pastaj shkoi te Profeti ﷺ, pranoi Islamin dhe u bë shkak që ta pranonte edhe fisi i tij, Muzejna.”

    Kthehu te teksti ↑
  177. [Shënim i botuesit arabisht] Emri El Fuls jepet me fet’ha te fa-ja dhe sukun te lami; botimi i El Asnam që është përgatitur nga El Mazini e shënon me damme te fa-ja. Ibën Durejdi, në El Xhemhera, e jep me kesra te fa-ja; tek Et Tixh transmetohen dy shqiptimet e para dhe lami pa zanore. Hisham Ebu Mundhiri thotë: “Ishte një dalje shkëmbore e kuqe në mes të malit të tyre, Exhe’, në formën e njeriut. E adhuronin, i sillnin dhurata dhe flijonin pranë tij. Nuk guxonte askush të cenonte diçka që kishte ikur e ishte strehuar aty. Kujdestarët ishin Benu Beulan; Beulani është ai që ia nisi adhurimit të tij. Kujdestari i fundit quhej Sajfi. Ai tha një ditë: ‘I adhuruari ka për të pësuar keq!’ Fuls vazhdoi të adhurohej deri në shfaqjen e ftesës së Profetit ﷺ, i cili dërgoi Ali ibën Ebi Talibin ta rrënonte.” Për Su’ajrin, Hishami përcjell vargje të Xha’fer ibën Ebi el Xhulas el Kelbiut për një deve që kaloi e trembur pranë tij; Vargjet përshkruajnë se ajo kaloi e trembur pranë Su’ajrit, ndërsa bijtë e tij ishin përreth, dhe se njerëzit qëndronin të përkulur pranë tij pa i ngritur kokat. Ebu Mundhiri shpjegon se aty pa njerëz që silleshin rreth idhullit.

    Kthehu te teksti ↑
  178. [Shënim i botuesit arabisht] Teksti i El Asnam ka “Am Enes”, me shënimin se ai i përkiste Haulanit në tokën e Shamit. Në kopjen turke, ky emër është shënuar me zanore si “Um Enes”; studiuesi Ahmed Zeki Pasha e ka parapëlqyer këtë lexim. Në fund të indeksit të Sires të Ibën Hishamit ai thotë se nuk e gjeti emrin “Am Enes” në librat e gjuhës që pati në dorë. Ibën Kethiri, në El Bidaje ue en Nihaje, 3/196, duke përcjellë nga Ibën Is’haku, e përmend si “Dhu Enes”.

    Kthehu te teksti ↑
  179. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Asnam gjendet fjala “ixhmal” — deve. Po aty thuhet se Milkan dhe Melkan janë njësoj si Maxhid dhe Mexhid. Idhulli ndodhej në bregdetin e Xhides, në atë anë. “Ibel muebbela” janë deve të lëna të egra në kullotë, që nuk janë kalëruar.

    Kthehu te teksti ↑
  180. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Asnam shprehja është: “Allahu mos të bekoftë! M’i trembe devetë!”

    Kthehu te teksti ↑
  181. [Shënim i botuesit arabisht] El Xhemuh shqiptohet me xhim me fet’ha dhe mim me damme. Ai ishte biri i El Xhemuh ibën Zejd ibën Haram ibën Ka’b ibën Seleme el Ensari es Selemi. El Kelbiu thotë se Amër ibën el Xhemuhu ishte i fundit prej ensarëve që pranoi Islamin. Në El Ma’rife, Ibën Abdil Berri përcjell nga Xhabiri se Profeti ﷺ i pyeti: “Kush është zotëria juaj, o Benu Seleme?” Ata përmendën El Xhedd ibën Kajsin, por e përshkruan si koprrac. Ai tha: “E çfarë sëmundjeje ka më të rëndë se koprracia?! Zotëria juaj është Amër ibën el Xhemuhu.” Ahmedi transmeton nga Katade, nga Enesi, se Amri i tha Profetit ﷺ: “A do të më shohësh të eci në Xhenet me këtë këmbë të shëndoshë?” Ai ishte i çalë. Profeti ﷺ i tha: “Po.” Ibën Hishami përcjell se, kur u vra në Uhud bashkë me të vëllanë dhe djalin e vëllait, Profeti ﷺ i tha: “Po të shoh të ecësh në Xhenet me këmbën tënde të shëndoshë.”

    Kthehu te teksti ↑
  182. [Shënim i botuesit arabisht] Shtesë nga Ibën Hishami dhe El Bidaje ue en Nihaje e Ibën Kethirit. Muadh ibën Amër ibën el Xhemuhu mori pjesë në Akabenë e dytë dhe në Bedër; jetoi deri në hilafetin e Uthmanit. [Ky shënim i botuesit i referohet Muadhit, jo babait të tij Amër ibën el Xhemuhut, i cili u vra në Uhud.]

    Kthehu te teksti ↑
  183. [Shënim i botuesit arabisht] Hishami thotë në El Asnam: “Benu el Harith ibën Ka’bi kishin në Nexhran një Qabe që e madhëronin. Ajo është ajo që El A’sha e përmend: ‘Qabja e Nexhranit është një detyrim për ty, derisa të ndalesh te portat e saj.’” Ata kishin edhe një Qabe tjetër në Sindad, ndërmjet Kufes e Basrës. Ajo ishte një kështjellë, të cilën El Esued ibën Ja’furi e përmend: “Banorët e El Haurnakut, Es Sedirit, Barikut dhe të kështjellës me ballkone në Sindad.” Jakuti thotë gjithashtu se arabët shkonin për pelegrinazh te kjo kështjellë e Sindadit. Hishami thotë se Ebrehe el Eshremi ndërtoi në Sana një kishë që e quajti El Kullejs — me kaf me damme dhe lam me kesra — dhe se e bëri të bukur me mermer e ar. I shkroi mbretit të Abisinisë: “Të kam ndërtuar një kishë siç askush nuk ka ndërtuar. Nuk do t’i lë arabët derisa t’ua kthej pelegrinazhin nga Shtëpia për të cilën përpiqen drejt saj.” Këtë e mori vesh një nga En Nesee — prej Benu Fukajmit — dhe dërgoi dy burra nga populli i vet, duke i urdhëruar të hynin fshehtas e të kryenin nevojën aty. Ata vepruan kështu dhe Ebrehe u zemërua. Tha: “Kush pati guxim ta bënte këtë?” I thanë: “Disa nga njerëzit e Qabesë.” U zemërua dhe ndodhi ngjarja e Elefantit dhe e abisinasve, ashtu siç dihet. Es Suhejliu, në Er Raud el Unuf, përmend këtë kishë, zbukurimin e saj madhështor dhe se brenda kishte idhuj prej druri: mes tyre Suuai, në formën e gruas, me një gjatësi prej gjashtëdhjetë krahësh. Kur El Abbas ibën er Rebiu ishte qeveritar në emër të El Mensurit mbi njerëzit që vinin për haxh, e rrënoi atë, i mori pasuritë dhe gjërat e vlefshme e të çmuara që kishte brenda.

    Kthehu te teksti ↑
  184. [Shënim i botuesit arabisht] Hishami thotë se, megjithatë, ata e njihnin epërsinë e Qabesë mbi të tjerat: shkonin tek ajo për pelegrinazh të madh e të vogël. Adhurimi i gurëve që bënin gjatë udhëtimeve ishte ndjekje e asaj që bënin pranë Qabesë dhe shprehje e lidhjes së tyre me të. Pranë idhujve thernin dele e deve; therjen pranë idhujve e quanin “atër”, ndërsa kafshët e therura aty “atire”.

    Kthehu te teksti ↑
  185. [Shënim i botuesit arabisht] Ebu Rexha el Utaridiu quhej Imran ibën Milhan; është thënë edhe se ishte Abdullah et Tejmimi. Ai jetoi në xhahilije e në Islam. Pranoi Islamin gjatë jetës së Profetit ﷺ, por nuk e pa atë; e pranoi para Çlirimit. Numërohet ndër të mëdhenjtë e tabiinëve dhe transmetoi shumë nga Umeri, Aliu, Ibën Abasi e të tjerë. Vdiq më 105; është thënë edhe më 107.

    Kthehu te teksti ↑
  186. [Shënim i botuesit arabisht] Ebu Uthman en Nehdiu quhej Abdurrahman ibën Mull; Nehdi është fis i Kudaasë. Pranoi Islamin në kohën e Profetit ﷺ, por nuk e pa. Ua dha zekatin mbledhësve të Profetit ﷺ tri herë. Erdhi në Medinë gjatë kohës së Umerit dhe mori pjesë në shumë çlirime, ndër to Kadisija, Xhelula, Tusteri, Nehauendi, Azerbajxhani, Mehrani dhe Jermuku. Ai ka thënë: “Në xhahilije adhuronim një idhull që e quanin Jeghuth; ishte prej plumbi, në formën e gruas. E bartnim mbi një deve. Nëse shihnim një gur më të bukur, e linim atë e merrnim gurin tjetër. Kur binte nga deveja, thoshim: Zoti juaj ra, kërkoni një gur tjetër! Kështu vazhduam derisa u dërgua Islami.” Transmetoi nga Umeri, Aliu, Ibën Mesudi, Ubej ibën Ka’bi e të tjerë. Vdiq në ditët e El Xhemaxhimit.

    Kthehu te teksti ↑
  187. [Shënim i botuesit arabisht] Sijje e harkut është skaji i tij, në të cilin përkulet. Harku ka dy skaje të tilla.

    Kthehu te teksti ↑
  188. [Shënim i botuesit arabisht] E transmetojnë Buhariu dhe Muslimi nga Aishja e Ebu Hurejra; Ahmedi dhe autorët e Suneneve nga Ibën Abasi; Ahmedi nga Ibën Mesudi dhe Zejd ibën Thabiti. Këto hadithe janë përmendur në vëllimin I, f. 185 e më pas.

    Kthehu te teksti ↑
  189. [Shënim i botuesit arabisht] Shih El En’am, 74–83, dhe El Enbija, 51–71.

    Kthehu te teksti ↑
  190. [Shënim i botuesit arabisht] E transmetojnë imam Ahmedi, Muslimi dhe Ebu Davudi nga Amër ibën Abese. Ai tha: “O i Dërguar i Allahut, më trego për namazin!” Ai tha: “Fale namazin e sabahut; pastaj përmbahu nga namazi derisa të lindë e të ngrihet dielli, sepse ai lind mes dy brirëve të shejtanit dhe në atë kohë mosbesimtarët i bëjnë sexhde. Pastaj falu, sepse namazi është i dëshmuar dhe i pranishëm, derisa hija të jetë përballë shtizës. Atëherë përmbahu nga namazi, sepse në atë kohë ndizet Xhehenemi. Kur hija të zgjatet, falu, sepse namazi është i dëshmuar dhe i pranishëm, derisa të falësh ikindinë. Pastaj përmbahu nga namazi derisa të perëndojë dielli, sepse ai perëndon mes dy brirëve të shejtanit dhe në atë kohë mosbesimtarët i bëjnë sexhde.”

    Kthehu te teksti ↑
  191. [Shënim i botuesit arabisht] Është Fahru er Razi. Dorëshkrime të librit ruhen në bibliotekën publike të Egjiptit, Dar el Kutub el Misrijje.

    Kthehu te teksti ↑
  192. [Shënim i botuesit arabisht] E transmetojnë imam Ahmedi dhe Buhariu, në tefsirin e sures El Haxh, nga Ebu Seid el Hudriu; Buhariu e sjell edhe në Er Rikak, te kapitulli për ajetin “Dridhja e Orës është një gjë e madhe”. Muslimi dhe Tirmidhiu e transmetojnë nga Ebu Hurejra. Ahmedi dhe Nesaiu e transmetojnë nga Imran ibën Husajni e Enesi. Shih Tefsirin e Ibën Kethirit, 3/209, te shpjegimi i fillimit të sures El Haxh.

    Kthehu te teksti ↑
  193. [Shënim i botuesit arabisht] Ibën Kethiri, duke shpjeguar ajetin Prandaj, mos i bëni shokë Allahut, duke qenë se e dini. [El Bekare, 22 — pjesë e ajetit]., thotë se Sufjani transmeton nga Sa’di, nga El Exhleh ibën Abdullahu el Kindi, nga Jezid ibën el Esam, nga Ibën Abasi: një burrë i tha Profetit ﷺ: “Çfarë dëshiron Allahu dhe ti!” Ai tha: “A më bëre të barabartë me Allahun?! Thuaj: Çfarë dëshiron vetëm Allahu!” E transmetojnë edhe Ibën Merdeuejhi, Nesaiu dhe Ibën Maxhe.

    Kthehu te teksti ↑
  194. [Shënim i botuesit arabisht] Ky varg është nga një poezi me të cilën Xherir ibën Atijje satirizoi Tejm ibën Adijjin, fisin e Umer ibën el Lexhe’it, i cili e satirizonte atë. Poezia nis: “A i vizitove banorët e Dhu Shuhudit, apo mbete i mallëngjyer, me një hidhërim që kthehet?” Në të Xheriri thotë: “O Tejm, Tejmi i Adijjit! Ju nuk keni baba! Askush tjetër mos të bjerë në këtë gjendje poshtërsie!”

    Kthehu te teksti ↑
  195. [Shënim i botuesit arabisht] Përkundrazi, e kanë bërë këtë. Idhujtarët e krahasuan Allahun e Lartësuar me mbretërit e krijesave dhe me prijësit e tyre, te të cilët nuk arrin askush veç përmes të afërmve, ndërmjetësve dhe mbrojtësve. Menduan se të afërmit e tyre qëndronin mes tyre dhe Allahut për t’u kryer nevojat, për t’ua mbrojtur interesat, për t’u sjellë dobi e për t’u ndërmjetësuar. Thanë se këta janë ndërmjetësit e tyre tek Allahu dhe se i afrojnë tek Ai. I Lartësuari ua hodhi poshtë këtë, sepse e di gjendjen e çdo robi, ndërsa mbretërit nuk e dinë gjendjen e nënshtetasve pa ua treguar dikush. Ai thotë: Pra, mos krahasoni asgjë me Allahun! [En Nahl, 74 — pjesë e ajetit].. I dëlirësuar e i lartësuar është Allahu nga kjo! [Ky është kundërshtimi dhe sqarimi i botuesit ndaj pohimit të autorit në tekst.]

    Kthehu te teksti ↑
  196. [Shënim i botuesit arabisht] Ebu Davudi transmeton me zinxhir të saktë nga Enes ibën Maliku se Profeti ﷺ tha: “Nuk i takon njeriut t’i bëjë sexhde një njeriu tjetër. Sikur t’i takonte një njeriu t’i bënte sexhde një tjetri, do ta urdhëroja gruan t’i bënte sexhde burrit, për shkak të së drejtës së madhe që ai ka mbi të.” Hadithi vazhdon më gjatë. Ebu Davudi e transmeton edhe nga Kajs ibën Sa’di. Ibën Maxhe dhe Ibën Hibbani e transmetojnë nga Ibën Ebi Eufa, në rrëfimin kur Muadhi u kthye nga Shami dhe i bëri sexhde Profetit ﷺ, pasi kishte parë banorët e Shamit t’u bënin sexhde krerëve fetarë e prijësve të tyre.

