Shkëputur nga libri “Fikhu Suneh”

Autor: Sejjid Sabik
Përkthyer nga një grup përkthyesish
Nxjerrja e Haditheve: Bledar Albani

 

Rregulla rreth agjërimit

 

Për atë që agjëron është e pëlqyeshme të veprojë si më poshtë:

1- Ngrënia e syfyrit

Të gjithë muslimanët bien dakord se është e pëlqyeshme që të hahet syfyr dhe se nuk përbën ndonjë gabim për atë që nuk e bën këtë. Enesi transmeton se i Dërguari i Allahut ka thënë: “Ngrihuni të hani syfyr, pasi në të ka bereqet”.[1] Transmeton Muslimi dhe Buhariu.

El Mikdam ibën Madijekrub transmeton se Profeti (a.s.) ka thënë: “Ngrihuni të hani syfyr, pasi ai është ushqim i bekuar”.[2] Transmeton Nesaiu me një zinxhir të besueshëm transmetimi.

Arsyeja pse syfyri është i bekuar është se ai e forcon agjërimin e personit, e bën atë më energjik dhe ia lehtëson atij agjërimin.

(a) Si realizohet ngrënia e syfyrit?

Prej traditës profetike është që të ngrihesh në syfyr dhe të hash shumë ose pak ushqim, madje dhe të pish një gllënjkë ujë. Ebu Seid El Hudri transmeton se i Dërguari i Allahut ka thënë: “Syfyri është i bekuar, kështu që mos e lini atë, qoftë edhe duke pirë një gllënjkë ujë. Allahu dhe engjëjt e Tij luten për ata që hanë syfyr”.[3] Transmeton Ahmedi.

(b) Koha e syfyrit

Koha e syfyrit është ndërmjet mesit të natës dhe agimit. Është mirë që syfyri të vonohet (sa më afër agimit). Zejd ibën Thabit tregon: “Ne hëngrëm syfyr me të Dërguarin e Allahut dhe pastaj u ngritëm të falnim sabahun”. E pyeta Profetin (a.s.): Sa është koha ndërmjet të dyjave?” Ai u përgjigj: “(Sa për të lexuar) 50 ajete”.[4] Transmeton Buhariu dhe Muslimi.

Amër ibën Mejmun shton: “Shokët e Profetit ishin të parët që e prishnin agjërimin dhe të fundit që hanin syfyr”.[5] Transmeton Bejhakiu, sipas një zinxhiri të vërtetë transmetuesish.

Ebu Dherr El Gafari transmeton se Profeti (a.s.) ka thënë: “Umeti im do të ketë gjithmonë të mira, derisa të shpejtojë iftarin dhe të vonojë syfyrin”.[6] Ky hadith përmban në zinxhirin e tij Sulejman ibën Ebu Othmanin, i cili është i panjohur.

(c) Dyshimi rreth kohës së agimit

Nëse dikush është në dyshim, nëse ka filluar apo jo koha e agimit, ai mund të hajë derisa të sigurohet për këtë. Ai nuk duhet të bazohet në dyshim apo mëdyshje. Allahu e ka bërë kufirin e ushqimit dhe pijes të qarta. Ai urdhëron në Kuran dhe thotë:

وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمْ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنْ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ

“Hani dhe pini, derisa të dallohet peri i bardhë nga peri i zi”.[7]

Një burrë i tha Ibën Abasit: “Unë ha dhe kur dyshoj se koha ka mbaruar s’ha më”. Ibën Abasi i tha: “Vazhdo të hash, derisa të jesh i sigurt se nuk dyshon. Ebu Daudi tregon se Ahmed ibën Hanbeli ka thënë: “Nëse dyshon për fillimin e agimit, atëherë ha derisa të sigurohesh se ai ka hyrë”. Ky është edhe mendimi i Ibën Abasit, Ataut, Euzait dhe Ahmedit.

Neveviu informon se pasuesit e Shafiut janë dakord se personi mund të hajë, nëse ai ka dyshim rreth hyrjes së agimit.

 

2- Shpejtimi i çeljes së iftarit

Është e pëlqyeshme për agjëruesin ta shpejtojë iftarin kur dielli ka perënduar. Sehël ibën Sad tregon se Profeti (a.s.) ka thënë: “Njerëzit do të jenë në mirësi për aq kohë sa shpejtojnë iftarin”.[8] Transmeton Buhariu dhe Muslimi.

Agjërimi është mirë të prishet me një numër tek hurmash ose në mungesë të tyre me ujë. Enesi tregon se i Dërguari i Allahut e prishte agjërimin me hurma të pjekura përpara se të falej. Nëse nuk gjente, merrte hurma të thara dhe nëse nuk kishte as nga ato, pinte pak ujë (për të prishur agjërimin).[9] Transmeton Ebu Daudi dhe Hakimi. Ky i fundit e quan atë të vërtetë, ndërsa Tirmidhiu e konsideron të besueshëm (hasen).

Selman ibën Amir tregon se Profeti (a.s.) ka thënë: “Nëse ndonjëri nga ju po agjëron, ai duhet ta çelë iftarin me hurma. Nëse nuk gjen, atëherë me ujë, pasi uji është pastërti”.[10] Transmeton Ahmedi dhe Tirmidhiu dhe thotë se hadithi është hasan-sahih.

Hadithi pararendës tregon se është mirë ta prishim agjërimin para faljes së akshamit, siç e cituam më sipër. Pas faljes, personi mund të vazhdojë të hajë. Nëse darka është gati mund të fillohet me të. Enesi tregon se Profeti (a.s.) ka thënë: “Nëse ushqimi është shtruar, hani përpara faljes së akshamit dhe mos e hani darkën me nxitim”.[11] Transmeton Buhariu dhe Muslimi.

 

3- Lutjet gjatë agjërimit dhe në fund të tij

Ibën Maxhe transmeton nga Abdullah ibën Amër ibën El As se Profeti (a.s.) ka thënë: “Për agjëruesin në kohën e iftarit të tij ka një lutje, e cila nuk kthehet mbrapsht”.[12] Kur Abdullahu e prishte agjërimin thoshte: “O Allah! Unë të kërkoj të më falësh me mëshirën tënde që përfshin çdo gjë!”

Konfirmohet se Profeti (a.s.) thoshte në fund të agjërimit: “Iku etja, u freskuan venat dhe me dëshirën e Zotit është arritur shpërblimi”.[13]

Po ashtu, tregohet në formën mursel se ai thoshte: “O Allah! Për ty agjërova dhe me rizkun tënd po e prish agjërimin”.[14]

Tirmidhiu transmeton nëpërmjet një zinxhiri të besueshëm se Profeti (a.s.) ka thënë: “Tre personave nuk u kthehet lutja mbrapsht; agjëruesit në fund të agjërimit, udhëheqësit të drejtë dhe atij që i është bërë padrejtësi”.[15]

 

4- Ndalimi nga kryerja e veprave që bien në kundërshtim me agjërimin

Agjërimi është nga adhurimet më të vlefshme dhe e afron njeriun me Zotin. Allahu i Madhëruar e ka caktuar atë, me qëllim për të pastruar shpirtin dhe për ta stërvitur për punë të mira. Agjëruesi duhet të ketë kujdes nga veprat që e bëjnë atë të humbasë të mirat e agjërimit.