    Kthehu te teksti ↑
  197. [Shënim i botuesit arabisht] Buhariu, Muslimi e të tjerë transmetojnë nga Ibën Umeri se Profeti ﷺ e dëgjoi Umerin të betohej për babanë e vet dhe tha: “Allahu ju ndalon të betoheni për etërit tuaj. Kush betohet, le të betohet për Allahun ose të heshtë!” Ebu Davudi, Tirmidhiu dhe Hakimi — i cili e quajti të saktë — transmetojnë nga Ibën Umeri se Profeti ﷺ tha: “Kush betohet për dikë tjetër përveç Allahut, ka bërë kufër”; në një transmetim: “ka bërë shirk”.

    Kthehu te teksti ↑
  198. [Shënim i botuesit arabisht] Shih hadithet për këtë në vëllimin I, f. 189 e më pas.

    Kthehu te teksti ↑
  199. [Shënim i botuesit arabisht] Shih vëllimin I, f. 185.

    Kthehu te teksti ↑
  200. [Shënim i botuesit arabisht] Në Tarihun e Taberiut, 1/282, thuhet se ai iku nga babai i tij, Ademi, drejt Jemenit.

    Kthehu te teksti ↑
  201. [Shënim i botuesit arabisht] Mes’udiu, në Muruxh edh Dheheb, ka një kapitull për faltoret e zjarrit e të tjera, 2/147. Ai thotë: “Disa faltore zjarri i ngritën mbretërit e hershëm dhe të tjerat mbretërit e mëvonshëm. I pari që iu kushtua kësaj ishte Afriduni. Gjeti një zjarr që njerëzit e madhëronin dhe përmbushnin nevoja përmes tij. E pa si sprovë, u ngrit kundër adhuruesve të tij dhe e ktheu atë që i ishte kushtuar në tempuj e ndërmjetës midis tyre dhe Krijuesit, njësoj si idhujt e tjerë. E bënë këtë sepse menduan se zjarri dhe drita janë të kundërta me kafshët: zjarri djeg, kurse me dritën gjallesat fitojnë jetë e zhvillim. Zjarri e than njomësinë dhe shpejt e shpërbën atë; bën edhe gjëra të tjera që dihen për mineralet, bimët e kafshët. Errësira është e kundërta e dritës: ajo i pengon shqisat të përparojnë drejt asaj që njohin e shohin, ndërsa drita ua ndihmon veprimin. Kështu e quajtën dritën parimin e të mirës dhe errësirën parimin e të keqes.” Ai përmend udhëtimin e Afridunit në Horasan dhe ngritjen e një faltoreje në Tus. Pastaj përmend faltoret e zjarrit, themeluesit e tyre dhe adhurimin, tempujt e shumë mite të lidhura me to. Kthehu te ai nëse dëshiron.

    Kthehu te teksti ↑
  202. [Shënim i botuesit arabisht] Të tillë janë ata — e Allahu e di më së miri — që thanë se Allahu e krijoi Veten nga djersa e një kali. I dëlirësuar dhe shumë i lartësuar është Ai nga kjo! Pastaj e mbështesin këtë në një thënie të atribuar Profetit ﷺ, ndonëse i Dërguari i Allahut është i pastër nga fjalët e këtyre gënjeshtarëve të paturpshëm. Janë ata dhe të ngjashmit me ta, të cilëve Allahu iu kundërvu duke u betuar për kuajt që vrapojnë, në fjalën e Tij: Betohem për kuajt që vrapojnë me frymëmarrje të fortë, [El Adijat, 1]. dhe ajetet pas tij, deri te fundi i sures. Kjo bëhet për t’ua rrëzuar argumentin, për t’ua treguar paaftësinë dhe për t’u thënë se kuajt, të cilëve u atribuojnë fuqi, ua kanë vënë atyre në shërbim Allahu, Bujari dhe Dhuruesi. Kam gjetur te Es Subkiu, në Tabakat esh Shafiijje, një rrëfim që ua atribuon këtyre mashtruesve këtë besim. Por e lashë mënjanë dhe nuk desha ta përlyej me të një libër si ky. Kush dëshiron ta shohë, le të kërkojë tregimin e plakut të shportës në atë libër; do të gjejë çfarë e kënaq. Të tillë janë edhe njerëzit e Mededit që e shenjtërojnë demin. Kërkojnë bekim përmes viçit të Es Sejjid el Bedeuiut, e mbartin me madhështi dhe e madhërojnë. Masa e këtyre njerëzve e të paditurve, madje edhe disa prej atyre që pretendojnë dije e njohje, sillen rreth tij, e vizitojnë dhe bëjnë zotime për të, duke besuar se këto gjëra kanë begati e dhuratë. Kjo gjendet në fshatrat e Egjiptit dhe në shumë vende të tjera islame.

    Kthehu te teksti ↑
  203. [Shënim i botuesit arabisht] Shih vëllimin I, f. 183.

    Kthehu te teksti ↑
  204. [Shënim i botuesit arabisht] Shih vëllimin I, f. 203.

    Kthehu te teksti ↑
  205. [Shënim i botuesit arabisht] Ka lloje magjistarësh që mbajnë hajmali dhe lloje thirrjesh në të cilat përdorin emrat e xhinëve. Disa thërrasin “karinen”, të cilën e quajnë nëna e Iblisit, dhe i djegin lloje temjani. Të tillë janë ata për të cilët shejtanët përfitojnë duke i fryrë magjistarit në fyt: këta e quajtën magjinë e tyre “thirrje të shpirtrave”. Të gjithë këta janë të pabesë dhe imitojnë magjistarët e Faraonit, të cilët kërkonin ta shisnin mohimin dhe gënjeshtrën e tyre duke ia atribuuar Sulejmanit, paqja qoftë mbi të, ose Xha’fer es Sadikut, Allahu qoftë i kënaqur me të, ose të tjerëve që mendonin se i përfaqësonin. Prej tyre janë edhe gënjeshtari Ubejdullah el Mehdi ibën Kaddah dhe të tjerë që u rritën mbi të njëjtën bazë. Prej kësaj është edhe adhurimi i rrobave e leckave të zeza dhe kërkimi i dobisë nga uji i tyre, si edhe thirrjet e shkrimet e pakuptueshme që i emërtojnë me emra të ndryshëm. Xhinët përfitojnë nga këto gjëra të liga, të cilat shumë pretendues të sufizmit i quajnë keramete. Ato janë poshtërime dhe tradhti, sepse janë lojëra të shejtanëve me të cilat i fusin në mëkate, shirk e poshtërsi. Masat i madhërojnë për lajme të vërteta që u japin mbi gjëra që ndodhen në shtëpitë e atyre që i kërkojnë, për sende të humbura e të tjera të ngjashme. Madje disa arrijnë, nga dehja, të besojnë se ka një qenie të adhuruar përveç Allahut të cilën e ndihmojnë shejtanët, se ajo ka arritur një shkallë në të cilën i zbulohet shpirti i fshehur. Kjo gjendet shpesh te këta të paditur që luajnë me fenë. Mos të të mashtrojë dëgjimi apo shikimi i ndonjërit prej tyre që i atribuohet dijes: këta kanë shtuar rrobat e dijes, por nuk kanë mësuar të vërtetën e saj; shembulli i tyre është si gomari që mbart libra.

    Kthehu te teksti ↑
  206. [Shënim i botuesit arabisht] Istimta do të thotë të përfitosh. Secili prej shejtanëve dhe njerëzve shijon tjetrin dhe arrin përmes tij dëshirën e synimin. Shejtani i xhinëve e bën njeriun të bindet, duke e çuar në shirk, mohim e mosbindje; shejtani i njerëzve fiton përmes tij prijësi në këtë botë, ndjekës, bindje ndaj dëshirave të veta, madhërim, nderim, hyrje te njerëzit, përfitime dhe mundësi veprimi në çdo drejtim.

    Kthehu te teksti ↑
  207. [Shënim i botuesit arabisht] Shtesa është nga Tefsiri i Ibën Xheririt, 18/142, botimi El Emirijje.

    Kthehu te teksti ↑
  208. [Shënim i botuesit arabisht] Këta janë mexhusët e Persisë. Ata kanë hollësi të tjera dhe çështjet e tyre rrotullohen rreth dy parimeve: shkakut të përzierjes së dritës me errësirën, që është zanafilla, dhe shkakut të shpëtimit të dritës prej errësirës, që është përfundimi. Drita në persisht quhet Jezdán dhe errësira Ahriman. Shih El Milel ue en Nihal.

    Kthehu te teksti ↑
  209. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Milel ue en Nihal, Shehristani thotë se këto janë doktrinat e manikejve, ndjekësve të Manit, i cili u shfaq në kohën e Shapurit, birit të Ardashirit. E vrau Behrami, biri i Hurmuzit. Kjo ndodhi pas Isait, paqja qoftë mbi të. Fillimisht ishte mexhus dhe shpiku një fe të përzier nga mexhusizmi e krishterimi. Besonte në profetësinë e Mesihut, por mohonte profetësinë e Musait, paqja qoftë mbi ta.

    Kthehu te teksti ↑
  210. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Milel ue en Nihal përmenden edhe kejumarthijtë dhe zeradeshtijtë. Secili grup ka hollësi e fjalë tepër të pamenda e të kota.

    Kthehu te teksti ↑
  211. [Shënim i botuesit arabisht] Mes’udiu thotë: “Zeradeshti, biri i Esbimanit, u shfaq në Azerbajxhan. Ai është mexhusi që solli Librin e njohur si Zimzime te masat; mexhusët e quajnë Bistah. Zeradeshti u solli lajme për gjërat e fshehta dhe për ndodhitë përpara se të ndodhnin, lidhur me mbretëritë e luftërat. Ky Libër rrotullohet mbi gjashtëdhjetë shkronja të shkrimit, pa aq shkronja sa nuk gjenden në gjuhët e tjera. Ka shtjellim të gjatë. Njerëzit e Zoroastrit, me Librin që solli, nuk janë në gjendje t’ia kuptojnë fjalët e synimin. Ai shkroi një shpjegim për ta, të cilin e quajtën Zenda. Pastaj e shpjegoi shpjegimin, duke e quajtur Bazenda. Pas tij, dijetarët e tyre shkruan shpjegime të tjera, e pastaj shpjegime të atyre shpjegimeve. Mbretërit e Persisë vazhduan t’i përmbaheshin këtij Libri deri te Aleksandri, i cili vrau Dara ibën Darën dhe dogji një pjesë të tij. Në kohën e Behram ibën Hurmuzit, nga mbretërit sasanidë, erdhi Mani, i cili pohoi doktrinën e dualizmit. Behrami e vrau dhe ia vari lëkurën te porta e qytetit. Në ditët e Manit u shfaq emri ‘zendeka’, i cili lidhet me Zendën. Kur persët e kuptuan shpjegimin që Zeradeshti i kishte dhënë Librit dhe që e quajti Zenda, ai e quajti shpjegimin e shpjegimit Bazenda. Zendën e kishin si shpjegim të shpalljes fillestare. Në ligjin e tyre, nëse dikush sillte diçka në kundërshtim me shpalljen, por kalonte te shpjegimi i saj, thoshin: ‘Ky është zendi.’ Këtë emër ia jepnin ndjekësit të shpjegimit në kundërshtim me të jashtmen e shpalljes. Kur erdhën arabët, e morën këtë fjalë nga persët dhe e arabizuan si ‘zindik’.” Përshtatur nga Muruxh edh Dheheb, 1/193,212.

    Kthehu te teksti ↑
  212. [Shënim i botuesit arabisht] Është Mezdeku, që u shfaq në ditët e Kubadh ibën Fejruzit, babait të Enushiruanit. I ndalonte njerëzit nga armiqësia e lufta. Meqë kjo, sipas tij, shkaktohej më së shumti prej grave dhe pasurive, i lejoi gratë dhe pasuritë, i hoqi kufijtë dhe i bëri njerëzit pjesëmarrës në to, siç janë në ujë, kullota e zjarr. E vrau Enushiruani, biri i Kubadhit.

    Kthehu te teksti ↑
  213. [Shënim i botuesit arabisht] Hurramijje lidhet me Hurramen, një fshat pers, dhe shqiptohet si “mukarrebetun”. Janë dy grupe: njëri përpara Islamit, që lejoi të ndaluarat dhe bashkëshortet e nënat, pra mezdekijtë; tjetri pas Islamit, ndjekësit e Babekut. Babek el Hurramiu u ngrit në vitin 201 nga koha e abasitëve. Pati shumë pasues, lejoi të gjitha ndalesat dhe vrau shumë muslimanë. El Mu’tesimi dërgoi kundër tij shumë ushtri në luftëra që zgjatën njëzet vjet, deri te ngjarja e El Efshinit në vitin222. El Efshini e mundi, ia shkatërroi ushtrinë dhe Babeku iku; më vonë e zunë rob. Babeku ishte ndër trimat e kohës së vet, përhapi prishje në tokë, shkatërroi të lashtat e pasardhësit dhe sundoi Azerbajxhanin e vende të tjera. Deshi ta hiqte fenë e mexhusëve. Në kohën e tij u shfaq Mazjari, dijetari i fesë mexhuse në Taberistan, prijësi i grupit të dytë të hurramijve. Ai dhe Babeku vepruan në bashkërendim. Kalifi El Mu’tesim ishte shumë i shqetësuar për të dy dhe premtoi një milion dirhemë për secilin që do t’ia sillte. Kur Babeku u soll në Bagdad, u bë tekbir; iu prenë gjymtyrët, u vra dhe koka e tij u var, ndërsa trupi u dogj. Mazjari u soll te El Mu’tesimi në vitin224 dhe u godit me katërqind e pesëdhjetë kamxhikë; vdiq brenda asaj ore nën goditje.

    Kthehu te teksti ↑
  214. [Shënim i botuesit arabisht] El Karamita lidhet me Hamdan ibën el Esh’athin, i njohur si Karmat, sepse ecte me hapa të afërt. Në fillim vepronte në një vendbanim të tokave rurale të Kufes. Ishin një grup batinijsh që në fillim shfaqën shiizëm, pastaj përmes tij kaluan në herezi dhe lejimin e të gjitha ndalesave. U shfaqën në vitin286 përmes Ebu Seid el Hasen ibën Behram el Xhenabiut, sipas fshatit Xhenabe prej të cilit ishte. Shumë njerëz të këqij iu përgjigjën dhe muslimanët patën prej tyre ditë të rënda e të këqija. Sa gjak derdhën e sa ndalesa shkelën! Madje cenuan shenjtërinë e Shtëpisë së Shenjtë. Hynë në Mekë ditën e Tervijes të vitit317, vranë haxhilerët në Shtëpinë e Allahut dhe thërrisnin: “Kush hyn në të është i sigurt!” I prishën vendet e shenjta, i grisën mbulesat e Qabesë, hodhën të vrarët në Zemzem dhe e shkulën Gurin e Zi. E morën në Katif, ku mbeti derisa e riktheu kalifi abasid El Muti’ lil Lah el Fadl ibën el Muktediri.

    Kthehu te teksti ↑
  215. [Shënim i botuesit arabisht] Shejh Shihabudin Ahmed ibën Muhamedi pyeti gjykatësin Shejhul Islam Ibën Tejmije, Allahu i mëshiroftë, për nusajrijtë, të cilët lejojnë verën, besojnë në kalimin e shpirtrave, amshueshmërinë e botës dhe mohojnë ringjalljen, tubimin, Xhenetin dhe Zjarrin në ndonjë jetë tjetër veç kësaj bote. Ata thonë se pesë namazet janë pesë emra: Aliu, Fatimja, Haseni, Husejni dhe Muhsini; agjërimi janë emrat e tridhjetë burrave dhe tridhjetë grave që i numërojnë në librat e tyre, kurse qielli është Ali ibën Ebi Talibi. Ai është imami në tokë dhe hyjnia në qiell. Sipas tyre, urtësia e shfaqjes së hyjnisë me këtë trup është që të shoqërohet me krijesat e tij e të mësojë si ta adhurojnë. Sipas tyre, nusajriu nuk quhet i tillë derisa mësuesi ta fusë në mësimin e tyre, duke e mësuar ta fshehë fenë e vet e të njohë prijësit e saj më të mëdhenj. Nuk e quajnë të saktë këshillimin e një nusajriu ndaj dikujt tjetër, veçse nëse është në fenë e tyre, e njeh zotin dhe imamin që shfaqet në kohë e cikle të ndryshme dhe njeh kalimin e emrit e të kuptimit në çdo kohë. Sipas tyre, zot i njerëzve të parë ishte Ademi; përmendin pastaj Shithin, Ejubin, Jakubin, Jusufin e të tjerë. Për këtë mohim përpiqen të sjellin dëshmi edhe nga Kurani. Pretendojnë se Jakubi ishte “Emri” që tha: Do ta lus Zotin tim që t’ju falë. [Jusuf, 98 — pjesë e ajetit]., kurse Jusufi ishte i Kërkuari që tha: Sot nuk ka qortim për ju. Allahu ju faltë; [Jusuf, 92 — pjesë e ajetit].. Sipas tyre, ai nuk pati nevojë t’i drejtohej dikujt tjetër, sepse e dinte se ishte imami që vepronte. Kështu i rendisin një nga një profetët e të dërguarit deri te i Dërguari i Allahut ﷺ dhe thonë se Muhamedi është “Emri”, ndërsa Aliu “Kuptimi”. E vazhdojnë këtë renditje në çdo kohë e vend. Ndër shprehjet e tyre të mëvonshme është se Aliu është Zoti, Muhamedi është Perdja dhe Selman el Farisiu është Porta. Akuzat e tyre ndaj sahabëve i përsërisin sipas kësaj doktrine. Ajo është një doktrinë e prishur që kthehet në këto rrënjë. Kjo sektë e mallkuar ka shtrirje në shumë fshatra të Shamit dhe atje njihen me këtë doktrinë. Shejhul Islam Ibën Tejmije dha një përgjigje më vete: kjo sektë është më mohuese se hebrenjtë, të krishterët dhe idhujtarët, dënimi i tyre është më i rëndë dhe janë degë e karmatëve mexhusë. Nuk besojnë përveçse në gjëra të tilla dhe nuk i atribuohen Muhamed ibën Numejrit. Shejhul Islami përmend gjithashtu në shumë libra se ismailijtë ndjekin rrugën e nusajrijve e të karmatëve: thonë të njëjtën trini, ia atribuojnë hyjninë Aliut dhe të tjerëve. Ismailijtë sot janë të shumtë në Indi; prijësin e kanë Aga Hanin. Edhe druzët banojnë në malet e druzëve në Sham dhe e hyjnizojnë imamin Hakimi. Të gjithë janë degë të shtetit të sektës ubejdije që u ngrit në Perëndim dhe që sundoi Egjiptin e vende të tjera islame. Aty u shfaqën mohimi, herezia dhe sharja e sahabëve. Këtë e përmendin historianë si Ibën Tagriberdi në En Nuxhum ez Zahire dhe Ibën Kethiri në El Bidaje ue en Nihaje. Shumë prijës e dijetarë kanë shkruar libra për t’i quajtur mohues dhe për t’i shfaqur doktrinat e tyre. Ndër ta është El Bakilaniu, i cili shkroi Keshf el Esrar ue Hetk el Estar. Ibën Kethiri e të tjerë thonë për të: “Janë njerëz që shfaqin rafidizëm dhe fshehin mohimin e plotë.”

    Kthehu te teksti ↑
  216. [Shënim i botuesit arabisht] Mes’udiu thotë në Muruxh edh Dheheb, 2/142, botimi Dar el Uilaje: “Ndër tempujt e sabeanëve janë tempulli i Shkakut të Parë, tempulli i Mendjes, tempulli i Drejtimit dhe tempulli i Formës; të gjithë të rrumbullakët. Tempulli i shpirtit është me formë dhjetëkëndëshi, ai i Saturnit gjashtëkëndësh, ai i Jupiterit trekëndësh, ai i Marsit drejtkëndësh, ai i Diellit katror, ai i Mërkurit një trekëndësh brenda një katrori të gjatë, ai i Venusit një trekëndësh brenda një katrori dhe ai i Hënës tetëkëndësh.” Përmend se, sipas pretendimit të tyre, drejtimet e tyre të adhurimit lidhen me dy parime. Sabeanët pretendojnë se feja e tyre është fe e fituar me përpjekje, kurse njësuesit thonë se e tyrja është natyra e pastër. Ftesa e sabeanëve është drejt fitimit me përpjekje, kurse ftesa e njësuesve drejt natyrës së pastër. Shih te ai.

    Kthehu te teksti ↑
  217. [Shënim i botuesit arabisht] Është Ebu el Hasen Hilal ibën el Muhassin. Lindi në vitin359 dhe vdiq në vitin448. Ishte ndër dijetarët e letrarët e mëdhenj dhe autori i historisë që vijon historinë e Thabit ibën Sinanit. Jeta e tij është përmendur disa herë në fillimin e Tarih el Uuzera të shtypur në Bejrut më1904. Gjyshi i tij ishte Ibrahim es Sabiu, autori i letrave të njohura.

    Kthehu te teksti ↑
  218. [Shënim i botuesit arabisht] E transmetojnë imam Ahmedi dhe Buhariu nga Abdullah ibën Mesudi, Allahu qoftë i kënaqur me të. Robi i drejtë është Lukmani.

    Kthehu te teksti ↑
  219. [Shënim i botuesit arabisht] Dhulkarnejni që Allahu përmend në suren El Kehf nuk quhet Aleksandër. Allahu ia fshehu emrin dhe nuk ka ndonjë hadith të saktë nga Profeti ﷺ që ta mbështesë këtë emërtim. Ajo që ndodhet në librat e historisë, prej të cilëve Ibën Kethiri përmendi shumë në El Bidaje ue en Nihaje, nuk jep ndonjë rrëfim të qëndrueshëm për këtë. Dallimet në emrin e tij janë vetëm rrëfime njerëzish të ndryshëm, të cilat nuk peshojnë. Duket se ishte një nga mbretërit e Jemenit. Mbretërit e tyre njiheshin me emra të tillë si Dhu Nuas, Dhu Jezen e Dhu el Ektaf. “Karn” në gjuhë do të thotë tufë floku; ky përdorim ka mbetur i njohur ndër jemenasit edhe për gratë që i ndajnë flokët në gërsheta. Ndoshta ai kishte flokë të gjatë dhe u njoh për to.

    Kthehu te teksti ↑
  220. [Shënim i botuesit arabisht] E njohura në librat e historisë është se mes Aleksandrit, birit të Filipit, dhe Mesihut, paqja qoftë mbi të, kishte treqind vjet. Këtë e përmend vetë autori, Allahu e mëshiroftë, në një vend tjetër të këtij libri.

    Kthehu te teksti ↑
  221. [Shënim i botuesit arabisht] Në dy botimet ishte: “Ai, Qenia, jeta dhe të folurit janë nga substanca e Tij.” Është një gabim i dukshëm.

    Kthehu te teksti ↑
  222. [Shënim i botuesit arabisht] Ky është El Mensur Ebu Ali ibën el Aziz bi Lah Nizar ibën el Muizz li Dinil Lah el Ubejdiu, një nga kalifët e pabesë, rafidij, batinij në Egjipt. Ai e pretendoi hyjninë dhe vrau dijetarë pa numër. Në xhami e vende tubimi shkroi sharje kundër Ebu Bekrit, Umerit, Uthmanit, Aishes dhe një grupi sahabësh, Allahu qoftë i kënaqur me ta. Mallkimi i Allahut qoftë mbi të, mbi pasuesit dhe grupin e tij! Druzët që janë në malet e Libanit dhe ismailijtë në Indi janë ata që e adhurojnë.

    Kthehu te teksti ↑
  223. [Shënim i botuesit arabisht] Është i fundit i kalifëve abasitë, El Musta’sim bi Lah. E vranë tatarët që hynë në Bagdad në vitin656. Ministri i El Musta’simit ishte Ibn el Alkamijiu, të cilin botuesi e quan të mallkuar e të pabesë. Përkrahësi i mohimit e i herezisë, Tusi, ishte gjykatësi dhe këshilltari i tatarëve. Nga vrasja e tatarëve në Bagdad — derdhja e gjakut, shkelja e ndalesave dhe goditja e Islamit e muslimanëve — ndodhën gjëra të padëgjuara më parë dhe që nuk do të përsëriten kurrë. Mallkimi i Allahut, engjëjve dhe i të gjithë njerëzve qoftë mbi të dy dhe mbi ata që i përkrahin!

    Kthehu te teksti ↑
  224. [Shënim i botuesit arabisht] Në dorëshkrim është: “përveç Tij”.

    Kthehu te teksti ↑
  225. [Shënim i botuesit arabisht] Ubejdijve iu fut emri “fatimij”. Gjyshi i tyre që hyri në Perëndim dhe shfaqi thirrjen e tyre ishte Seid ibën el Husejni, i cili u quajt Ubejdullah el Mehdi. Disa historianë i japin emrin Seid. E ëma ishte çifute dhe i ati farkëtar në Selemiye. Ky Seid pretendoi se ishte biri i El Husejn ibën Ahmed ibën Abdullah ibën Mejmun el Kaddahut. Gjykatësi Ebu Bekr el Bakilani tha se Abdullah el Kaddahu, gjyshi i Ubejdullahut, ishte mexhus. Ai hyri në Perëndim dhe pretendoi se ishte alevi; asnjë dijetar i prejardhjeve nuk e njihte këtë. Ishte heretik batini që përpiqej ta zhdukte Islamin, të shfaroste dijetarë e juristë dhe të ishte i vetmi që mbetej në tokë. Pasardhësit vazhduan rrugën e tij: lejuan verën dhe marrëdhëniet e ndaluara, përhapën rafidizmin dhe prishën besimin e grupeve ndër banorët e maleve të Shamit, si nusajrijtë e druzët. Kaddahu ishte kaq gënjeshtar sa u bë shembull për gënjeshtrën. Ai është zanafilla e thirrësve të karmatëve. Nga En Nuxhum ez Zahire, 4/75–76.

    Kthehu te teksti ↑
  226. [Shënim i botuesit arabisht] Patriarku quhej Pjetri. E vrau Diokleciani. Para se të vdiste, porositi nxënësit e tij Akilën dhe Aleksandrin të ruheshin nga Ariusi dhe ta largonin. U tha: “Mesihu e ka mallkuar Ariusin, prandaj ruajuni ta pranoni. E pashë Mesihun në gjumë me rrobën të çarë dhe e pyeta: O zotëria im, kush ta çau rrobën? Tha: Ariusi! Prandaj mos e pranoni dhe mos e lini të hyjë në kishë me ju!” Dy vjet pas vrasjes së Pjetrit, Akila u bë patriark i Aleksandrisë, qëndroi gjashtë muaj dhe vdiq. Akila e kishte pranuar Ariusin në kishë dhe e kishte bërë meshtar. Në vitin e pestë të mbretërimit të Konstandinit, Aleksandri u bë patriark i Aleksandrisë; ia ndaloi Ariusit hyrjen në kishë dhe e mallkoi. Tha se Ariusi ishte i mallkuar sepse patriarku Pjetër e kishte mallkuar. Nga El Xheuab es Sahih i Ibën Tejmijes, sipas librit Nadhm el Xheuher të Sa’id ibën el Bitrikut, patriark i Aleksandrisë.

    Kthehu te teksti ↑
  227. [Shënim i botuesit arabisht] Shtesë nga El Xheuab es Sahih.

    Kthehu te teksti ↑
  228. [Shënim i botuesit arabisht] Kështu është në dy botimet. Në El Xheuab es Sahih gjendet: “ka më shumë përparësi se adhurimi i Atit që nuk është krijues”. Ndoshta në të dy shprehjet ka shtrembërim e mangësi. E drejta do të ishte: “ka më shumë përparësi se adhurimi i Atit që nuk na ka krijuar dhe nuk është i krijuar”.

    Kthehu te teksti ↑
  229. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih shtohet: “Mes tyre pati edhe shumë pyetje të tjera.”

    Kthehu te teksti ↑
  230. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih është: “të hartojmë një Besore, ta qartësojmë fenë dhe ta përjashtojmë Ariusin”.

    Kthehu te teksti ↑
  231. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih thuhet se disa prej tyre thoshin se Mesihu dhe nëna e tij ishin dy zota përveç Allahut; këta quheshin merjemij. Disa thoshin se Mesihu lindi prej Atit si një flakë që ndahet nga një flakë tjetër, pa i munguar asgjë të parës; kjo ishte fjala e Sabeliusit dhe pasuesve të tij. Disa thoshin se Merjemja nuk e mbajti nëntë muaj, por se kaloi nëpër të siç kalon uji nëpër ulluk; Fjala e Allahut hyri nga veshi e doli nga vendi ku del fëmija. Kjo ishte fjala e Iliasit dhe pasuesve të tij. Disa thoshin se Mesihu ishte një njeri i krijuar prej hyjnisë si njëri prej nesh në qenien e vet dhe se fillimi i Birit ishte nga Merjemja. Ai u zgjodh të ishte shpëtimtari i natyrës njerëzore, sepse hiri hyjnor e kishte shoqëruar me dashuri e zgjedhje; prandaj u quajt Biri i Allahut. Disa thoshin: “Allahu është një substancë dhe një hipostazë, që e emërtojmë me tre emra.” Nuk besonin në Fjalën e as në Shpirtin e Shenjtë. Kjo ishte doktrina e Palit të Samosatës, patriarkut të Antiokisë, dhe të pasuesve të tij, të quajtur paulianë. Disa thoshin se ishin tre zota që kanë qenë gjithmonë: i Drejti, i Miri dhe i Drejti ndërmjet tyre. Kjo ishte fjala e Markionit dhe pasuesve të tij; ai pretendoi se ishte kreu i apostujve dhe e mohoi Pjetrin. Disa thoshin: “Zoti ynë është Mesihu.” Kjo ishte fjala e apostullit Pal dhe fjala e treqind e tetëmbëdhjetë peshkopëve.