Në këtë mënyrë rritet devotshmëria e tij, siç thotë Allahu në Kuran:

َاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمْ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

“O ju që keni besuar! Agjërimi është bërë obligim për ju, ashtu siç ishte dhe për ata para jush, me qëllim që të bëheni të devotshëm”. (El-Bekare, 183)

Agjërim nuk është vetëm të ndaluarit nga të ngrënët dhe të pirët, por dhe nga çdo gjë që e ka ndaluar Allahu.

Ebu Hurejra transmeton se Profeti (a.s.) ka thënë: “Agjërim nuk është vetëm të ndaluarit e pijes dhe të ushqimit, por gjithashtu dhe nga fjalët e këqija dhe përgojimet. Nëse dikë nga ju e shajnë apo e ngacmojnë, le të thotë: Unë agjëroj, unë agjëroj”.[16] Transmeton Ibën Huzejme, Ibën Hibani dhe Hakimi. Ky i fundit e cilëson hadithin të vërtetë, sipas kritereve të Muslimit.

Gjithashtu, Ebu Hurejra transmeton se Profeti (a.s.) ka thënë: “Kush nuk e lë dëshminë e rrejshme dhe veprimet e ngjashme me të, Allahu nuk ka nevojë që ai ta lërë[17] ushqimin dhe pijen e tij”.[18]

Në një hadith tjetër, Ebu Hurejra tregon se Profeti (a.s.) ka thënë: “Ndodh që agjëruesi të mos përfitojë nga agjërimi i tij veç urisë e ai që falet natën të mos fitojë asgjë, përveç pagjumësisë”.[19] Transmeton Nesaiu, Ibën Maxhe dhe Hakimi. Ky i fundit e cilëson hadithin të vërtetë sipas kritereve të Buhariut.

 

5- Përdorimi misvakut ose i furçës

Është e pëlqyeshme që agjëruesi të përdorë furçë apo misvak, si në fillim, ashtu dhe në fund të ditës, pasi kjo nuk përbën ndonjë problem.

Tirmidhiu pohon se sipas Shafiut përdorimi i misvakut (furçës) në fillim apo në fund të ditës nuk përbën ndonjë problem. Profeti (a.s.) e ka përdorur misvakun gjatë agjërimit.[20]

 

6- Bujaria dhe studimi i Kuranit

Bujaria dhe studimi i Kuranit këshillohet në çdo kohë, por theksohet veçanërisht gjatë muajit të Ramazanit. Buhariu transmeton se Ibën Abasi ka thënë: “Profeti (a.s.) ishte më bujari nga ne, por më bujar ishte në muajin e Ramazanit, kur takohej me Xhibrilin. E takonte çdo natë dhe i lexonte Kuranin. Kur takohej me Xhibrilin, ai bëhej më bujar se një erë e shpejtë.[21]”[22]

 

7- Përpjekja për të bërë sa më shumë vepra të mira gjatë dhjetë ditëve të fundit të Ramazanit

Buhariu dhe Muslimi kanë regjistruar nga Aishja, se Profeti (a.s.) gjatë dhjetë ditëve të fundit të Ramazanit falte shumë namaz natën, zgjonte familjen e tij dhe shtrëngonte izarin (nuk kryente marrëdhënie intime dhe i jepej adhurimit më tepër se zakonisht).[23]

Një version i Muslimit thotë se ai përpiqej të bënte adhurim në dhjetëditëshin e fundit të Ramazanit më shumë se në çdo kohë tjetër.[24] Gjithashtu, Tirmidhiu e ka transmetuar këtë nga Aliu (r.a.).[25]

 

VEPRAT E LEJUARA GJATË AGJËRIMIT

 

Veprimet e mëposhtme i lejohen agjëruesit:

1- Larja me ujë dhe zhytja në të

Ebu Bekër ibën Abdurrahmani tregon se një numër shokësh të Profetit (a.s.) kanë thënë se e kanë parë të Dërguarin e Allahut të lagë kokën e tij, ndërsa ishte agjërueshëm, si pasojë e vapës së madhe dhe etjes.[26] Transmeton Ahmedi, Maliku dhe Ebu Daudi me një zinxhir të vërtetë.

Në të dy librat e përmbledhjes së haditheve të vërteta të Buhariut dhe Muslimit transmetohet nga Aishja se, kur Profeti (a.s.) ishte agjërueshëm, ai ngrihej në mëngjes dhe merrte gusël (larje e plotë e trupit).[27]

Nëse gjatë larjes kapërdihet ujë pa dashje, agjërimi nuk prishet.

2- Përdorimi i kohlit, ilaçeve me pika apo diçkaje tjetër në sy

Këto veprime janë të lejueshme, edhe nëse ndihet shija e tyre në fyt, pasi sytë nuk janë rrugë përcjellëse për në stomak. Enesi tregon se ai përdorte kohl, ndërsa ishte agjërueshëm.[28]

Ky është edhe mendimi i shafive. Ibën El Mundhir ka regjistruar të njëjtin mendim nga Atau, El Hasani, Nehai, Euzai, Ebu Hanife, Ebu Thauri dhe Daudi. Transmetohet nga shokët e Profetit: Ibën Umeri, Enesi dhe Ibën Ebu Aufa. Sipas Tirmidhiut asgjë autentike nuk është transmetuar nga Profeti rreth kësaj pike.

3- Puthja për atë që ka mundësi ta kontrollojë veten

Vërtetohet nga Aishja se Profeti (a.s.) puthte dhe përqafonte, kur ishte agjërueshëm pasi ai kishte më shumë se çdo njeri kontroll mbi dëshirat e tij.[29]

Omeri tregon se e kishte puthur njëherë gruan e tij, ndërsa agjëronte. Shkoi tek Profeti (a.s.) dhe i tha: “Sot kam bërë diçka të tmerrshme. Putha gruan, ndërkohë që isha agjërueshëm”. Profeti (a.s.) e pyeti: “Çfarë mendimi ke për shpëlarjen e gojës gjatë agjërimit? Ai i tha se nuk përbënte ndonjë problem. Pastaj Profeti (a.s.) i tha: “Atëherë, përse pyet?!” [30]

Ibën El Mundhiri thotë se Umeri, Ibën Abasi, Ebu Hurejra, Aishja, Atau, Shabi, Hasani, Ahmedi dhe Is’haku e lejojnë puthjen. Hanefitë dhe shafitë thonë se ajo është e papëlqyeshme, nëse ngjall epshet e personit dhe nëse jo, nuk është e papëlqyeshme, por më e mirë është që ajo të shmanget.