    Kthehu te teksti ↑
  232. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih shtohet: “U hartuan dyzet libra për zakonet e ligjet, ku përfshihej si duhet të vepronin peshkopët dhe si duhet të vepronte mbreti sipas tyre. Në krye ishte Aleksandri, patriarku i Aleksandrisë.”

    Kthehu te teksti ↑
  233. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih: “Kjo Besore, tradhtia e madhe që quhet Besorja Ortodokse.” Ky kuvend vendosi edhe gjëra të tjera lidhur me të dielën, flijimin e agjërimin dhe ndalimin që peshkopi të martohet me vejushë.

    Kthehu te teksti ↑
  234. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih, duke përcjellë nga Seid ibën Bitriku, ai që i tha këto nuk ishte Ariusi, por një prej ndjekësve të tij, i quajtur Makdonios. Patriarku i Aleksandrisë iu përgjigj dhe ia rrëzoi argumentin. Pasuesit e Makdonios u ngritën dhe e rrahën patriarkun, derisa pothuajse e vranë. E shpëtoi nipi i mbretit, nga motra. Patriarku i Aleksandrisë ia mbathi prej pasuesve të Ariusit dhe shkoi në Bejtul Makdis.

    Kthehu te teksti ↑
  235. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih, Makdoniosi thotë se Ariusi nuk ia atribuoi Mesihut krijimin e gjërave, por se përmes tij u krijuan. Sepse Mesihu është Fjala e Zotit me të cilën Ai krijoi qiejt e Tokën dhe gjithë librat e Tij. Gjërat nuk u krijuan vetvetiu, por me Fjalën. Siç thuhet në Ungjill: “Gjithçka u bë përmes tij dhe pa të nuk u bë asgjë”; dhe: “Në të ishte jeta, kurse jeta ishte drita e njerëzve”; dhe: “Bota u bë përmes tij.” Këto pohime thonë se gjërat u formuan përmes tij, jo se ai ishte krijuesi i tyre. Kjo është fjala e Ariusit. Thuhet se ky kuvend u mbajt në kohën e mbretit Teodos dhe se mendimi i Ariusit e Makdoniosit kishte mbizotëruar mes të krishterëve.

    Kthehu te teksti ↑
  236. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih është Apolinari dhe ndjekësit e tij, sepse ai thoshte se trupi i Mesihut nuk kishte shpirt njerëzor të krijuar, por Shpirtin e Shenjtë. Pohuan se trupi i Mesihut kishte shpirt mendor.

    Kthehu te teksti ↑
  237. [Shënim i botuesit arabisht] Ky kuvend u mbajt në kohën e Teodosit, birit të Konstandinit, dhe të mbretit të Persisë, Jezdegerdit, birit të Behramit. Nestori ishte patriark i Kostandinopojës.

    Kthehu te teksti ↑
  238. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih: “I linduri prej Atit dhe tjetri njeriu i lindur prej Merjemes.”

    Kthehu te teksti ↑
  239. [Shënim i botuesit arabisht] El Xheuab es Sahih thotë: “Kjo është kundër rrugës së arsyetimit. Nestori thoshte se bashkimi është përputhja e dy anëve. Kurse bashkimi i vërtetë është që prej dy natyrave të bëhet një hipostazë e vetme.”

    Kthehu te teksti ↑
  240. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih: “Shumë kohë pas tij e ringjalli Barsuma, mitropoliti i Nisibisit, në kohën e Justinianit, mbretit të romakëve, dhe Kubadh ibën Fejruzit, mbretit të Persisë.”

    Kthehu te teksti ↑
  241. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih shtohet se ishte njëri prej peshkopëve të Lindjes.

    Kthehu te teksti ↑
  242. [Shënim i botuesit arabisht] Buhariu e transmeton në tefsirin e fjalës së të Lartësuarit Ata thanë: “Allahu ka fëmijë!” [El Bekare, 116 — pjesë e ajetit]. nga Ibën Abasi; e transmeton edhe në tefsirin e sures El Ihlas nga Ebu Hurejra. Në hadithin e Ibën Abasit shprehja është: “I dëlirësuar jam Unë nga të marrurit bashkëshorte apo fëmijë”, në vend të shprehjes në hadithin e Ebu Hurejrës: “Unë jam i Vetmi, Es Samed”, e deri në fund.

    Kthehu te teksti ↑
  243. [Shënim i botuesit arabisht] Në një kopje është: “i lidhur nga zverku”.

    Kthehu te teksti ↑
  244. [Shënim i botuesit arabisht] Domethënë ai që e bëri për ta madhëruar.

    Kthehu te teksti ↑
  245. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih, duke përcjellë nga Ibën Bitriku: “Në Aleksandri kishte një tempull të madh, të cilin mbretëresha Kleopatra e kishte ndërtuar në emër të Saturnit. Brenda kishte një idhull bakri që quhej Mikael. Banorët e Aleksandrisë dhe Egjiptit, më dymbëdhjetë të muajit Hatur, që është Tishrini i dytë, i kushtonin atij një festë të madhe dhe sillnin flijime të shumta. Kur Aleksandri u bë patriark, ua ndaloi, duke thënë se idhulli nuk ka as dobi e as dëm. U propozoi që festën e flijimet t’ia kushtonin engjëllit Mikael, që të ndërmjetësonte për ta tek Allahu. Ishte më mirë për ta se ai idhull. Ata e pranuan. E hoqi idhullin, e bëri kryqe dhe tempullin e quajti kisha e Mikaelit, që është Kajserije. Ajo u dogj në kohën e sundimit të Benu el Abbasit mbi Egjipt nga fisnikët që njihen si emirët e Hamzës, kur u ngrit Ali ibën Ishaku. Pasuri e madhe ishte kushtuar për të në të tre krahinat e Egjiptit. Mbi të ishte ngritur një ndërtim i njohur si Melekin.”

    Kthehu te teksti ↑
  246. [Shënim i botuesit arabisht] Në El Xheuab es Sahih, ajo që erdhi në Bejtul Makdis ishte nëna e tij, Helena. Shih këtë rrëfim më gjerë në vëllimin III, f.22 e më pas. Përmendet se në vendin e atij grumbulli mbeturinash ndërtoi një kishë të madhe.

    Kthehu te teksti ↑
  247. [Shënim i botuesit arabisht] Në një kopje është: “treqind e njëzet e tre vjet”.

    Kthehu te teksti ↑
  248. [Shënim i botuesit arabisht] El Arghul, el urghan dhe të ngjashmet janë vegla frymore. I njohin njerëzit e atij arti. Qëllimi është se njerëzit e devijimit e kanë lidhur veten me vegla e muzikë.

    Kthehu te teksti ↑
  249. [Shënim i botuesit arabisht] Kjo është e shumtë në ditët tona. Janë shmangur hapat e njerëzve të devijimit: të masës e të shumicës së elitës, me teprim ndaj të gjallëve e të vdekurve, derisa i kanë ngritur në hyjni. U kanë kushtuar melodi dashurie e nënshtrimi dhe i kanë numëruar ndër zotëruesit e gjithësisë, sikur prej tyre varen shiu, lumenjtë dhe frytet. Kjo është largim nga edukata islame, nga vlerat e njerëzimit dhe nga mbrojtja e Islamit. Feja e ka mallkuar vetë këtë veprim. Ata dhe punët e marrëzitë e tyre janë të pastër nga Islami vetëm në kuptimin se Islami është i pastër prej tyre; Islami nuk ka pjesë në to. Nuk ka fuqi e forcë veçse me Allahun.

    Kthehu te teksti ↑
  250. [Shënim i botuesit arabisht] E transmetojnë Ahmedi dhe Tirmidhiu nga Adij ibën Hatimi. Ibën Kethiri e përmend në tefsirin e sures El Fatiha. Hadithi i Adij ibën Hatimit është përcjellë nga disa rrugë dhe ka shumë shprehje që do të zgjateshin po të përmendeshin.

    Kthehu te teksti ↑
  251. [Shënim i botuesit arabisht] E transmeton imam Ahmedi. Në tefsirin e këtij ajeti, Ibën Xherir et Taberiu përcjell nga Muhamed ibën Is’haku, Ukajli dhe Ma’meri — të gjithë nga Zuhriu, nga Sinan ibën Ebi Sinani, nga Ebu Uakid el Lejthiu — se dolën nga Meka me të Dërguarin ﷺ drejt Hunejnit. Mohuesit kishin një pemë sidër, pranë së cilës qëndronin dhe varnin armët; e quanin Dhat Enuat. Thanë: “O i Dërguari i Allahut, na bëj një Dhat Enuat siç e kanë ata!” Ai tha: “Allahu është më i Madhi! Kjo është si fjala e bijve të Izraelit ndaj Musait: Na bëj një zot siç kanë ata zota. Do t’i ndiqni rrugët e atyre përpara jush.” Fjala Enuat është shumësi i neut, varja; qëndrimi pranë pemës është i’tikaf. Sunnën është shumësi i sunnetit, që do të thotë rrugë, dhe lexohet edhe senen. Shprehja për puplat e shigjetës tregon se një gjë do të jetë sipas një tjetre, siç shigjeta krahasohet me shigjetën.

    Kthehu te teksti ↑
  252. [Shënim i botuesit arabisht] Shtesë nga Sahihu i Buhariut. Shih sqarimin në Fet’h el Bari, 6/270.

    Kthehu te teksti ↑
  253. [Shënim i botuesit arabisht] Shtesë nga Tefsiri i Ibën Xheririt, 1/232. Dhenub është kali me bisht të gjatë. Pelë uedik është ajo që kërkon mashkullin e lëshon një lëng; thuhet uedeket, tediku, uedkan, ueduken.

    Kthehu te teksti ↑
  254. [Shënim i botuesit arabisht] Shtesë nga Ibën Xheriri.

    Kthehu te teksti ↑
  255. [Shënim i botuesit arabisht] Shtesë nga Ibën Xheriri.

    Kthehu te teksti ↑
  256. [Shënim i botuesit arabisht] Në citimin e Ibën Xheririt është: “Tha se ishte kali i jetës.”

    Kthehu te teksti ↑
  257. Shënim i botuesit: Pjesët e shtuara janë nga Tefsiri i Ibën Xheririt. Këto transmetime nuk kanë zinxhir deri tek i Dërguari i Allahut ﷺ. Duket qartë nga përmbajtja se janë rrëfime izraelite dhe në to ka gënjeshtra të dukshme. Më afër kuptimit dhe mënyrës së shprehjes së Kuranit — e Allahu e di më së miri — është se Samiriu ishte mjeshtër që bënte figura e statuja, si ato të njohura në Egjipt e gjetkë. Ai dhe të tjerët mund ta kenë ndihmuar Musain e ta kenë shfaqur besimin në profetësinë e tij e sinqeritetin ndaj bijve të Izraelit. Prandaj Musai mund ta ketë afruar dhe t’i ketë besuar.

    Ai u tha bijve të Izraelit se stolitë e egjiptianëve që mbartnin kishin figura të zotave e të adhuruarve të tyre, prandaj kjo ishte pjesëmarrje në fenë e tyre: t’i largonin e t’i hidhnin. I mori, i shkriu dhe, me mjeshtërinë e vet, i dha trajtën e një viçi me zgavër, në të cilën ajri kalonte e nxirrte zë si pëllitje viçi. Kjo i ngjan lodrave të sotme që nxjerrin zë kur fryhet në vrimat e tyre. Nxori para bijve të Izraelit një viç të tillë e u tha se ky ishte zoti i tyre dhe zoti i Musait; Musai, sipas tij, e kishte harruar, ndërsa ai po ua kujtonte. Kjo ishte sprova. Ata iu përkushtuan dhe e adhuruan duke iu bindur Samiriut, që dukej se kërkonte prijësinë mbi ta, deri kur Musai erdhi i zemëruar e i pikëlluar.

    Kur Musai e pyeti, Samiriu tha se kishte parë atë që të tjerët nuk e kishin parë. Kjo mund t’i referohet mjeshtërisë së formimit të këtij viçi. Pastaj tha: Mora një grusht (dhe) nga gjurmët e të Dërguarit (Xhibrilit) dhe e hodha (mbi stolitë), [Ta Ha, 96 — pjesë e ajetit]. I dërguari këtu nuk është Xhibrili, por Musai. Kuptimi do të ishte: mora pak nga gjurma jote, pra nga feja që ti solle prej Zotit tënd, por ajo fe nuk më bëri dobi e nuk e kaloi gjuhën time. Pak kisha marrë, si një grusht nga ushqimi apo diçka tjetër; pastaj e hodha e e braktisa. Kështu ma zbukuroi vetja. Këtë e mora prej këtyre ajeteve dhe tregon edhe vijimi i tyre.

    I Dëlirësuari nuk mund ta nxjerrë viçin në gjendjen e urryer që përshkruajnë disa prej këtyre rrëfimeve izraelite: prej një grushti dheu nga gjurma e kalit të Xhibrilit e me atë rrëfim të çuditshëm, që nuk i përshtatet të Urtit e Gjithëdijshmit. Në Kuranin e urtë nuk ka asgjë nga kjo: është vetëm rrëfimi i ajeteve. Kjo lloj shtese është transmetuar nëpër zinxhirë; edhe nëse transmetohet në Tefsirin e Ibën Xheririt e të Ibën Kethirit, nuk mjafton. Nëse vjen nga i Dërguari ﷺ, duhet shqyrtuar transmetimi. Po të vërtetohet, e pranojmë plotësisht; përndryshe fajësojmë mendjet tona të kufizuara. Zemrat besimtare qetësohen me fjalën e vërtetuar dhe nuk gjejnë në të të papranueshme.

    Por, nëse zinxhiri përfundon te dikush më poshtë se Profeti, ajo është ose shtesë nga rrëfimet izraelite, ose gënjeshtër e veshur të Dërguarit, sepse ajo që ai njofton nuk vjen prej natyrës së tij njerëzore, por prej shpalljes së Allahut. Kur këto fjalë vijnë nga sahabët, ato janë prej rrëfimeve të rrethit të tyre ose prej asaj që kanë dëgjuar nga të paditurit e bijve të Izraelit, si Kab el Ahbari, Uehb ibën Munebbihu e të ngjashëm. Allahu e di më së miri të fshehtën e fjalëve dhe synimeve të tyre. Ato kanë dëmtuar Islamin. Nuk ka ndryshim e fuqi veçse me Allahun.

    Kthehu te teksti ↑
  258. Shënim i botuesit: Përcaktimi “nga banorët e Baxhermasë” është shtesë nga Tefsiri i Ibën Xheririt.

    Kthehu te teksti ↑
  259. Shënim i botuesit: Kjo fjali është shtesë nga Tefsiri i Ibën Xheririt.

    Kthehu te teksti ↑
  260. Shënim i botuesit: “Hitta” do të thotë: kërkimi yt ndaj Allahut që t’i heqë mëkatet e tua. Hyrja e tyre të përkulur kishte kuptimin e përuljes, nënshtrimit dhe falënderimit për mirësinë e ndihmës kundër njerëzve shtypës. Kështu hyri i Dërguari ﷺ në Mekë ditën e çlirimit: me kokën të ulur, sa balli i afrohej pjesës së përparme të shalës së kalit, ndërsa i rridhnin lotët, nga frika ndaj Allahut, nënshtrimi e përulja ndaj Tij. E falënderonte për këtë ndihmë që ia kishte dhuruar.

    Kujtoi ditën kur kishte dalë fshehurazi nën mbulesën e errësirës, bashkë me mikun e tij besnik, duke ikur prej banorëve të Mekës e duke pasur frikë prej mashtrimit e kurthit të tyre. Pastaj ishte strehuar në një shpellë, ku kishte qëndruar tri ditë. I kujtoi këto dhe çfarë i kishte dhënë Allahu ditën e çlirimit: fuqi, ndihmë dhe shfaqje të së vërtetës.

    Ndërsa ata izraelitë, zemrat e të cilëve ishin si gurët ose më të ashpra, e përbuzën e e mohuan mirësinë e Allahut. U treguan mendjemëdhenj ndaj Tij dhe e harruan kur i thanë Musait të shkonte me Zotin e vet e të luftonte. Nga tallja e tyre ndaj Musait, e larguan kuptimin e fjalës “hitta” prej asaj që Allahu dëshironte të thoshin dhe e ndryshuan sipas dëshirës. Shiko deri ku i çoi loja me Musain! Allahu e di më së miri.

    Kthehu te teksti ↑
  261. Shënim i botuesit: Në një kopje: “hinta fi sha‘ra”, domethënë “grurë në një fije”.

    Kthehu te teksti ↑
  262. Shënim i botuesit: Në Tefsirin e Ibën Xheririt: “ata që ishin në kohën e emigrimit të të Dërguarit të Allahut ﷺ”.

    Kthehu te teksti ↑
  263. Shënim i botuesit: Në një kopje: “Pastrojeni atë që keni brenda.”

    Kthehu te teksti ↑
  264. Shënim i botuesit: Ibën Kethiri e përcjell këtë në Tefsirin e ajetit 155 të sures El A’raf, pa e lidhur me një burim të caktuar. Ka shumë gjasa të jetë ndër rrëfimet izraelite. Shiko si pretendon se njerëzit e dëgjuan Allahun t’i fliste Musait! Kjo do të nënkuptonte se u bënë profetë si ai, gjë që askush nuk e thotë. Allahu e di më së miri.

    Kthehu te teksti ↑
  265. Shënim i botuesit: Në suren El A’raf thuhet edhe: (Kujto) Kur atyre iu tha: “Banoni në këtë qytet dhe hani prej tij nga të doni; thoni: “Falje!” dhe hyni në portën e tij të përkulur, që t’jua falim gabimet. Punëmirëve, Ne do t’ua shtojmë shpërblimin.” [El A’raf, 161]. Por, ata që bënë padrejtësi mes tyre, e ndërruan atë me fjalë tjetër nga ajo që u ishte thënë. Kështu që, Ne u dërguam atyre një dënim nga qielli, për shkak të padrejtësisë që bënin. [El A’raf, 162].

    Kthehu te teksti ↑
  266. Shënim i botuesit: Buhariu e transmeton në kapitullin e haditheve të profetëve, te ngjarjet e Musait me Hidrin, dhe në Tefsir, te suret El Bekare dhe El A’raf.

    Kthehu te teksti ↑
  267. Shënim i botuesit: Ibën Kethiri e përcjell nga Usame ibën Zejdi, nga Sad ibën Maliku, se i Dërguari ﷺ tha: “Murtaja është një ndëshkim me të cilin janë ndëshkuar disa popuj përpara jush.” E transmetojnë Buhariu dhe Muslimi. Në të gjendet edhe ndalimi për të hyrë në një vend kur dëgjohet se aty ka rënë murtaja.

    Kthehu te teksti ↑
  268. Shënim i botuesit: Ibën Kethiri tha se fjala “misran” është shkruar me elif e me tenvin në mus’hafët e imamëve dhe është leximi i shumicës, me lakim të plotë. Ibën Xheriri tha se nuk e pranon leximin ndryshe nga ky, për pajtimin e mus’hafëve mbi të. Ibën Abasi e shpjegoi: “një qytet prej qyteteve”. Kështu e përcolli Ibën Ebi Hatimi. Kjo është transmetuar edhe nga Suddiu, Katade dhe Rabiu ibën Enesi.

    Ibën Xheriri tha se në leximin e Ubej ibën Kabit dhe të Ibën Mesudit është “Misra”, pa lakim të plotë. Nga Ebu el Alije dhe Rabiu ibën Enesi transmetohet se synohet Egjipti i Faraonit. Kështu e transmetoi edhe Ibën Xheriri nga Ebu el Alije e Rabiu. Ibën Kethiri tha se Ibën Xheriri e la të hapur nëse synohet Egjipti apo ndonjë qytet tjetër; por kjo që thotë ka nevojë për shqyrtim, sepse fjala “misran”, e lakuar plotësisht, shpreh një qytet prej qyteteve.

    Zemahsheriu tha se, edhe nëse synohet Egjipti i caktuar, të dyja format janë të mundshme, për shkak të emrit me tri shkronja, me shkronjën e mesit pa zanore, si “Nuh” e “Lut”. Atëherë lakimi i plotë do të ishte ai që bashkon këtë lexim me leximin tjetër. Nëse synohet thjesht një qytet, ka vetëm një mënyrë: lakimi i plotë.

    Ibën Xheriri i dha përparësi shpjegimit se synohet Egjipti i Faraonit, për shkak të fjalës së Allahut për trashëgimin e tij nga bijtë e Izraelit. Ky është edhe mendimi më i dukshëm: ushqimet që kërkuan bijtë e Izraelit i kishin njohur në Egjiptin ku kishin jetuar. Kjo ishte vërejtje e qortim nga Musai ndaj tyre, jo një urdhër për t’u kthyer në poshtërimin e skllavërinë që kishin pasur në Egjipt, vetëm që të ngopeshin me ato ushqime.

    Ajo që i merret njeriut prej dinjitetit është më e madhe sesa ajo që mbush barkun. Ai që nuk ka dinjitet e liri, toka e gjerë është më e përshtatshme për të sesa kthimi në atë jetë. Madje vdekja është më e mirë se një jetë e tillë e përbuzur, që e dëshiruan të rrënuarit. Ose synohet t’u kujtojë atë që u kishte ndodhur më parë, që të heqin dorë nga kokëfortësia, përpara se Allahu t’i ndëshkojë për të.

    Kthehu te teksti ↑
  269. Shënim i botuesit: Nesaiu transmeton nga Ibën Abasi: “Musai u nis drejt tokës së shenjtë dhe i mori pllakat pasi i pushoi zemërimi. I urdhëroi t’i zbatonin detyrimet e Allahut në to. Por ato u rënduan dhe nuk pranuan t’i pohonin, derisa Allahu ngriti malin mbi kokat e tyre, sikur të ishte mbulesë.” U tha: “Merreni Librin, ose do t’jua hedhim sipër!” Atëherë e morën me besëlidhje. Shih En Nisa, 154 dhe El Bekare, 63.

    Kthehu te teksti ↑
  270. Shënim i botuesit: Sipas leximit “juhafun”, me kuptimin “prej atyre të cilëve u frikësoheshin”, dy burrat ishin nga njerëzit e fuqishëm që besuan dhe ndoqën Musain. Përmenden si Jusha dhe Kalibi. Sipas leximit të shumicës, “jahafun”, synohen dy burra që i frikësoheshin Allahut. Këtë e përcjellin Ibën Abasi e të tjerë. Sipas këtij shpjegimi rregullohet edhe ndërtimi i fjalisë së autorit.

    Kthehu te teksti ↑
  271. Shënim i botuesit: Buhariu e transmeton te fushatat, në shpjegimin e fjalës së Allahut për kërkimin e ndihmës nga Zoti, se Profeti ﷺ doli për të përballuar karvanin dhe mori vesh afrimin e kurejshëve. U këshillua me sahabët. Ebu Bekri foli bukur, pastaj të tjerë nga muhaxhirët. I Dërguari ﷺ tha: “Më jepni mendimin tuaj, o njerëz!” Këtë ua drejtonte ensarëve, që përbënin shumicën. Sad ibën Muadhi tha: “Sikur po na drejtohesh neve, o i Dërguari i Allahut! Pasha Atë që të ka dërguar me të vërtetën, nëse na fut në këtë det e hyn në të, hyjmë me ty dhe nuk të mbetet pas asnjëri prej nesh. Nuk e kemi të padëshiruar të na takosh nesër me armikun. Ne durojmë në luftë dhe jemi të sinqertë në përballje. Ndoshta Allahu do të të tregojë prej nesh atë që do të të gëzojë. Ec me bekimin e Allahut!” Profeti ﷺ u gëzua dhe u përgëzua. Këtë e transmeton edhe imam Ahmedi në mënyrë të ngjashme.

    Kthehu te teksti ↑
  272. Shënim i botuesit: Ebu Xhafer ibën Xheriri tha: këto thënie që përcollëm nga sahabët, tabiinët dhe ata pas tyre — se, po të kishin marrë çfarëdo lope, ajo do t’u kishte mjaftuar, por ata e vështirësuan e Allahu ua vështirësoi — tregojnë qartë se detyra e tyre fillestare ishte të thernin cilëndo lopë që e përmbushte emërtimin “lopë”. Kjo thuhet në Librin e Allahut dhe në gjuhën e të Dërguarit ﷺ për kuptimin e përgjithshëm të shprehur, përveç nëse ndonjë pjesë veçohet nga një argument i Librit apo i Sunetit. Ajo që veçohet prej kuptimit të përgjithshëm del nga gjykimi i tij, kurse pjesa tjetër mbetet sipas kuptimit të dukshëm.

    Kështu kemi vepruar në librin tonë “Kitab er Risale”, në diskutimin e hollësishëm për bazat e dispozitave: kur themi se shprehimisht i përgjithshmi ose i posaçmi merret sipas së dukshmes, e vërtetojmë atë që shpreh kuptimi i fjalës. Nëse një argument veçon një pjesë prej së përgjithshmes ose tregon një dispozitë të pashprehur drejtpërdrejt, e zbatojmë aty ku e tregon argumenti.

    Ajetet njoftojnë se bijve të Izraelit iu bë i qartë përshkrimi i lopës. Ata e pranuan në fillim kuptimin e përgjithshëm të urdhrit: të thernin çfarëdo kafshe mbi të cilën vlen emri “lopë”. Në rastin e dytë, po të thernin një lopë as të plakur e as të vogël, do ta përmbushnin detyrën. Nuk e shihnin përshkrimin e mëvonshëm si më pak detyrues se të parin.

    Kjo, bashkë me transmetimet që përcollëm nga i Dërguari ﷺ, tregon qartë se fjala e përgjithshme në tekstet hyjnore gjykohet sipas kuptimit të saj të shprehur, derisa ndonjë argument të veçojë diçka prej saj. Atë që veçohet e nxjerrim nga dispozita e përgjithshme, ndërsa për pjesën tjetër mbetet dispozita siç është shprehur.

    Dikush me padije të madhe dhe hutim të fortë pretendoi se njerëzit e pyetën Musain, pasi i urdhëroi të thernin një lopë, sepse menduan se ishin urdhëruar të thernin një lopë të caktuar, të veçuar për këtë, por cilësitë e saj u kishin mbetur të fshehta, ashtu siç ia kishin pyetur Musait. Prandaj i kërkuan t’ua bënte të qartë që ta njihnin.

    Po ta shqyrtonte ky i paditur fjalën e vet, do ta kuptonte atë që i dukej e vështirë. Ai e pa si të rëndë që këto pyetje të ishin kokëfortësi e tyre në fe, pastaj u veshi diçka edhe më të rëndë se ajo që nuk pranonte për ta. Sipas tij, ata e dinin se Allahu do t’u caktonte një detyrim dhe do t’i ngarkonte me një adhurim, por nuk do t’ua sqaronte atë që u detyronte e u ngarkonte derisa të kërkonin sqarim. Kështu i veshi Allahut diçka që nuk lejohet t’i atribuohet. Njerëzve u veshi një padije që as kafshëve nuk u atribuohet: pretendoi se ata po i kërkonin Zotit t’u vendoste detyrime. Kërkojmë mbrojtjen e Allahut nga hutimi i tyre dhe Atij i kërkojmë sukses e udhëzim.

    Kthehu te teksti ↑
  273. Shënim i botuesit: Shih vëllimin I, f. 343–348. Ibën Kethiri tha në Tefsirin e sures El A’raf se ata shkelën ndalesat e Allahut duke përdorur shkaqe të jashtme që dukeshin të lejuara, por synimi i brendshëm ishte kryerja e së ndaluarës. Juristi Ebu Abdullah ibën Batta transmetoi nga Ebu Hurejra se i Dërguari ﷺ tha: “Mos bëni atë që bënë hebrenjtë: t’i bëni të lejuara ndalesat e Allahut me dredhitë më të ulëta.” Ibën Kethiri tha se zinxhiri është i mirë: Ahmed ibën Selmi ishte prej hafizëve të besueshëm, ndërsa transmetuesit e tjerë njihen dhe janë të besueshëm. Tirmidhiu i saktëson shpesh zinxhirë të tillë.

    Kthehu te teksti ↑
  274. Shënim i botuesit: Shih vëllimin I, f. 348–349. Buhariu e transmeton te ndalimi i shitjes dhe ngrënies së dhjamit të ngordhësirës. Nga Xhabiri përcillet se Omeri dëgjoi se dikush kishte shitur verë dhe tha: “Allahu e vraftë filanin! A nuk e dinte se i Dërguari ﷺ ka thënë: ‘Allahu i vraftë hebrenjtë! Dhjamërat iu ndaluan, por ata i shkrinë dhe i shitën.’” Në një rrugë nga Ebu Hurejra thuhet se e hëngrën çmimin e tyre.