Nuk ka dallime midis të riut dhe të moshuarit në këtë çështje. Çështja qëndron nëse ajo ngjall apo jo epshe tek personi. Nëse po, është e papëlqyeshme. Nëse jo, nuk është e papëlqyeshme, megjithëse është më mirë të shmanget. Nuk ka rëndësi nëse puthja është në faqe, buzë etj. Të prekurit me dorë dhe përqafimi trajtohen në të njëjtën mënyrë, ashtu si dhe puthja.

4- Injeksionet e çdo lloji

Injeksionet nuk e prishin agjërimin, qofshin ato ushqyese apo jo. Nuk ka rëndësi nëse ajo është bërë në lëkurë apo në vena. Po ashtu, nuk përbën ndonjë problem, nëse ajo ç’ka injektohet arrin në stomak, pasi nuk arrin atje nëpërmjet rrugëve normale (siç bën ushqimi).

5- Nxjerrja e gjakut nga pjesa e pasme e kokës

Profeti (a.s.) ka hedhur kupa, edhe kur ka qenë agjërueshëm. Megjithatë, nëse ky veprim çon në dobësimin e personit, atëherë është i papëlqyeshëm. Thabit El Bunani ka pyetur Enesin, nëse e konsideronin të papëlqyeshme apo jo hedhjen e kupave në kohën e Profetit (a.s.). Ai i është përgjigjur: “Jo, përderisa ajo nuk çon në dobësimin fizik të personit”.[31] Transmetohet nga Buhariu dhe të tjerët.

E njëjta gjë vlen dhe për “Fasd-in” (marrja e gjakut nga çdo pjesë e trupit).

6- Shpëlarja e gojës dhe e hundës

Këto veprime në përgjithësi janë të lejuara, por nuk pëlqehet të tejkalohet masa si përdorimi i një sasie të madhe uji apo futja e ujit thellë në gojë dhe në hundë gjatë kohës së agjërimit.

Lakit ibën Sabra tregon se Profeti (a.s.) ka thënë: “Lajeni sa më thellë hundën, përveç rastit kur jeni agjërueshëm”.[32] Transmetojnë autorët e përmbledhjes së haditheve. Tirmidhiu e quan këtë hadith hasen sahih.

Dijetarët nuk e pëlqejnë përdorimin e pikave në hundë për agjëruesin, pasi ata janë të mendimit se kjo e prish agjërimin. Mendimi i tyre mbështetet nga një hadith. Ibën Kudame përmbledh mendimet e ndryshme për këtë çështje dhe thotë se nuk përbën problem, nëse për dikë gjatë shpëlarjes së hundës ose gargarës gjatë të pastruarit (p.sh për namaz), pa dashje dhe jo si pasojë e teprimit i hyn ujë në fyt. Ky është edhe mendimi i Euzait, Is’hakut dhe një deklaratë nga Shafiu. Ibën Abasi ka të njëjtin mendim.

Maliku dhe Ebu Hanife janë të mendimit se agjërimi prishet, pasi hyn ujë në stomak. Nëse personi ka qenë në dijeni që ishte agjërueshëm, agjërimi prishet, ashtu sikur ai të ketë pirë me qëllim.

Ibën Kudame thotë se mendimi i parë është më i saktë, përderisa uji arriti në fyt pa dashje dhe pa tepricë. Kjo është e ngjashme me një mizë që të hyn në gojë dhe të kalon në fyt. Kjo e dallon atë nga një veprim i qëllimshëm.

7- Ato gjëra nga të cilat njeriu nuk mund të mbrohet

Si për shembull, kalimi i pështymës, pluhurit të rrugës, sitja e miellit e duke përfshirë të tjera si këto. Ibën Abasi thotë se nuk përbën problem të provuarit e ushqimeve të lëngshme apo të provuarit e diçkaje që dikush dëshiron ta blejë. Hasani përtypte arra për nipin e tij, ndërsa ishte agjërueshëm. Këtë e lejon dhe Ibrahimi. Përtypja e ndonjë lënde pa shije është e papëlqyeshme, nëse nuk ndahet në pjesë. Ata që thonë se është i papëlqyeshëm janë Shuabi, Nahai, hanefitë, shafitë dhe hanbelitë.

Aishja dhe Atau e lejojnë përtypjen, pasi asgjë nuk arrin në stomak dhe është e ngjashme me futjen në gojë të një guraleci që nuk ndahet në pjesë. Nëse ndahet në pjesë dhe hyn në stomak, agjërimi prishet.

Ibën Tejmije thotë se nuhatja e parfumeve nuk e prish agjërimin. Më tej ai shton: “Përsa i përket kohlit, injeksioneve, hedhjes së pikave në kanalin urinues për arsye shëndetësore dhe kurimeve për probleme të trurit apo stomakut, ka diskutime ndërmjet dijetarëve. Disa thonë se asnjëra prej këtyre nuk e prish agjërimin, ndërsa disa të tjerë thonë se të gjitha ato e prishin agjërimin, përveç kohlit. Të tjerë thonë se të gjitha ato e prishin agjërimin, përveç kohlit dhe hedhjes së pikave”.

Ai thotë se mendimi i parë për këtë çështje është më i pëlqyeri. Përfundimi më i dukshëm është se asnjëra prej tyre nuk e prish agjërimin. Agjërimi është pjesë e fesë islame dhe për rregullat e tij duhet të jenë të vetëdijshëm si njerëzit e zakonshëm, ashtu edhe dijetarët. Nëse veprimet e mësipërme do të ishin të ndaluara nga Allahu dhe Profeti i Tij për agjëruesin pasi do të prishnin agjërimin, atëherë do të kishte qenë detyrë e Profetit për ta qartësuar këtë fakt. Nëse ai do ta kishte bërë këtë, shokët e tij do të ishin në dijeni për këtë dhe do t’ia kishin transmetuar muslimanëve të tjerë. Përderisa nuk kemi asgjë të transmetuar nga Profeti (a.s.) në hadithe autentike, të dobët, as në formën mursel dhe as në atë musnad, kjo do të thotë se këto veprime nuk e prishin agjërimin, pasi në të kundërt Profeti (a.s.) do ta kishte kundërshtuar një gjë të tillë.

Gjithashtu, Ibën Tejmije thotë se, nëse do të ishte një rregull që ndikonte në jetën e përditshme dhe ndikonte tek të gjithë muslimanët, atëherë Profeti (a.s.) do ta kishte bërë të qartë në një audiencë të hapur. Dihet se kohli ishte i përhapur ashtu si vajrat, pastrimet, temjani, dhe parfumi. Nëse ato do ta prishnin agjërimin, Profeti (a.s.) do t’i kishte përmendur ato ashtu siç përmendi gjërat e tjera që e prishin agjërimin. Përderisa ai nuk e bëri këtë, ato i përkasin kategorisë së parfumeve, temjanit dhe bojrave. Temjani hyn nëpërmjet hundës në kokë dhe përqëndrohet mbi trup. Bojrat ose vajrat thithen nga lëkura dhe trupi freskohet me to. I njëjtë është dhe rasti i parfumit. Përderisa këto nuk janë ndaluar haptazi për agjëruesin, qëndron fakti se përdorimi i tyre është i lejuar dhe i tillë është edhe kohli. Në kohën e Profetit (a.s.) muslimanët plagoseshin në xhihad kur ishin agjërueshëm dhe nëse kjo do t’ua prishte agjërimin, do të ishte bërë e qartë për ta nga ana e Profetit (a.s.). Përderisa kjo gjë nuk ishte e ndaluar për agjëruesin, atëherë nuk e prish agjërimin. Ibën Tejmije vijon dhe thotë se askush nuk e ha kohlin dhe askush nuk e fut atë në stomak dhe as në hundë e gojë.

Klizmat anale gjithashtu nuk konsiderohen si ushqim. Në të vërtetë ato ndihmojnë trupin të nxjerrë çfarë ka në zorrë dhe nuk arrin në stomak. Po ashtu, e njëjta gjë mund të thuhet edhe për ilaçet që përdoren për kurimin e lagët ose plagosjet në kokë. Allahu i Madhëruar thotë në Kuran:

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمْ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ

“Agjërimi është bërë obligim për ju, ashtu siç ishte dhe për ata para jush”.

Ndërsa Profeti (a.s.) ka thënë: “Agjërimi është mbrojtje”[33] dhe “Me të vërtetë djalli lëviz në trup siç qarkullon gjaku (në trupat tuaj). Ju duhet ta ndaloni lëvizjen e tij me uri dhe agjërim”.[34]

Qëllimi i agjërimit është devotshmëria, prandaj agjëruesi nuk duhet të hajë dhe të pijë, pasi nga të ngrënët dhe të pirët venat mbushen plot me gjak, në të cilat qarkullon shejtani. Pra, nëpërmjet të ngrënit dhe të pirët lehtësohet lëvizja e shejtanit dhe jo nëpërmjet klizmave, kohlit apo ilaçeve të përdorura përmes organeve gjenitale apo të përdorura për të kuruar plagët e stomakut dhe të trurit.

8- Agjëruesi mund të hajë, të pijë dhe të kryejë marrëdhënie seksuale deri në agim

Nëse dikush ka në gojë ushqim në kohën kur hyn agimi, ai duhet ta pështyjë dhe ta nxjerrë atë dhe nëse është duke bërë marrëdhënie me gruan e tij, ai duhet të largohet menjëherë. Në qoftë se vepron kështu, agjërimi i tij është i vlefshëm, por nëse nuk i ndërpret këto veprime, atëherë agjërimi i tij është i prishur.

Buhariu dhe Muslimi kanë transmetuar nga Aishja se Profeti (a.s.) ka thënë: “Bilali e thërret ezanin ndërkohë që është ende natë, prandaj hani e pini derisa Ibën Umu Mektumi të thërrasë ezanin (e dytë)”.[35]

9- Agjëruesit i lejohet ta fillojë agjërimin, edhe nëse është xhunub

Ai duhet të pastrohet pas agimit. Për këtë temë kemi hadithin e lartpërmendur të Aishes.

10- Gruaja me menstruacione dhe lehona

Nëse gruas me menstruacione dhe asaj që është lehone i ndërpritet hemoragjia gjatë natës, ajo mund ta shtyjë pastrimin deri pas agimit dhe të vazhdojë të agjërojë, por ajo duhet të pastrohet para namazit të sabahut.

 

Veprat që e Prishin agjërimin

 

Këto vepra ndahen në dy grupe:

a- Ato vepra që e prishin agjërimin dhe personit i del për detyrë t’i zëvëndësojë më vonë ato ditë.

b- Ato veprime që e prishin agjërimin dhe përveç zëvendësimit është e nevojshme edhe një shlyerje.

Në grupin e parë përfshihen punët e mëposhtme:

Ngrënia dhe pirja me qëllim

Nëse dikush ha nga harresa, gabimisht apo i detyruar nga dikush, atëherë ai nuk është i detyruar ta zëvendësojë atë ditë më vonë apo ta shlyejë këtë veprim.

Ebu Hurejra transmeton se Profeti (a.s.) ka thënë: “Kushdo që ha ose pi nga harresa duhet ta vazhdojë agjërimin, pasi Allahu e ka ushqyer dhe i ka dhënë për të pirë atij”.[36] Transmeton “Grupi”.

Duke e komentuar këtë çështje, Tirmidhiu thotë se shumica e dijetarëve veprojnë sipas këtij hadithi. Ky është mendimi i Sufjan Thaurit, Shafiut, Ahmedit dhe Is’hakut. Ebu Hurejra thotë se Profeti (a.s.) ka thënë: “Kush e prish agjërimin gjatë Ramazanit nga harresa, nuk është i detyruar ta plotësojë atë ditë më vonë dhe as të bëjë ndonjë shlyerje”.[37] Ky hadith transmetohet nga Darakutni, Bejhakiu dhe Hakimi, i cili thotë se është i vërtetë sipas kriterit të Muslimit. Ibën Haxheri thotë se zinxhiri i tij është i vërtetë.

Ibën Abasi transmeton se Profeti (a.s.) ka thënë: “Zoti nuk do t’i kërkojë llogari asnjërit prej këtij umeti për diçka të bërë gabimisht, të bërë nga harresa apo nga detyrimi”.[38] Transmeton Ibën Maxhe, Tabaraniu dhe Hakimi.

Të vjellët me qëllim

Nëse dikush vjell në mënyrë të pavullnetshme, nuk është i detyruar ta plotësojë atë ditë më vonë apo ta shlyejë me një veprim tjetër.

Ebu Hurejra transmeton se Profeti (a.s.) ka thënë: “Kujt i përzihet dhe vjell nuk është i detyruar ta plotësojë atë ditë më vonë” dhe “Kush vjell me qëllim, duhet ta plotësojë (agjërimin) më vonë”.[39] Transmeton Ahmedi, Ebu Daudi, Tirmidhiu, Ibën Maxhe, Ibën Hibani, Darakutni dhe Hakimi. Ky i fundit e konsideron hadithin të vërtetë.

Hatabi thotë se nuk njeh mendime të ndryshme mes dijetarëve rreth kësaj çështjeje. Nëse dikush vjell pa dashje, ai nuk është i detyruar ta plotësojë atë ditë më vonë, ndërsa ai që e bën këtë me vetëdije duhet ta plotësojë atë ditë më vonë.

Gjakderdhja e të përmuajshmeve dhe e lehonisë

Edhe nëse kjo gjakderdhje fillon pak para perëndimit të diellit, agjërimi prishet dhe ajo ditë duhet të zëvendësohet më vonë. Për këtë ka një konsensus ndërmjet dijetarëve.

Ejakulimi i spermës

Ejakulimi e prish agjërimin edhe nëse vjen si rrjedhojë e puthjes, përqafimit apo masturbimit. Për këtë shkak, dita e agjërimit duhet të zëvendësohet më vonë. Nëse ejakulimi vjen si pasojë e mendimit rreth diçkaje apo vështrimit të diçkaje, atëherë ai është i ngjashëm me ejakulimin si pasojë e një ëndrre në gjumë gjatë ditës. Për këtë arsye kjo gjë nuk e prish agjërimin dhe nuk këkohet gjë prej atij personi. Në të njëjtën mënyrë dhe ejakulimi i lëngut prostatik (medhi) nuk e prish agjërimin.