    Në kapitullin e shitjes së ngordhësirës dhe idhujve përcillet nga Xhabir ibën Abdullahu se e dëgjoi të Dërguarin ﷺ, në Mekë vitin e çlirimit, të thoshte: “Allahu dhe i Dërguari i Tij e kanë ndaluar shitjen e verës, ngordhësirës, derrit dhe idhujve.” U pyet për dhjamin e ngordhësirës, me të cilin lyhen anijet, yndyrosen lëkurët dhe njerëzit e përdorin për ndriçim. Tha: “Jo, ai është i ndaluar.” Pastaj tha se Allahu i vraftë hebrenjtë: kur ua ndaloi dhjamin, e shkrinë, e shitën dhe hëngrën çmimin e tij. Hafizi shpjegon se ndalimi këtu lidhet me shitjen. Imam Ahmedi transmeton edhe një rrugë që e bën të qartë këtë: burri e pyeti posaçërisht nëse mund ta shiste dhjamin.

    Ebu Davudi përcjell nga Ibën Abasi se Profeti ﷺ, pranë Ruknit, tha se Allahu i vraftë hebrenjtë, të cilëve ua ndaloi dhjamërat, por ata i shitën dhe e hëngrën çmimin: “Kur Allahu ia ndalon një populli ngrënien e diçkaje, ia ndalon edhe çmimin e saj.”

    Kthehu te teksti ↑
  275. Shënim i botuesit: Shih vëllimin I, f. 184 e në vijim.

    Kthehu te teksti ↑
  276. Shënim i botuesit: Për vrasjen e profetëve shih El Bekare, 61 e 87; Ali Imran, 21, 112 dhe 183; En Nisa, 155. Për marrjen e dijetarëve e murgjve si zota përveç Allahut shih Et Teube, 31. Allahu i Lartësuar thotë edhe: Ne u shpallëm bijve të Izraelit në Libër: “Ju do të bëni dy herë prishje në tokë, dhe do të tregoni arrogancë të tepërt.” [El Isra, 4]. Kur erdhi premtimi (ndëshkimi) i të parës nga dy prishjet, Ne dërguam kundër jush disa nga robërit Tanë me fuqi të madhe (luftarake), të cilët kërkonin për ju (për t’ju vrarë) mes shtëpive tuaja. Ky ishte një premtim (ndëshkim) i pakthyeshëm. [El Isra, 5]. Pastaj jua kthyem sërish fitoren kundër tyre, ju përforcuam me pasuri e djem, dhe ju bëmë më të shumtë se ata në numër. [El Isra, 6]. Nëse bëni mirë, e bëni për veten tuaj; e nëse bëni keq, ia bëni po vetes. Dhe, kur erdhi premtimi (ndëshkimi) i prishjes së dytë, (Ne i dërguam armiqtë tuaj) për t’jua nxirë fytyrat, për të hyrë në Xhami (Tempullin e Jeruzalemit) ashtu si hynë herën e parë, dhe për të shkatërruar plotësisht gjithçka që binte në duart e tyre. [El Isra, 7]. Ndoshta Zoti juaj do t’ju mëshirojë (nëse pendoheni), por nëse ju ktheheni (në prishje), edhe Ne do të kthehemi (me ndëshkim). Dhe Xhehenemin, Ne e kemi bërë burg për mohuesit. [El Isra, 8]. Shih në Tefsirin e Begaviut rrëfimin e Senharibit, të sundimit të tij mbi bijtë e Izraelit dhe të Buhtnasrit e të tjerëve. Shih edhe rrëfimin e vrasjes së Jahjasë dhe të shkatërrimit që e pasoi, në Tefsirin e Ibën Kethirit, vëll. III, f. 52–53.

    Kthehu te teksti ↑
  277. Shënim i botuesit: Në një kopje është shtuar: “me udhëzimin prej Allahut”.

    Kthehu te teksti ↑
  278. Shënim i botuesit: “Bada” do të thotë shfaqja e një njohurie të re që nuk kishte qenë më parë.

    Kthehu te teksti ↑
  279. Shënim i botuesit: Dijetari eruditi Ali ibën el Ueziri tha në “Mukhtasar Seif el Meslul”, f. 70, një vepër për shpjegimin e ditëve të hebrenjve: nëse shfuqizimi i ligjit është i pamundur, ata janë gënjeshtarë në librat e tyre dhe vetë bien në kundërshtim. Ai i pyet nëse ka pasur ligj përpara zbritjes së Teuratit. Nëse e mohojnë, vetë Teurati i përgënjeshtron, sepse pjesa e dytë e librit të parë përmend vendosjen e dënimit për vrasjen në kohën e Nuhut. Kuptimi i tekstit është: “Kush derdh gjakun e njeriut, gjaku i tij do të derdhet.” Po ashtu, Allahu e përfshiu në besëlidhjen e Ibrahimit, në ditën e tetë prej lindjes, detyrimin e rrethprerjes.

    Këto janë ligje të mirëfillta. Ligj fetar është urdhri e shpallja e Allahut ndaj robërve, qoftë në gjuhën e një të dërguari, qoftë i shkruar në libra, në pllaka apo ndryshe. Nëse pranojnë se ka pasur ligj, pyeten nëse Teurati shtoi diçka mbi të. Nëse thonë jo, çfarë vlere pati, kur as shtoi e as hoqi gjë? Kështu nuk mund të ketë ardhur prej Allahut, dhe, sipas vetë parimit të tyre, do të dilte se Teurati nuk është prej Tij.

    Nëse shtoi diçka, atëherë ose ndaloi një gjë që më parë lejohej, ose jo. Në të dyja mënyrat bie pretendimi i tyre. Teurati ndaloi punët e zakonshme të shtunën pasi ato kishin qenë të lejuara: ky është shfuqizimi. Shtesa në ligj nënkupton ndalimin e një lejimi ose lejimin e një ndalimi.

    Nëse thonë se i Urti nuk jep ligj e pastaj ta ndryshojë, sepse kjo do të ishte kundërshtim në urdhrin e Tij, përgjigjja është: urdhri dhe e kundërta e tij në dy kohë të ndryshme nuk janë kundërshtim. Kundërshtim do të ishin po të kërkoheshin në të njëjtën kohë.

    Nëse thonë se Teurati ndaloi çfarë lejohej më parë dhe nuk lejoi një të ndaluar, e se shfuqizimi i mohuar prej tyre është lejimi i së ndaluarës, u përgjigjemi: edhe ai që e lejon atë që ligji e ka ndaluar, edhe ai që ndalon atë që ligji e ka lejuar, do të ishin në të njëjtën pozitë. Ligjet kanë ndryshuar mes tyre në këtë çështje. Nëse Teurati mundi të ndalonte diçka që Ibrahimi e ata përpara tij e lejonin, mund të vijë një ligj tjetër që ndryshon një ndalim të Teuratit.

    Përmendet gjithashtu se Allahu e ndaloi punën të shtunën në Teurat, por nuk ua kishte ndaluar Ibrahimit, Nuhut dhe Ademit, megjithëse vetë dita e shtunë ekzistonte. Kjo është një kundërshtim ndaj atij që mohon shfuqizimin.

    Kthehu te teksti ↑
  280. Shënim i botuesit: Teksti në “Bedhl el Mexhhud” përcillet në hebraisht: “Lo tosifu al hadavar asher anokhi metsavve etkhem, velo tigreu mimennu.” Kuptimi është: “Mos i shtoni gjë urdhrit që ju porosis dhe mos i hiqni gjë prej tij.”

    Kthehu te teksti ↑
  281. Shënim i botuesit: Buhariu transmeton nga Abdullah ibën Omeri se tek i Dërguari ﷺ u sollën një hebre e një hebreje që kishin bërë kurorëshkelje. Ai pyeti çfarë gjenin në librin e tyre. Thanë se i turpëronin publikisht dhe i rrihnin. Abdullah ibën Selami i kundërshtoi dhe kërkoi ta sillnin Teuratin. Njëri prej tyre vuri dorën mbi ajetin e dënimit me gurë dhe lexoi çfarë ishte përpara e pas tij. Ibën Selami i tha ta ngrinte dorën. Atëherë u zbulua ajeti. Profeti ﷺ urdhëroi të zbatoheshin gurët. Ibën Omeri tha se e pa burrin të përkulej mbi gruan që ta mbronte nga gurët. Buhariu e përcjell në disa vende të Sahihut, te dispozitat për njerëzit e mbrojtur me marrëveshje; shih “Fet’h el Bari”, vëll. XII, f. 138. E transmeton edhe Ebu Davudi e të tjerë.

    Kthehu te teksti ↑
  282. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”, prej nga autori e ka marrë këtë pjesë, është: “se feja e tyre nuk do të mbetej në këtë gjendje”.

    Kthehu te teksti ↑
  283. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”: “Nuk mund ta ekzagjeronin këtë veçse përmes një argumenti…”

    Kthehu te teksti ↑
  284. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” përmendet fjala që Musai u tha, kur kaluan nëpër tokën e bijve të Isaut në malin Seir: “Nuk ju jap prej tokës së tyre as vendin ku shkel këmba; ushqimin që hani do t’ua blini me çmimin e tij dhe do ta pini ujin të blerë.” Kështu teksti i Librit e lejon që hebrenjtë të marrin e të hanë ushqime nga popuj të tjerë. Ata e dinë se bijtë e Isaut ishin idhujtarë e mohues. Prandaj muslimanët nuk duhet të jenë, për ta, në pozitë më të ulët se këta në këtë çështje. Nëse e barazojnë fenë e njësimit të muslimanëve me fenë e bijve të Isaut, atëherë duhet të hanë edhe ushqimet e muslimanëve; e duhet t’u japin përparësi për shkak të njësimit të tyre, sepse nuk adhurojnë idhuj. Musai i ndaloi nga përzierja me adhuruesit e idhujve dhe nga ngrënia e therjeve për idhuj. Ne nuk njohim ndonjë musliman që ther në emër të një idhulli, apo të Latit e Uzzasë.

    Kthehu te teksti ↑
  285. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”: “Kjo fjalë hebraike është në zanafillë të kësaj padrejtësie të tyre; në gjuhë nuk synon veçse kafshën e shqyer nga një grabitqar.” Argumenti është rrëfimi i Jakubit, kur vëllezërit i sollën këmishën e Jusufit me gjak. Përmendet shprehja hebraike “tarof toraf Josef”, me kuptimin se Jusufin e kishte shqyer një kafshë e keqe.

    Kthehu te teksti ↑
  286. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” thuhet se hanin vetëm manën; kur u rëndua mungesa e mishit, Musai u solli seluanë, një shpend i shëndoshë.

    Kthehu te teksti ↑
  287. Shënim i botuesit: “El khunzuuane” është mendjemadhësia, përçmimi dhe mburrja.

    Kthehu te teksti ↑
  288. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”: “Ata u dënuan me endjen në shkretëtirë; nuk u lejuan të hanin kafshën e shqyer dhe të zbrisnin në qytete, ashtu siç përcaktohet në Teurat.”

    Kthehu te teksti ↑
  289. Shënim i botuesit: Në kopjen e dorëshkrimit është “dahna”, kurse në “Bedhl el Mexhhud” është “dahja”.

    Kthehu te teksti ↑
  290. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” shtohet se karaitët e lanë gjithçka që juristët kishin thënë pa mbështetje në tekstin e Teuratit. Ata hanë mish me qumësht dhe nuk ndalojnë veç mishit të kecit të gatuar me qumështin e së ëmës, duke ndjekur tekstin e Teuratit: “Mos e gatuaj kecin në qumështin e së ëmës.”

    Kthehu te teksti ↑
  291. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”: “E quajtën Hilkhot Shehita”, domethënë njohuritë e therjes.

    Kthehu te teksti ↑
  292. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”: “prej ushqimeve e pijeve të tyre”.

    Kthehu te teksti ↑
  293. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”: “në shumicën e këtyre pretendimeve është gënjeshtar”.

    Kthehu te teksti ↑
  294. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”: “Nuk shqyrtojnë nëse ka të drejtë apo është në të pavërtetën.”

    Kthehu te teksti ↑
  295. Shënim i botuesit: Të dy emërtimet janë hebraike. Në “Bedhl el Mexhhud” këtu ka titullin: “Kapitull mbi dredhitë e disa juristëve të tyre”.

    Kthehu te teksti ↑
  296. Shënim i botuesit: Shih vëllimin I, f. 345 e në vijim.

    Kthehu te teksti ↑
  297. Shënim i botuesit: Kjo ndodhi me fisin Benu en Nadir, kur i Dërguari ﷺ shkoi bashkë me Ebu Bekrin, Omerin dhe Aliun, Allahu qoftë i kënaqur me ta, të kërkonte ndihmë për dëmshpërblimin e dy burrave që Amër ibën Umejje ed Damriu kishte vrarë gabimisht gjatë kthimit nga Bi’r Meune. Mes tyre dhe Profetit ﷺ kishte marrëveshje, kurse mes tyre dhe familjeve të të vrarëve kishte aleancë. E pritën duke i thënë se do ta ndihmonin. Pastaj u veçuan e thanë se nuk do ta gjenin në një gjendje tjetër si kjo. I Dërguari ﷺ rrinte ulur pranë murit të njërës prej shtëpive. Thanë: “Kush ngjitet sipër e i hedh një gur, që të na çlirojë prej tij?” Këtë e mori përsipër Amër ibën Xhihashi. Por Allahu e njoftoi të Dërguarin prej qiellit për çfarë synonin; ai u ngrit e u kthye në Medinë. Më pas erdhi fushata kundër tyre dhe dëbimi; për ta zbriti surja El Hashr. Shih Sirën e Ibën Hishamit dhe Tefsirin e Ibën Kethirit.

    Kthehu te teksti ↑
  298. Shënim i botuesit: Kjo ishte në fushatën e Hendekut. Disa krerë hebrenj, mes tyre Sellam ibën Ebi el Hukejku, Hujej ibën Ahtabi dhe Kinane ibën er Rebiu, prej Benu en Nadirit e të tjerëve, shkuan në Mekë dhe i nxitën aleatët kundër të Dërguarit ﷺ. Benu Kurejdha gjithashtu u bënë tradhtarë dhe e shkelën marrëveshjen. Ata i mbështetën në luftë. Allahu i zmbrapsi aleatët e zemëruar, pa arritur të mirë, dhe pastaj i dha të Dërguarit fitore mbi Benu Kurejdhën. Shih El Ahzab, 25–27; Sirën e Ibën Hishamit dhe “El Bidaje ue en Nihaje”, vëll. IV, f. 94–137.

    Kthehu te teksti ↑
  299. Shënim i botuesit: Është vrasja e Kab ibën el Eshrefit, nëna e të cilit ishte prej Benu en Nadirit. Kur i arriti lajmi për vrasjen e njerëzve të Bedrit, tha se më mirë do të ishte nën tokë. Shkoi në Mekë, qau për të vrarët dhe i nxiti kundër të Dërguarit ﷺ. Pastaj u kthye në Medinë dhe e shfaqi armiqësinë. Nxiste luftën dhe i përmendte gratë e besimtarëve në poezi dashurie, duke i lënduar. Profeti ﷺ thirri kundër tij dhe Muhamed ibën Mesleme shkoi me shokë e e vrau. Allahu i mbrojti besimtarët nga e keqja e tij.