Të ngrënit e diçkaje që nuk përmban vlera ushqyese

Sipas disa dijetarëve, nëse dikush e përdor kripën për arsye të ndryshme, përveç të ngrënit dhe ajo shkon në stomak, agjërimi prishet.

Nëse dikush ka për qëllim ta prishë agjërimin duke qenë agjërueshëm, agjërimi i tij prishet dhe nëse ai nuk ha asgjë. Kjo, pasi nijeti është një nga shtyllat e agjërimit dhe nëse dikush e ndryshon qëllimin e tij, ai e ka prishur agjërimin.

Nëse dikush ha, pi ose bën marrëdhënie seksuale duke menduar se dielli ka perënduar apo se agimi nuk ka hyrë

Në raste të tilla, sipas shumicës së dijetarëve dhe katër imamëve, personi është i detyruar ta plotësojë atë ditë më vonë. Megjithatë, lidhur me këtë pikë ka mendime të ndryshme. Is’haku, Daudi, Ibën Hazmi, Atau, Uruah, Muxhahidi dhe Hasan El Basri janë të mendimit se një agjërim i tillë është i vlefshëm dhe personi nuk është i detyruar ta zëvendësojë atë ditë më vonë. Ata e bazojnë mendimin e tyre mbi fjalën e Allahut në Kuran:

وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ

“Nuk jeni fajtorë për gabimet që bëni pa dashur, por për atë që ka për qëllim zemra (ajo konsiderohet mëkat)” (Kuran: El Ahzabë: 5).

I Dërguari i Allahut ka thënë: “Allahu nuk do t’i kërkojë ndonjërit prej këtij umeti llogari për atë që bëhet gabimisht…” [40]

Abdurrezaku transmeton se Meamari tregon nga El Amashi se Zejd ibën Uehabi ka thënë se gjatë kohës së Umer El Hatabit njerëzit e prishën agjërimin dhe ky kishte parë një poçe me ujë që doli nga shtëpia e Hafsasë, prej së cilës ata pinë. Pas kësaj dielli doli pas reve dhe u shfaq. Njerëzit, të pikëlluar thanë se duhet ta zëvëndësonin atë ditë. Umeri u tha: “Pse kështu? Pasha Allahun, ne nuk jemi të përfshirë në asnjë faj”.[41]

Buhariu ka regjistruar se Esmaja, e bija e Ebu Bekrit, ka thënë se një ditë në kohën e Profetit (a.s.) e kishin prishur agjërimin në muajin e Ramazanit, kur koha ishte me re dhe më pas ishte shfaqur dielli sërish.[42]

Duke komentuar mbi këtë temë, Ibën Tejmije thotë se kjo tregon dy gjëra:

1- Në kohën kur moti është me re nuk është e pëlqyeshme të shtyhet agjërimi, derisa personi të jetë plotësisht i sigurt që dielli ka perënduar. Në kohën e Pejgamberit (a.s.) nuk e bënin një gjë të tillë e as ai nuk i urdhëroi shokët e tij. Ata nuk e kanë bërë këtë, ndërkohë që kanë qenë më të ditur dhe më të përkushtuar se ata që kanë ardhur pas tyre.

2- Nuk është e nevojshme për ta zëvendësuar një ditë të tillë. Po të ishte e nevojshme do të kishte urdhër për zëvendësimin e asaj dite dhe kjo do të ishte bërë e njohur, siç është treguar edhe për iftarin para kohe.

Sipas shumicës së dijetarëve, marrëdhëniet seksuale gjatë ditëve të Ramazanit janë i vetmi veprim për të cilin është i detyrueshëm zëvendësimi i asaj dite dhe ndëshkimet për shlyerjen. Ebu Hurejra tregon se një burrë shkoi tek Profeti (a.s.) dhe i tha i tronditur se ishte shkatërruar. Profeti (a.s.) e pyeti: “Çfarë gjëje të ka shkatërruar?” Ai tha: “Pata marrëdhënie me gruan time gjatë ditës së Ramazanit”. Profeti e pyeti: “A je në gjendje të lirosh një skllav?” Ai i tha se nuk kishte mundësi. Profeti e pyeti sërish: “A ke mundësi të agjërosh dy muaj rresht?” Ai tha: Jo! Profeti e pyeti: “A ke mundësi të ushqesh 60 të varfër?” Ai tha: Jo! Në fund, Profeti (a.s.) i tha: “Atëherë ulu!”. Profeti (a.s.) i ofroi një kosh me hurma i tha: “Jepe këtë për bamirësi”. Burri tha: “T’ia japim dikujt më të varfër se ne?! Askush në këtë qytet nuk është më i varfër se ne”. Profeti (a.s.) qeshi derisa iu dalluan dhëmballët dhe tha: “Shko dhe ushqe familjen tënde me të”.[43] Transmeton “Grupi”.[44]

Shumica e dijetarëve thonë se, si burrat ashtu edhe gratë duhet të zbatojnë ndëshkimet për shlyerjen, nëse në mënyrë të vullnetshme kryejnë marrëdhënie seksuale gjatë ditës se Ramazanit,[45] gjatë së cilës duhet të agjëronin. Nëse i kryejnë marrëdhëniet si pasojë e harresës apo detyrimit, asnjëri prej tyre nuk është i detyruar të bëjë shlyerjen. Nëse gruaja është detyruar nga burri të bëjë marrëdhënie, atëherë shlyerja bëhet detyrë vetëm për burrin. Sipas Shafiut, shlyerja nuk është obligim për gruan në asnjë rast, që do të thotë se nuk ka rëndësi nëse ka ndodhur si pasojë e zgjedhjes apo e detyrimit. Ajo mjafton të zëvendësojë atë ditë më vonë.

Neveviu thotë se mendimi më i saktë në përgjithësi është se shlyerja është e detyrueshme për burrin dhe nuk ka asgjë të tillë për gruan. Asgjë nuk është e detyruar për gruan në këtë rast, pasi shlyerja ka të bëjë me një pagesë të hollash dhe kjo është detyrë e burrit dhe jo e gruas. Kjo pikëpamje është e ngjashme me rastin e pajës (mehrit).

Ebu Daudi tregon se dikush e pyeti Ahmedin rreth marrëdhënieve seksuale gjatë Ramazanit: “A ka ndonjë shlyerje të detyrueshme mbi gruan?” Ai u përgjigj se nuk kishte dëgjuar se për gruan ka shlyerje. Në librin “El Mugni” thuhet: “Kjo gjë i referohet faktit se Profeti (a.s.) i kërkoi burrit që kishte kryer marrëdhënie seksuale të lironte një skllav dhe nuk urdhëroi asgjë të ngjashme për gruan, megjithëse ai e dinte se ajo ishte njëra palë në këtë veprim”.