    Kthehu te teksti ↑
  300. Shënim i botuesit: Imam Ahmedi transmeton nga Ebu Hurejra se, pas çlirimit të Hajberit, të Dërguarit ﷺ iu dhurua një dele me helm. Ai kërkoi të mblidheshin hebrenjtë e pranishëm dhe u tha se do t’i pyeste: a do t’i thoshin të vërtetën? Ata e pranuan. I pyeti për etërit; e përgënjeshtruan dhe ai ua tregoi të vërtetën. Pastaj i pyeti për banorët e Zjarrit. Thanë se do të qëndronin pak në të e pastaj muslimanët do t’i zëvendësonin. Ai u tha se nuk do t’i zëvendësonin në të. I pyeti nëse kishin hedhur helm në mish; e pranuan. Thanë se, po të ishte gënjeshtar, do të çliroheshin prej tij, kurse, nëse ishte profet, helmi nuk do ta dëmtonte. Buhariu e transmeton edhe te xhizja. Dihet se atë që e helmoi ishte Zejneb bint el Harithi, hebreje, gruaja e Sellam ibën Mishkemit.

    Kthehu te teksti ↑
  301. Shënim i botuesit: Atë e kreu Lebid ibën el A’sami, hebreu. Rrëfimi gjendet te Buhariu nga Aishja, në disa vende, përfshirë kapitullin e magjisë në Mjekësi. Shih “Fet’h el Bari”, vëll. X, f. 172–174 dhe vëll. XIV, f. 174–179.

    Kthehu te teksti ↑
  302. Shënim i botuesit: Ibën Kethiri, në Tefsirin e ajetit 46 të sures Ali Imran, thotë: nuk është Mehdiu që pretendojnë rafiditë se do të dalë prej bodrumit të Samarrasë. Për atë pretendim nuk ka as bazë e as ekzistencë. Këtu synohet Mehdiu, për të cilin njoftojnë sunetet profetike.

    Kthehu te teksti ↑
  303. Shënim i botuesit: Shih “Bedhl el Mexhhud”, f. 31–32, për shembujt e mangësive që ia atribuojnë Allahut të Lartësuar.

    Kthehu te teksti ↑
  304. Shënim i botuesit: “El katar”, me shkronjën e parë të hapur, është era e mishit të pjekur.

    Kthehu te teksti ↑
  305. Shënim i botuesit: Ibën Is’haku tha se Ebu Bekër es Siddiku hyri në shtëpinë e studimit, ku ishin mbledhur hebrenj rreth Finhasit, prej dijetarëve e rabinëve të tyre. Pranë tij ishte edhe Ashjau. Ebu Bekri e porositi Finhasin t’i frikësohej Allahut e të hynte në Islam, sepse e dinte që Muhamedi ishte i dërguari i Allahut dhe e gjenin të shkruar në Teurat e në Ungjill.

    Finhasi u përgjigj se ata nuk kishin nevojë për Allahun, por Ai kishte nevojë për ta; se nuk i përuleshin si Ai atyre; se ata ishin të pasur e Ai i varfër, se përndryshe nuk do t’u kërkonte hua. Tha se, nëse do të ishte i pasur, nuk do t’ua ndalonte kamatën e pastaj t’ua kërkonte për Vete. Ebu Bekri u zemërua dhe e goditi fort në fytyrë. I tha se, po të mos ishte marrëveshja mes tyre, do ta vriste për këtë, dhe se le ta përgënjeshtronin të vërtetën sa të mundnin.

    Finhasi u ankua tek i Dërguari ﷺ. Kur ai e pyeti Ebu Bekrin, ai tregoi se ishte zemëruar për hir të Allahut nga ajo që kishte thënë Finhasi. Finhasi e mohoi, por Allahu zbriti përgënjeshtrimin e tij dhe vërtetimin e Ebu Bekrit në ajetin 181 të sures Ali Imran.

    Kthehu te teksti ↑
  306. Shënim i botuesit: “El edere” është fryrja e skrotumit nga lëngu ose diçka tjetër e ngjashme.

    Kthehu te teksti ↑
  307. Shënim i botuesit: “En nedeb” është gjurma që mbetet prej plagës.

    Kthehu te teksti ↑
  308. Shënim i botuesit: Hafizi Ibën Kethiri e përmend në Tefsirin e këtij ajeti nga transmetimi i Ibën Ebi Hatimit; po kështu e përcjell Ibën Xheriri nga Ali ibën Musa et Tusi, nga Abbad ibën el Auami. Tha se lëndimi mund t’i përfshijë të dyja ngjarjet, por kuptimi i parë është më i njohur, siç e transmeton Buhariu. Unë them: i pari është më i fortë e më i saktë për nga zinxhiri. I dyti duket qartë se është rrëfim izraelit. Allahu e di më së miri.

    Kthehu te teksti ↑
  309. Shënim i botuesit: Shih “Bedhl el Mexhhud”, f. 40–42.

    Kthehu te teksti ↑
  310. Shënim i botuesit: Shih “Bedhl el Mexhhud”, f. 43–44.

    Kthehu te teksti ↑
  311. Shënim i botuesit: Përcaktimi i vendit është shtesë nga “Bedhl el Mexhhud”, ku thuhet edhe se shkoi për t’i qethur delet.

    Kthehu te teksti ↑
  312. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”: “për shkak të epshit të tij”, domethënë lakmisë së tij dhe faktit se ishte kurorëshkelës.

    Kthehu te teksti ↑
  313. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” shtohet se fëmija i këtij imoraliteti u quajt Fares; prej pasardhësve të tij ishte Davudi. Aty përmenden edhe hollësi për lidhjen e nuses me të vjehrrin.

    Kthehu te teksti ↑
  314. Shënim i botuesit: Shih “Bedhl el Mexhhud”, f. 34, nën titullin për cenimet që i drejtojnë fesë islame.

    Kthehu te teksti ↑
  315. Shënim i botuesit: Allahu i Lartësuar thotë: Dhe, nuk mohoi Sulejmani, por ishin djajtë ata që mohuan; u mësonin njerëzve magjinë [El Bekare, 102 — pjesë e ajetit].

    Kthehu te teksti ↑
  316. Shënim i botuesit: Allahu e pastroi profetin Jusuf nga kjo akuzë në Librin e Tij. Shenja që pa ishte besimi që Allahu ia vendosi në zemër dhe frika prej Zotit, të Cilit nuk i fshihet asgjë në tokë e në qiell. Kjo ishte mbrojtja e Allahut për Jusufin e sinqertë. Po të gjendej dikush tjetër në atë gjendje, me të gjitha ato shkaqe që e ftonin në imoralitet, do të rrëzohej në këtë humnerë, sepse nuk kishte mbrojtjen e Jusufit.

    Kthehu te teksti ↑
  317. Shënim i botuesit: Shih “Bedhl el Mexhhud”, f. 18.

    Kthehu te teksti ↑
  318. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”: “jo me synimin për ta prishur të shtunën”.

    Kthehu te teksti ↑
  319. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”, f. 15: nuk ju ka mbetur sundim, prandaj vetë Teurati dëshmon se Mesihu është dërguar. Aty argumentohet edhe se, që nga dërgimi i Mesihut, romakët u bënë sundues mbi hebrenjtë e Bejtul Makdisin. Ata e pranojnë këtë, por vazhdojnë të thonë se Isai nuk është Mesihu i përmendur në tekst.

    Kthehu te teksti ↑
  320. Shënim i botuesit: “Li ghijje”, me shkronjën e parë të hapur ose të mbyllur, i kundërvihet “li rishde”: i lindur prej imoralitetit, përkundrejt lindjes prej martese të ligjshme.

    Kthehu te teksti ↑
  321. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”, f. 15, kjo gjendet nën titullin e detyrimit të tyre për të pranuar profetësinë e Isait e të të Zgjedhurit, paqja qoftë mbi ta.

    Kthehu te teksti ↑
  322. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”, f. 16, pyeten: nëse mrekullitë mund të mësohen, ku është siguria që një tjetër të mos e ketë mësuar të njëjtën gjë e të mos e ketë kopjuar? Kur pyeten se si e besuan Musain, thonë se i kanë marrë lajmet prej Zotit. Edhe ata që besojnë Isain thonë se ai i mori prej Zotit. Kundërshtimi që u drejtojnë atyre i prek njësoj edhe vetë.

    Kthehu te teksti ↑
  323. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” pyetet se me çfarë e njohën profetësinë e Musait. Nëse përgjigjen se prej mrekullive, pyeten nëse i kanë parë vetë. Nuk ekziston rrugë tjetër për vërtetimin e profetësisë në këtë rast, veç njoftimit të vërtetë. Nuk është detyrim që mrekullitë e profetëve të mbeten përherë të dukshme, që çdo brez t’i shohë e t’i besojë. Mjafton që profetësia të vërtetohet për njerëzit e kohës së tij përmes mrekullive që shohin dhe lajmi të arrijë te brezi tjetër, të cilit i bëhet detyrë ta besojë e ta ndjekë. Musai, Isai dhe Muhamedi, paqja qoftë mbi ta, në këtë janë njësoj.

    Autori thotë se dëshmitë e përcjella për profetësinë e Musait janë më të dobëta se ato për Isain e Muhamedin: dëshmia e hebrenjve dhe e të krishterëve për Musain qëndron vetëm nëse vërtetohen librat e tyre. Kurse mrekullia e Kuranit mbetet çështje shtesë që nuk ka nevojë të sillet në themelin e këtij besimi. Ai që ka shije të lartë të fjalëbukurisë, mrekullinë e Kuranit e njeh drejtpërdrejt si dëshmitari me sy, jo vetëm si ai që mbështetet në lajm. Por këtë shkallë nuk e arrin gjithkush. Shih “Bedhl el Mexhhud”, f. 6–9, te argumentimi i hebrenjve e të krishterëve për të vërtetën e feve të tyre dhe detyrimi i tyre nga i njëjti parim.

    Kthehu te teksti ↑
  324. Shënim i botuesit: Ragib el Isfahaniu tha se shtrembërimi i fjalës është mbartja e saj në një mundësi që mund të mbahet në dy anë; për këtë përmendi En Nisa, 46 dhe El Maide, 13, si dhe El Bekare, 75. Ibën Xheriri përcjell nga Ibën Zejdi se synohej Teurati që Allahu ua kishte shpallur: ia ndryshonin të lejuarën në të ndaluar dhe të ndaluarën në të lejuar, e të vërtetën në të pavërtetë dhe të pavërtetën në të vërtetë. Ky është shembulli që jepet.

    Ibën el Kajjimi tha në “Hidajet el Hajra” se Allahu i qorton në shumë vende: Ali Imran, 78; El Bekare, 159 e 174; El Maide, 15; dhe En Nisa, 46. Edhe në suret e tjera të Librit gjenden shembuj të kësaj. Këto janë pesë lloje: përzierja e të vërtetës me të pavërtetën, që të mos dallohet; fshehja e së vërtetës; mbulimi i saj; shtrembërimi i kuptimit nga vendi i vet dhe ndryshimi i fjalës me gjuhë, që dëgjuesi ta marrë për tekstin e shpallur. Kjo ka ndodhur ose përmes të folurit, ose përmes shkrimit.

    Pasi përmend tekste të Teuratit dhe përgëzimet për të Zgjedhurin ﷺ dhe kundërshtimin e njerëzve të Librit përmes fshehjes, ndryshimit e ngatërrimit, ai thotë se ky argument mund të qëndrojë edhe duke pranuar që asnjë fjalë e Teuratit dhe e Ungjillit të mos jetë ndryshuar. Një palë tjetër pohon se janë ndryshuar shumë fjalë të dy librave. Sipas të dyja palëve, ndryshuesit nuk kanë mundur t’i ndryshojnë të gjitha përgëzimet për të Dërguarin ﷺ. Disa i fshehin e i ndryshojnë, por jo të gjitha.

    Dihet, thotë ai, se hebrenjtë dhe të krishterët e pranojnë se në fillim kishte vetëm një kopje të Teuratit tek kryeprifti i madh, pasardhës i Harunit. Të krishterët, pas Mesihut, e akuzuan bashkësinë hebreje se ndryshoi trembëdhjetë shkronja. Në kohën e Ptolemeut, mbretit të Aleksandrisë, dijetarët e tyre hartuan një përkthim tjetër nga teksti që kishin në duar. Sot përdorin shkrimin e Teuratit të zbritur prej përkthimit që bënë. Edhe nëse pranohet vetëm një ndryshim në një vend të Librit, ky dallon prej ndryshimit të kuptimit. Hebrenjtë dhe të krishterët e pranojnë gjerësisht ndryshimin e teksteve nga njëri-tjetri dhe akuzojnë njëri-tjetrin për të.

    Kthehu te teksti ↑
  325. Shënim i botuesit: Kuffi ishte një luginë në Medinë.

    Kthehu te teksti ↑
  326. Shënim i botuesit: Pas këtij transmetimi Ebu Davudi përmendi edhe hadithin e Malikut, nga Nafiu, nga Ibën Omeri, që është në fillim të kapitullit: ata e sollën burrin e gruan tek i Dërguari ﷺ dhe thanë se në Teurat gjenin turpërimin e goditjen me shkop. Abdullah ibën Selami i përgënjeshtroi, sepse në të ishte dënimi me gurë. E sollën Teuratin dhe njëri e mbuloi ajetin me dorë. Pasi e ngriti, ajeti u duk. E zbatuan dënimin dhe Ibën Omeri e pa burrin të përkulej mbi gruan për ta mbrojtur. Mund të jetë që, pasi e kërkuan gjykimin e tij në Medinë, ai shkoi tek ata në shtëpinë e studimit. Tirmidhiu tha se dijetari i ri që i sollën ishte Abdullah ibën Surija.

    Kthehu te teksti ↑
  327. Shënim i botuesit: Kështu është në të dy origjinalet. Ndoshta forma e saktë është “për fëmijën e tij” ose “për pasardhësit e të dyve”. Në Tefsirin e Ibën Kethirit thuhet: “Si mund të urdhërohet therja e Is’hakut kur i ishte premtuar se do të kishte pasardhës?”

    Kthehu te teksti ↑
  328. Shënim i botuesit: Në një kopje: “nuk ka në të pjesë për dikë tjetër”.

    Kthehu te teksti ↑
  329. Shënim i botuesit: Zemahsheriu tha në “El Keshshaf” se ka kundërshtim se cili ishte djali i caktuar për flijim. Ibën Abasi, Ibën Omeri dhe Muhamed ibën Kab el Kuradhiu, bashkë me disa tabiinë, thanë se ishte Ismaili. Përmendi fjalën “Unë jam biri i dy të caktuarve për flijim” dhe rrëfimin e beduinit që e thirri kështu Profetin ﷺ, e ai buzëqeshi. Kur e pyetën, sipas këtij rrëfimi, shpjegoi betimin e Abdulmutalibit për të flijuar një bir dhe shortin që ra mbi Abdullahun, të cilin e shpërbleu me njëqind deve.