Sipas shumicës së dijetarëve, shlyerja duhet të ndjekë radhitjen e përmendur në hadith. Urdhëri i parë është lirimi i një skllavi. Nëse kjo nuk është e mundshme, personi duhet të agjërojë 2 muaj rresht. Nëse edhe kjo nuk është e mundshme, atëherë ai duhet të ushqejë 60 të varfër me ushqime të ngjashme me ato që konsumon përgjithësisht në shtëpinë e tij.[46] Personi nuk mund të kapërcejë një veprim për të kryer tjetrin, përjashto këtu rastin, kur ai nuk ka mundësi për ta kryer urdhërin pararendës. Sipas malikive dhe një transmetimi të Ahmedit, personit i lejohet të zgjedhë njërin prej këtyre 3 veprimeve dhe kjo do të ishte e mjaftueshme për të.

Mendimi i fundit bazohet në tregimin nga Maliku dhe Ibën Xhurejxh, të cilët transmetojnë nga Humejd ibën Abdurrahmani, i cili bën të ditur se Ebu Hurejra ka treguar se një burrë e prishi agjërimin gjatë muajit të Ramazanit dhe Profeti (a.s.) e urdhëroi që si shlyerje për këtë të lironte një rob ose të agjëronte dy muaj rresht ose të ushqente 60 të varfër.[47] Transmeton Muslimi.

Në hadithin e mësipërm fjala “ose” nënkupton zgjedhje mes alternativash, por disa thonë se arsyeja për shlyerjen ka qenë e ndryshme dhe për këtë personi mund të zgjidhte, si në rastin e shlyerjes për shklejen e premtimit.

Sheukani thotë se në transmetimet e ndryshme duket qartë se shlyerja duhet bërë sipas radhës së veprimeve ose sipas zgjedhjes së personit. Ata që thonë se kjo gjë duhet të bëhet sipas radhës së veprimeve janë më të shumtë në numër.

El Muheleb dhe Kurtubiu, duke kombinuar transmetimet, thonë që kjo ngjarje (e personit që prish agjërimin e tij) ka ndodhur më shumë se një herë.

Hafidhi ka një mendim tjetër. Ai thotë se kjo nuk është ide e saktë. Sipas tij ka qenë vetëm një rast, kështu që pika kyçe e çështjes është se nuk ka më shumë se një ngjarje.

Disa kombinojnë transmetimet dhe thonë se ndjekja e radhës është e pëlqyeshme, por personi mund të zgjedhë, ndërkohë që të tjerë thonë të kundërtën.

Sipas hanefive dhe një transmetimi të Ahmedit, kush kryen marrëdhënie seksuale në një ditë të Ramazanit dhe përpara se të kryejë shlyerjen kryen marrëdhënie seksuale në një ditë tjetër të Ramazanit, duhet të kryejë vetëm një ndëshkim me shlyerje. Kjo, pasi ka një dënim për veprat që përsëriten dhe nëse shlyerja apo dënimi nuk është përmbushur ato merren të gjitha si një e tërë.

Sipas Malikut, Shafiut dhe Ahmedit në një mendim tjetër të tij, personi në fjalë duhet ta kryejë shlyerjen dy herë, pasi secila ditë e Ramazanit është një vepër adhurimi më vete. Nëse shlyerja është e detyruar, pasi personi ka prishur agjërimin, veprimet e ndara nuk bashkohen.

Të gjithë dijetarët bien dakord se, nëse personi kryen në mënyrë të qëllimshme marrëdhënie seksuale gjatë ditës së Ramazanit dhe ka kryer shlyerjen e pastaj bën një gjë të tillë në një ditë tjetër të Ramazanit, është i detyruar ta përsërisë shlyerjen. Në të njëjtën mënyrë ata bien dakord se, nëse personi kryen dy herë marrëdhënie gjatë një dite përpara se të ketë dhënë shlyerjen për të parën herë, atëherë për të është e nevojshme të kryejë vetëm një shlyerje. Në rast se e ka bërë shlyerjen për të parën nuk është e nevojshme ta bëjë dhe për të dytën, sipas mendimit të shumicës së dijetarëve. Ahmedi thotë se në një rast të tillë, personi në fjalë duhet të kryejë totalin e dy veprimeve shlyese.

 

Plotësimi i ditëve të lëna mangut nga muaji i Ramazanit

 

Plotësimi i ditëve të lëna mangut nga Ramazani është një obligim që nuk është i nevojshëm të kryhet menjëherë, pasi koha për plotësimin e tyre është mjaft e gjerë. E njëjta gjë ndodh dhe me agjërimin shlyerës.

Transmetohet në mënyrë autentike se Aishja (r.a.) i plotësonte ditët e lëna mangut në muajin Shaban[48], dhe këtë nuk e bënte menjëherë, edhe nëse kishte mundësi.[49]

Kryerja e agjërimit të Ramazanit dhe plotësimi i ditëve janë të njëjta. Pra, nëse një ditë nga Ramazani është e paplotësuar, duhet të agjërohet vetëm një ditë për ta plotësuar atë dhe nuk ka dënim shtesë.

Agjërimi kompensues (kaza) ndryshon nga ai i rregullt. Në rastin e parë, nëse dikush plotëson ditët e lëna mangut, ai nuk është i detyruar ta bëjë këtë duke agjëruar rresht. Kjo vjen, pasi Allahu thotë në Kuran: “Ai që është i sëmurë apo në udhëtim (ka detyrë të agjërojë) aq ditë nga ditët e mëvonshme”. Kjo do të thotë se kushdo që është i sëmurë apo në udhëtim dhe e prish agjërimin, duhet të agjërojë të njëjtin numër ditësh rresht ose jo. Allahu e ka urdhëruar agjërimin në një mënyrë të përgjithshme, pa e kushtëzuar (mënyrën se si do të agjërohet).

Për sa i përket plotësimit të ditëve nga muaji i Ramazanit, Darakutni transmeton nga Ibën Umeri se Profeti (a.s.) ka thënë: “Nëse do, i plotëson duke agjëruar në ditë të ndara e nëse do i plotëson duke agjëruar rresht”.[50]

Nëse dikush e vonon plotësimin e ditëve të lëna mangut deri në Ramazanin tjetër, ai duhet të agjërojë atë Ramazan dhe pastaj të plotësojë ditët e lëna mangut. Nuk duhet kryer ndonjë shlyerje, pavarësisht nëse vonesa ka qenë me arsye apo jo. Ky është mendimi i hanefive dhe Hasen El Basriut.

Maliku, Shafiu, Ahmedi dhe Is’haku bien dakord se nuk duhet kryer asnjë shlyerje për një vonesë me arsye, por ata kanë mendime të ndryshme për vonesën pa arsye. Në një rast të tillë, sipas tyre personi duhet të agjërojë Ramazanin dhe pastaj të zëvendësojë ditët nga Ramazani i mëparshëm, duke e shoqëruar me një shlyerje të një mudd (ushqim që jepet si bamirësi çdo ditë). Megjithatë, vihet re se ata nuk kanë prova bindëse për këtë.

Me sa duket, mendimi i saktë është ai i hanefive, pasi nuk ka ligjshmëri pa një tekst autentik (siç janë ajetet kuranore dhe hadithet).

Ai që vdes dhe ka lënë pa plotësuar disa ditë të Ramazanit

Dijetarët janë të një mendimi se, nëse një person vdes dhe ka lënë mangut disa namaze gjatë jetës së tij, trashgimtarët e tij apo ai që ka kujdestarinë e tij nuk i falin ato namaze për të. Në të njëjtën mënyrë, nëse dikush nuk ka mundësinë për të agjëruar, askush nuk agjëron për të, që t’i zëvendësojë ato ditë ndërkohë që ai është gjallë. Ka një diversitet mendimesh, përsa i përket atij që vdes pa plotësuar ditët e lëna mangut, megjithëse e ka pasur mundësinë për ta bërë këtë.

Shumica e dijetarëve, përfshi këtu Ebu Hanifen, Malikun dhe Shafiun, thonë se trashëgimtari apo ai që ka kujdestarinë e një personi të tillë nuk ka përgjegjësi për të agjëruar për të, por duhet të ushqejë një të varfër për çdo ditë agjërimi të lënë mangut. Megjithatë, mendimi i zgjedhur midis shafive është se është e pëlqyeshme për atë që ka kujdestarinë e personit të vdekur të agjërojë për të këto ditë duke përmbushur detyrimin e tij. Në këtë rast nuk është i nevojshëm ushqimi i dikujt tjetër.

Kujdestari është i afërmi i ngushtë i një trashgimtari a dikush tjetër. Nëse dikush që nuk është i afërm me të vdekurin dhe agjëron për të, kjo nuk do të ishte e vlefshme pa lejen e personit kujdestar për të vdekurin.

Fakt për këtë është transmetimi i Ahmedit, Buhariut dhe Muslimit, të cilët transmetojnë nga Aishja (r.a.) se i Dërguari i Allahut ka thënë: “Nëse dikush vdes dhe ka lënë disa ditë mangut për të agjëruar, atëherë personi të cilit i përket kujdestaria duhet të agjërojë për të”.[51]

Sipas versionit të Bezarit, në fund të këtij hadithi kemi frazën “…nëse ai dëshiron”.[52] Senedi i këtij është Hasen.

Ndërsa Ibën Abasi transmeton se një burrë shkoi tek Profeti (a.s.) dhe i tha: “Nëna ime vdiq dhe kishte një muaj agjërimi pa plotësuar. A duhet të agjëroj unë për të?” Profeti (a.s.) e pyeti: “Nëse nëna jote do të kishte një borxh, a do ta shlyeje për të?” Ai iu përgjigj: “Po”. Atëherë, Profeti (a.s.) i tha: “Borxhi ndaj Allahut ka më shumë prioritet për t’u shlyer”.[53] Transmeton Ahmedi dhe autorët e Suneneve.

Neveviu thotë: “Kjo thënie është më e sakta dhe ne e pasojmë atë. Ky është mendimi që është përcaktuar si i saktë nga shokët tanë si në fik’h edhe në hadith”.

Vendet ku dita është shumë e gjatë dhe nata shumë e shkurtër

Dijetarët kanë mendime të ndryshme rreth asaj që duhet të bëjnë muslimanët që jetojnë në vende, ku dita është shumë e gjatë dhe nata shumë e shkurtër. Po ashtu edhe në vendet ku dita është shumë e shkurtër dhe nata është shumë e gjatë. Ata janë në dilemë se çfarë orari duhet të ndjekin. Për këtë, disa thonë se ata duhet të ndjekin normat e vendeve, ku u zbatua legjislacioni islam që janë Meka dhe Medina. Të tjerë thonë se ata duhet të ndjekin orarin e vendit më afër tyre që ka kohëzgjatje normale të ditës dhe natës.

 

Nata e Kadrit

Vijon …

___________________________________

[1] Buhariu 708, Muslimi 2544, Nesai 2146, Tirmidhiu 708, , Ibën Maxheh 1692, Darimi 2/6, Ahmedi 3/99,215, 229, 243, 258, 281, Bejhakiu 4/236.

[2] Hadith Sahih. “Sahihul Xhami” 4081. E ka nxjerrë Nesai 2164.

[3] Hadith Hasen. ”Sahihul Xhami” 3683, “Et Targib” 1070. E ka nxjerrë Ahmedi 3/12, 44, 5/370.

[4] Buhariu 575, 1921, Muslimi 2547, Tirmidhiu 703, Nesai 2154, 2155, Ibën Maxheh 1694.

[5] Bejhakiu 4/238.

[6] Hadith Daif, munker –i panjohur me këtë plotësim. “El Irva” 917. E ka nxjerrë Ahmedi 5/146, 172.

[7] Kuran: El Bekare 187. Përsa i përket ajetit kuranor: “… derisa të dallohet peri i bardhë nga peri i zi”, do të thotë sa të dalloni bardhësinë e agimit nga errësira e natës.

[8] Buhariu 1957, Muslimi 2549, Tirmidhiu 699, Ibën Maxheh 1697, Darimi 2/7, Maliku 1/288, Bejhakiu 4/237, Ahmedi 5/331, 334, 336, 337, 339.

[9] Hadith Hasen. “Es Sahiha” 2840, “El Irva” 922. E ka nxjerrë Ahmedi 3/164, Ebu Daudi 2356, Darakutni 240, el Hakim 1/432, Bejhakiu 4/239.

[10] Hadith Daif. “El Irva” 4/49-51. E ka nxjerrë Ebu Daudi 2355, Tirmidhiu 695, Ibën Maxheh 1699, Darimi 2/7, el Hakim 1/432, Bejhakiu 4/238, Ahmedi 4/17, 19, 213-215.

[11] Buhariu 672, Muslimi 1241, 1242, Ahmedi 2/148 me të njëjtin kuptim.

[12] Hadith Daif. “El Irva” 921. E ka nxjerrë Ibën Maxheh 1753, Ibën Sini 475, el Hakim 1/422, Ibën Asakir 2/287.

[13] Hadith Hasen. “El Irva” 920, “El Mishkat” 1993. E ka nxjerrë Ebu Daudi 2357, Ibën Sini 472, Darakutni 240, el Hakim 1/422.

[14] Hadith Daif. “El Irva” 919. E ka nxjerrë Abdullah ibën Mubarek në “Ez Zuhd” 221/2, Ebu Daudi 2358, Bejhakiu 4/239, Ibën Ebi Shejbe 2/181, Ibën Sini 473.

[15] Hadith Daif. “Ed Daife” 1358. E ka nxjerrë Tirmidhiu 3598, Ibën Maxheh 1752, Ibën Huzejme 1901, Ibën Hibani 2407, 2408, Ahmedi 2/304-305, 445, 477.

[16] Hadith Sahih. “Et Targib” 1082. E ka nxjerrë el Hakim 1/340, 341, Ibën Hibani 3470, Ibën Huzejme 1996.