    Zejleiu tha në nxjerrjen e haditheve të “El Keshshafit” se kjo është e çuditshme. Edhe Ibën Haxheri e quajti të çuditshme për këtë shprehje. Sekhaviu në “El Mekasid” përmend një rrugë nga El Itbiu, nga i ati, nga Abdullah ibën Seid es Sunabihiu, për praninë tek Muavija dhe pyetjen se cili prej Ismailit e Is’hakut ishte djali. Muavija tregoi rrëfimin e beduinit dhe të zotimit të Abdulmutalibit. Hakimi e saktësoi dhe Dhehebiu, sipas këtij shënimi, e ndoqi në saktësim. Por unë them se në zinxhirin e tyre është një transmetues i panjohur dhe, përveç kësaj, nga Muavija kjo është mohuar si e papranueshme. Ebu Bekër ibën el Enbariu e transmeton nga një rrugë tjetër dhe Ibën Kethiri tha në Tefsir se ky është hadith shumë i çuditshëm.

    Ahmedi përcjell nga Ibën Abasi se, kur Ibrahimi u urdhërua me ritet, shejtani iu paraqit te vendi i vrapimit, por ai e kaloi. Pastaj Xhibrili e çoi te Xhemretul Akabe, ku iu shfaq shejtani dhe e qëlloi me shtatë guralecë derisa u largua. E njëjta ndodhi te xhemreja e mesme. Aty përmendet Ismaili. Pasi djali u shtri, Ibrahimi tha se e kishte vërtetuar ëndrrën. Ibën Abasi tha se atij i ishte premtuar Is’haku dhe, pas tij, Jakubi: si do ta urdhëronte ta therte përpara se t’i lindte fëmija i premtuar? Hafizi tha se ky hadith e ngre rrëfimin nëpërmjet Sunetit dhe është më i fortë si argument se hadithi “Unë jam biri i dy të caktuarve për flijim”.

    Ibën Is’haku përcjell se Muhamed ibën Kab el Kuradhiu i tregoi Omer ibën Abdulazizit për këtë. Ai kërkoi një burrë në Sham që më parë kishte qenë hebre e pastaj e kishte pranuar mirë Islamin. E pyeti cili ishte djali dhe ai tha: “Ismaili. Hebrenjtë e dinë, o prijës i besimtarëve, por kanë zili ndaj jush, arabëve, për nderin që Allahu ia dha atit tuaj dhe e mohojnë, duke pretenduar se ishte Is’haku.” Sipas këtij shënimi, burimi që e përhapi mendimin tjetër ishte Kab el Ahbari. Allahu e di më së miri.

    Kthehu te teksti ↑
  330. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” përcillet teksti hebraik me shkronja arabe: “Uejikhtob Moshe et ha Torat, uejitnah el ha kohanim bnei Levi”, pra: Musai e shkroi këtë Teurat dhe ua dha priftërinjve, bijve të Levit.

    Kthehu te teksti ↑
  331. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” kjo pjesë quhet “Haazinu”.

    Kthehu te teksti ↑
  332. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” jepet edhe shprehja hebraike për shkrimin e kësaj kënge nga Musai dhe mësimin e saj bijve të Izraelit.

    Kthehu te teksti ↑
  333. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” jepet shprehja hebraike që e përshkruan këtë këngë si dëshmitare kundër bijve të Izraelit.

    Kthehu te teksti ↑
  334. Shënim i botuesit: Teksti hebraik i cituar është: “Ki lo tishakh mi pi zar’o”, me kuptimin se nuk do të harrohet prej gojëve të pasardhësve të tyre.

    Kthehu te teksti ↑
  335. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”, f. 42, shtohet se priftëria e bijve të Harunit iu ndërpre në kohën e Saulit, i cili vrau shumë prej tyre. Prej tyre shpëtoi një grup i vogël. Sundimi kaloi te Davudi, që nuk ishte prej tyre; ndërsa Ezdra ishte shërbëtor i mbretit në Bejtul Makdis. Ai u përpoq ta forconte familjen e shenjtë. Mblodhi Teuratin prej dijes së bijve të Harunit dhe aty hyri rrëfimi i Tamarës dhe i Judës, si dhe rrëfimi i veshur Lutit, historia e gruas së Urijas dhe të tjera cenime të familjes së Davudit.

    Në kopjen e dorëshkrimit është “Uzejr”. Në disa vende të “Bedhl el Mexhhud” është “Ezdra”, por shënuesi e kundërshton identifikimin e tyre dhe thotë se kjo ishte shkak që u tha se ai është bir i Allahut. Kjo i referohet Et Teube, 30. Ai thotë se Ezdra nuk është i njëjti emër me Uzejrin: i pari është emër me rrënjë hebraike të shkruar ndryshe, kurse i dyti në arabisht është formë zvogëlimi e “azr”, që shpreh ndihmën. Sipas tij, Ezdra i përmendur këtu nuk është profet.

    Kthehu te teksti ↑
  336. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” thuhet se kjo tregon se këto pjesë që kanë në duar i ka mbledhur një njeri që i ka veshur të pavërteta cilësive hyjnore. Ia veshi Allahut mangësinë e dijes, pendimin për veprat dhe shikimin e të fshehtës në mënyrën që u përmend më parë.

    Kthehu te teksti ↑
  337. Shënim i botuesit: Shejhu i Islamit Ibën Tejmije i përmend këto çështje në fillim të vëllimit II të “El Xheuab es Sahih”: ndryshimin, shtrembërimin, shtesat, mangësitë dhe argumentet me të cilat hebrenjtë mohojnë ndryshimin e tekstit, duke thënë se ka ndodhur vetëm në shpjegim. Ai tregon se ajo që kanë në duar e provon ndryshimin dhe shtrembërimin e tekstit.

    Ibën el Kajjimi tha gjithashtu në hyrjen e “Er Risale et Tebukije”, duke shpjeguar El Bekare, 9–14: ka dy lloje njerëzish. Njerëzit e Librit i ndryshuan dispozitat e tij dhe mohuan; thonë se do t’i binden asaj që u zbrit, ndërsa vetë kanë gënjyer për të. Për këtë Allahu përmend Ali Imran, 78; El Bekare, 79; Et Teube, 30–31; dhe En Nisa, 51–52. Në këto ajete përmenden ata që e shtrembërojnë Librin, ata që e shkruajnë me duart e veta e pastaj thonë se vjen prej Allahut, si dhe marrja e dijetarëve e murgjve për zota përveç Tij.

    Kthehu te teksti ↑
  338. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” jepet formulimi hebraik i këtij përgëzimi. Pas tij thuhet se në të tregohet profetësia e Muhamedit ﷺ.

    Kthehu te teksti ↑
  339. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” jepet edhe teksti hebraik për kalimin në kufijtë e vëllezërve të tyre, bijve të Isaut që banojnë në Seir.

    Kthehu te teksti ↑
  340. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” ky argument shpjegohet edhe kështu: nëse synohej Samueli, që ishte prej vetë bijve të Izraelit, do të thuhej “prej jush”, jo “prej vëllezërve tuaj”. Ata e dinin se ishte prej tyre. Pyeten gjithashtu pse do të kishin nevojë për një përgëzim të tillë për Samuelin, nëse vetë pranojnë se nuk solli shtesë e as shfuqizim, por vetëm i forcoi kundër banorëve të Palestinës dhe i ktheu te ligji i Teuratit. Në fund njofton ardhjen e një profeti që nuk do të ishte nga vetë mesi i tyre dhe që do të sillte një ligj të ri, jo vetëm kthimin tek ai që kishin. Ky është argument se Teurati përgëzon për të Zgjedhurin ﷺ dhe ndjekësit e tij.

    Kthehu te teksti ↑
  341. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” përcillet edhe teksti hebraik i këtij pasazhi, për ardhjen prej Sinait, shfaqjen prej Seirit e Paranit dhe të shenjtëruarit që e shoqërojnë.

    Kthehu te teksti ↑
  342. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” përcillet edhe teksti hebraik për banimin e Ismailit në shkretëtirën e Paranit dhe martesën e tij me një grua nga Egjipti.

    Kthehu te teksti ↑
  343. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” thuhet se, nga padija e humbja, nuk dinë t’i bashkojnë këto dy përgëzime. Ndjekin të mëparshmit dhe e mohojnë përfundimin nga teprimi i padijes. Vetë Teurati dëshmon për mangësinë e mendimit të tyre, në një tekst që përcillet edhe në hebraisht, me kuptimin se janë një popull pa mendim dhe pa mprehtësi.

    Kthehu te teksti ↑
  344. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” jepet edhe teksti hebraik për sjelljen e të parave fryte të tokës në shtëpinë e Zotit dhe për kecin në qumështin e së ëmës.

    Kthehu te teksti ↑
  345. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” thuhet: në këtë shpjegim janë të saktë. Ndalimi i gatimit nuk e sjell domosdoshmërisht ndalimin e ngrënies. Sikur ligji të synonte ndalimin e ngrënies, nuk do të kishte asgjë që ta pengonte ta shprehte qartë.

    Kthehu te teksti ↑
  346. Shënim i botuesit: Semaueli tha: kjo i shtohet atyre që dëshmojnë padijen e komentuesve e të përcjellësve, gënjeshtrën ndaj Allahut dhe rëndimin e panevojshëm të ngrënies për bashkësinë e tyre. Argument se fjala “pjekje” mund të ketë kuptimin e arritjes së pjekurisë është fjala e kryeshërbëtorit për Jusufin e sinqertë në burg, kur i tregoi ëndrrën. Në tekstin hebraik thotë se në hardhi kishte tri degë; sikur ato lulëzuan, u shfaqën lulet e tyre dhe vilet e rrushit u poqën.

    Kthehu te teksti ↑
  347. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud”: “kjo fatkeqësi, pa dyshim, është më e madhja prej fatkeqësive që përmendëm”.

    Kthehu te teksti ↑
  348. Shënim i botuesit: Allahu i Lartësuar tha: Dhe, kur atyre u erdhi nga Allahu një Libër (Kurani), i cili është vërtetues i atij që kishin ata, dhe duke qenë se më parë ata luteshin për ndihmë kundër mosbesimtarëve, kur u erdhi ajo që tashmë e njihnin, ata e mohuan atë. Pra, mallkimi i Allahut qoftë mbi mohuesit! [El Bekare, 89]. Ibën Is’haku përcjell nga Asim ibën Omeri, nga disa burra të moshuar të ensarëve: “Për Allahun, për ne e për ta, ensarët dhe hebrenjtë që kishim fqinjë, zbriti kjo ngjarje.” Ata rrëfenin se hebrenjtë i kundërshtonin dhe i kërcënonin: po afrohej koha e një profeti që do të dërgohej; do ta ndiqnin e do t’i vrisnin bashkë me të si Adin e Iremin. Kur Allahu dërgoi Muhamedin ﷺ, ata e ndoqën, kurse hebrenjtë e mohuan.

    Pastaj përcjell nga Ibën Abasi se Muadh ibën Xhebeli, Bishër ibën el Bera ibën Maruri dhe Davud ibën Seleme u thanë hebrenjve: “Kini frikë Allahun dhe pranoni Islamin! Ju kërkonit ndihmë kundër nesh përmes Muhamedit, ndërsa ne ishim idhujtarë, dhe na njoftonit se do të dërgohej; na e tregonit edhe përshkrimin e tij.” Sellam ibën Mishkemi u përgjigj se nuk u kishte ardhur diçka që e njihnin dhe se ai nuk ishte ai që u përmendnin. Atëherë zbriti ajeti.

    Kthehu te teksti ↑
  349. Shënim i botuesit: Ibën Is’haku, duke treguar shkakun e hyrjes në Islam të ensarëve, të cilët i Dërguari ﷺ i takoi në Mina kur u paraqitej fiseve, tha: në vendin e tyre jetonin hebrenj, njerëz të Librit e të dijes, ndërsa ata ishin idhujtarë. Kur kishin konflikt, hebrenjtë u thoshin se kishte ardhur koha e një profeti që do ta ndiqnin dhe do t’i vrisnin bashkë me të si Adin e Iremin. Kur i Dërguari ﷺ u foli e i ftoi tek Allahu, i thanë njëri-tjetrit: “O njerëz! Për Allahun, ky është profeti me të cilin ju kërcënonin hebrenjtë. Mos i lini t’jua kalojnë!” Ia pranuan thirrjen, e besuan dhe e vërtetuan atë që u solli.

    Kthehu te teksti ↑
  350. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” përmenden ndër mbretërit e pabindur Ahabi, Ahazjahu, Athalia, Jehorami, Jeroboami, Nadabi dhe të tjerë prej mbretërve izraelitë që vranë profetët.

    Kthehu te teksti ↑
  351. Shënim i botuesit: Përcaktimi “përveç vendeve të tyre, tokës së Kenanit” është shtesë nga “Bedhl el Mexhhud”.

    Kthehu te teksti ↑
  352. Shënim i botuesit: Në dorëshkrim dhe në botimin e “Igathetu el Lehefan” është shkruar me shkronjën arabe kha, ndërsa në “Bedhl el Mexhhud” me ha. Duket — e Allahu e di më së miri — se shkrimi me ha, prej fjalës “trishtim”, është më i përshtatshëm për gjendjen e atyre të mjerëve, mbi të cilët ra zemërimi, prej Allahut e prej krijesave.

    Kjo, me sa di, është ajo me të cilën i ndihmojnë në murin e lotimit në Bejtul Makdis, për të cilin pretendojnë se është gjurmë e tempullit të Sulejmanit. Qajnë e mendojnë se do t’u kthehet një shtet në të cilin t’u drejtohet çështja e të ripërtërijnë lavdinë e Izraelit e të Hajberit. Janë humbur në këtë shpresë: Allahu ka caktuar mbi ta një gjykim që askush prej krijesave nuk mund ta rrëzojë, sado fuqi e mjete lufte të ketë. Për këtë lexoi ajetet: Dhe (kujto), kur Zoti yt deklaroi se do t’u dërgonte atyre njerëz që do t’i mundonin ata me dënimin më të keq, deri në Ditën e Kiametit. Me të vërtetë, Zoti yt është i shpejtë në ndëshkim, por me të vërtetë, Ai është edhe Falës e Mëshirëplotë. [El A’raf, 167]. Kudo që të gjenden, ata janë të kapluar nga poshtërimi, përveç nëse u vjen ndonjë mbrojtje nga Allahu ose ndonjë mbrojtje nga njerëzit. Ata tërhoqën zemërimin e Allahut dhe do t’i kaplojë mjerimi. [Ali Imran, 112 — pjesë e ajetit].

    Kthehu te teksti ↑
  353. Shënim i botuesit: Në “Bedhl el Mexhhud” thuhet se shteti islam erdhi duke i lejuar njerëzit e mbrojtur me marrëveshje të qëndronin në fetë e tyre; lutja iu lejua përsëri. Por hebrenjtë e ruajtën hazanen e kënduar për festat, rastet dhe vajtimet, e përdorën në vend të lutjes dhe u angazhuan me të pa i detyruar nevoja.

    Kthehu te teksti ↑