[17] Nuk ka nevojë Allahu për këtë lloj agjërimi, prandaj nuk e pranon këtë agjërim.

[18] Buhariu 1903, Ebu Daudi 2362, Tirmidhiu 707, Ibën Maxheh 1689, Ahmedi 2/452, 505.

[19] Hadith Hasen Sahih. “Et Targib” 1083, “El Mishkat” 2014, “Sahihul Xhami” 3488. E ka nxjerrë el Hakim 1/431, Ibën Maxheh 1690, Darimi 2/301, Ahmedi 2/441.

[20] Hadith Daif. “El Irva” 68. E ka nxjerrë Ebu Daudi 2364, Tirmidhiu 725, Darakutni 248, Bejhakiu 4/272, Tajalisi 1/187, Ahmedi 3/445, 446.

[21] “…më bujar se një erë e shpejtë…” ka kuptimin e rendjes dhe shpejtësisë për bujari.

[22] Buhariu 5, 1902, 3220, 3554, 4997, Muslimi 5964, Nesai 2095, Ahmedi 1/288, 363.

[23] Buhariu 2024, Muslimi 2779, Ebu Daudi 1376, Nesai 1639, Ibën Maxheh 1768, Ahmedi 6/40, 41, 66-68, 146.

[24] Muslimi 2780, Tirmidhiu 796, Ibën Maxheh 1767, Ahmedi 6/82, 123, 256.

[25] Hadith Sahih. Tirmidhiu 795, Ibën Maxheh 1768, Ahmedi 1/98, 128, 133, 137.

[26] Hadith Sahih. “El Mishkat” 2011. E ka nxjerrë Ebu Daudi 2365, Maliku 1/294, Ahmedi 3/475, 4/63, 5/376, 380, 408, 430.

[27] Buhariu 1930, Muslimi 2585, Ahmedi 6/34, 36, 38, Darimi 2/13.

[28] Transmetim Hasen meukuf (vepër e sahabiut). Ebu Daudi 2378.

[29] Buhariu 1927, Muslimi 2571, 2572, 2573, Tirmidhiu 728, 729, Ibën Maxheh 1687, Ahmedi 6/40, 42, 44, 126, 128, 156.

[30] Hadith Sahih. E ka nxjerrë Ebu Daudi 2385, Darimi 2/13, el Hakim 1/431, Ibën Hibani 4/287, Ahmedi 1/21.

[31] Buhariu 5694, Ebu Daudi 2372, 2373, 2375, Tirmidhiu 775, 776, 777, Ibën Maxheh 1682, Maliku 1/298.

[32] Hadith Sahih. E ka nxjerrë Ebu Daudi 2366, Tirmidhiu 788, Nesai 87, Ibën Maxheh 407, Ahmedi 4/33, 211.

[33] Buhariu 1904, Muslimi 2699, 2700, Ebu Daudi 2363, Nesai 2217, Ibën Maxheh 1639.

[34] Hadithi është Sahih pa shtesën “Ju duhet ta ndaloni …”. Kështu e ka nxjerrë Buhariu 3281, Ebu Daudi 2470, Ibën Maxheh 1779, Darimi 2/320, Ahmedi 3/285, 309, 6/337. Ndërsa shtesa e përmendur nuk ka bazë në librat e Sunetit. Shih “Ed Daife” 3/75, nën hadithin nr. 1014.

[35] Buhariu 622, 623, Muslimi 2533 nga Ibën Umeri, Ahmedi 2/9, 57, 123, 6/44, 54, 433.

[36] Buhariu 1933, Muslimi 2709, Tirmidhiu 721, Ibën Maxheh 1673, Ahmedi 2/395, Ibën Huzejme 1989.

[37] Transmetim Hasen. “El Irva” 4/87. E ka nxjerrë Ibën Hibani 906, el Hakim 1/430, Darakutni 237, Bejhakiu 4/229.

[38] Hadith Sahih. Nxjerrja e tij është përmendur më parë.

[39] Hadith Sahih. “El Irva” 923, 930. E ka nxjerrë Ebu Daudi 2380, Tirmidhiu 720, Darimi 2/14, Tahaviu 1/348, Ibën Huzejme 1960, Ibën Hibani 907, Darakutni 240, el Hakim 1/327, Bejhakiu 4/219.

[40] Hadith Sahih. Është përmendur më parë.

[41] Abdurrazaku në “Musanef” 4/179, Bejhakiu 4/217.

[42] Buhariu 1959, Ebu Daudi 2359, Ibën Maxheh 1674, Maliku 1/303, Ahmedi 6/346.

[43] Buhariu 1936, 1937, 2600, 5368, 6087, 6164, 6821, Muslimi 2590, Ebu Daudi 2390, 2391,2392, Tirmidhiu 724, Ibën Maxheh 1671.

[44] Ky hadith shërben si argument për ata që e shohin zhvlerësimin e shlyerjes së gabimit, në rastin e një gjendjeje vështirësie dhe pamundësie. Ky është një prej dy mendimeve të Shafiut, mendimi më i njohur prej medh’hebit hanbeli, si dhe i disa dijetarëve maliki, porse mendimi i shumicës është që shlyerja e gabimit nuk rrëzohet në kësi rasti.

[45] Nëse ata kanë kryer marrëdhënie seksuale gjatë agjërimit të një dite për të plotësuar ditët e lëna mangut nga Ramazani ose ditët për shkak të ndonjë premtimi, në këtë rast shlyerja nuk është e detyrueshme.

[46] Ahmedi është i mendimit që çdo të varfëri i jepet një Mud (masë matëse) grurë, ose një gjysëm Sa’ë (njësi matëse) me hurma ose elb. Ebu Hanifja thotë që i jepet një gjysëm Sa’ë me grurë ose një Sa’ë me llojet e tjera. Shafiu dhe Maliku janë të mendimit që të ushqejë çdo të varfër me një Mud, prej çfarëdo lloji nga ushqimet e sipërmpërmendurat. Ky është mendimi i Ebu Hurejres, Atait dhe Euzait, pasi duket si më pranë të saktës, sepse koshi me hurma që iu dha burrit nxinte 12 Sa’ë.

[47] Muslimi 2594.

[48] Buhariu 1950, Muslimi 2682, Ebu Daudi 2399, Nesai 2318, Ibën Maxheh 1669.

[49] Nuk ka argument për këtë, madje në hadith thuhet e kundërta, që ajo nuk mund t’i kompensonte ditët e lëna veçse në Shaban. “Tamamul Mineh” 421.

[50] Hadith Daif. “Tamamul Mineh” 423, “El Irva” 943. E ka nxjerrë Darakutni f.244.

[51] Buhariu 1952, Muslimi 2687, Ebu Daudi 2400, Ahmedi 6/69.

[52] Shtesë Daife Munkera – e dobët dhe e huaj, e refuzuar. “Tamamul Mineh” 427.

[53] Buhariu 1953, Muslimi 2688, 2689, Ebu Daudi 3310, Tirmidhiu 716, Ibën Maxheh 1758, Ahmedi 1/227, 258.